سلجوقلو دؤولتی

گونتای گنجالپ

سلجوقلو

دؤولتی

   

  اون دؤرد سلجوقلو سولطاني 121 ايل سلطنت ائتميشلر. سلجوق سويو 34 قوشاقلا افراسييابا دايانماقدادير. سلجوقون ميکاييل، ايسرافيل، موسا و يونيس آديندا دؤرد چوخ زنگين اوغلو وار ايدي. تورکوستاندا ياغمورسوزلوق و قيتيليق اوزوندن اوتلاق سيخينتيسي اورتايا چيخميشدي. يئني اوتلاقلار بولماق اوچون 985-جي ايلده ماوراالنهره طرف قويون و دوه سورولري ايله حرکت ائتديلر. بير سوره سونرا آمو دريا جيواريندان کئچه رک خوراسانا دوغرو يورومه لري اوچون ماحمود قزنه ليدن ايذن ايسته ديلر. توس واليسي اولان ارسالان جازيب اونلارا ايذن وئرمگي مصلحت بيلمه دي، چونکو ساييلاري چوخ ايدي و فيتنه چيخارمالاريندان قورخوردو. آنجاق سولطان ماحمود ايذن وئردي. سلجوقلار خوراساندا يئرلشمه يه باشلاديلار. ميکاييلين توغرول و چاغري آديندا ايکي اوغلو وار ايدي. بو ايکي قارداش سلجوق سويونون رهبري اولدو و دؤولت بختي اونلارين چيينينه قوندو. خوراسان اهاليسي اونلارا بويون اَيدي.[1]

" حودودي-عالم" کيتابي نين يازديغينا گؤره بالخاش درياچاسي نين قوزئيينده يئرلشن قيرقيزيستانين "ساريسو"، "تورقاي"، "آمابا" چؤللرينده تورک بويلاري ياشاييردي. اونلارا "اوغوز" دئييرديلر. ديلچي عاليملر اوغوزلاري اسکيدن اورتا "يئنيسئي"ين " اوبي" چؤلونده ياشايان تورکلرله، گونئي روسييايا کؤچن اسکي قيپچاقلارلا و اينديکي قيرقيزلارلا عئيني تورک قروپو اولاراق گؤرمکده ديرلر. اوغوزلار چينگيز خان دؤنمينده تورکمن اولاراق تانينميشلار. 11-جی عصرين ايکينجي روبعوندن اعتيبارن بير قيسمي گونئي روسييايا، بير قيسمي ده خوراسانا طرف حرکت ائديرلر. روس هيستوريوقرافلار اونلارين روسييايا ايلک گيريشيني 1054-جو ايل اولاراق يازارلار. اوبيده ياشايان اوغوزلارين بير قيسمي قيپچاقلارين باسقيسي اورادان اوزاقلاشيب بالکانا گيرديلر. آنجاق بورادا يئنيلديلر. سلجوق رهبرليگينده کي  اوغوزلارين پارلاق گله جگي اولدو. خوراساني و کيچيک آسيياني اله کئچيرديلر. سلجوقلو سولاله سيني تاسيس ائدن قهرمانين آدي سلجوق اولموشدور. سلجوقون آتاسي نين آدي "دوقاق"  اولموشدور. دوقاقين لقبي "تئيمور ياليق" ايدي. تئيمور ياليق، دمير ياي دئمکدير. سلجوق، اوغوز بويلاريندان بيري اولان قينيق بويونون اؤندري ايدي. "قينيقلار، سلجوقلو خانيدانيني چيخارميش اولان بويدور."[2] 985-جي ايلدن اؤنجه او، اؤز قبيله سي ايله اوغوز بويوندان آيريلاراق يوخاري سئيهونون ساغ ساهيلينده اينديکي پئرووسک آدلانان يئرده يئرلشدي. بعضي آراشديرماچيلار سلجوقون ميکاييل، موسا و ايسرايل آديندا اوغوللاري نين اولدوغونو گؤز اؤنونده بولوندوراراق اونون نستوري (خريستيان) اولدوغو قناعتينه واريرلار. آنجاق بو، دوغرو دئييلدير، چونکو بو آدلار ايسلامييتده ده چوخ يايقيندير. بؤيوک اولاسيليقلا سلجوقلار ماوراالنهر جيوارينا يئرلشديکلرينده شامانچيليقدان اوزاقلاشاراق ايسلامي قبول ائتميشلر. بو اولاي او زامان اولموشدور کي، فارس ساماني دؤولتي ايسيقگؤل و کاشقاردا حؤکم سورن قاراخانليلارلا قارشي-قارشييا ايدي. سامانيلر قاراخانليلار قارشيسيندا اؤزلريني ساوونماقلا مشقول ايديلر. سلجوق اوغوللاري چيخارلاري ايجابي اؤز سويلاري اولان قاراخانليلارا قارشي سامانيلرله ايشبيرليگي ائتديلر. سامانيلرين تاريخدن سيلينمه سي ايله ساماني اراضيسيني پايلاشماق اوغروندا قزنه ليلر و قاراخانليلار آراسيندا ساواشلار اولدو. بو قاريشيقليقدان ايستيفاده ائدن سلجوق اوغوللاري ياواش-ياواش ايره ليله مه يه باشلاديلار. ماوراالنهرين تام اورتاسيندا چاديرلاريني قوردولار. 985-جي ايلده بوخارانين دوغوسوندا گؤرونمه يه باشلاميشلار. سلجوق اوغلو ارسالانين ديني آدي ايسرايل ايدي. ارسالانين لقبي يبقو ايدي. 1025-جي ايلده يبقو لقبي ايله بيلينن ارسالان، قاراخانلي شاهي علي تکينين يارديمي ايله ماحمود قزنه لي یه قارشي باش قالديردي. ماحمود قزنه لي يبقونو اسير ياخالاياق قزنه يه آپاردي و قالان سلجوقلولاري دا مغلوب ائتمه يه چاليشدي، آنجاق باشارمادی. ديگر طرفدن ماحمود قزنه لي علي تکيني ماوراالنهرين حاکيمي کيمي تانيماق زوروندا قالدي. علي تکينين اؤلوموندن سونرا سلجوق اوغوللاري قاراخانليلارلا آنلاشا بيلمه ييب اؤز چيخارلاري يولوندا چاليشماغا باشلاديلار. سلجوقلولارين پادشاهلاري توغرول بَي، داوود و يبقو، سولطان مسعود قزنه ليدن خوراساني طلب ائتديلر. مسعودون بو طلبي ردد ائتمه سي اوزرينه توغرول بَي، نيشابورو ايشغال ائتدي. 1040-جي ايل 22 مايدا "دانداناقان" آدلي بير يئرده سلجوق اوغوللاري ايله سولطان مسعودون سرت بير ساواشي اولدو. سولطان مسعود يئنيله رک گئري چکيلدي و بوتون خوراساني و افقانيستاني سلجوق اوغوللارينا بوراخدي. توغرول بَي نيشابورا گيرديگينده اؤز آدينا خوطبه اوخوتدوردو. توغرول بَيين قارداشي چاغري بَي، اميسي اوغلو قوتولموش، داييسي اوغلو اينال، توغرول بَيين گؤستريشي ايله اؤلکه لرين فتحينه باشلاميشديلار. چاغري بَي 1043-جو ايلده خارزمي فتح ائتدي. اينال، رئي شهريني اله کئچيردي و سونرا دا توغرول اؤزو رئيه گلدي.[3]

  1055-932 ايللري آراسيندا ايراقي-عجم و ايراقي-عربي بووئيهليلر يؤنتمکده ايديلر. بووئيه اوغوللاري اؤزلريني ساساني کيمليگينه منسوب بيله رک، اونا گؤره بير مذهبه اينانماقدايديلار. ساساني نوستالژيسي ايله قايناييب قاريشان و ايسلاملا اوزاقدان-ياخيندان علاقه سي اولمايان شيعه چيليک بووئيه اوغوللاري نين اينانجي دوروموندا ايدي. ايسلام سونرا سياسي تاريخده گئنلده فارسلار شيعه و تورکلر ايسلام اکسنلي دؤولت قورموشلار. بو دوروم صفويلره قدر داوام ائتميش. صفويلردن سونرا فارس سويلو صفويلر اؤلکه ميزده ايسلامسيز دؤولت تاسيس ائتميشلر. بووئيه اوغوللاري باغداد خيلافتيني ده اؤز کونتروللاري آلتينا آلاراق پئيقمبر زامانيندان يايقين اولان موسلمانلارين اذانلاريني دا ساپديرميش و اذانا ايسلاملا باغلانتيسي اولمايان جومله لر آرتيرميشديلار. ايسلام، بووئيه اوغوللاري نين ساپيق گؤروشلري اساسيندا چؤکمک اوزره ايدي. سلجوقلارين گليشي ایله ايسلام ساپيق ساساني باسقيسيندان آزاد ائديلدي و ايسلام اذانينا اکله نن ساپيق سؤيلنتيلر ده چيخاريلاراق پئيقمبرين زامانينداکي دوروما گتيريلدي. بو باخيمدان سلجوق اوغوللاري نين يوکسه ليشي هر شئيدن اؤنجه ايسلامين ساساني-شيعه باسقيسيندان قورتولوشونا سبب اولموشدور. بووئيه لیلیک شيعه-شعوبي اؤيرتيلرين دؤولتلشميش شکلي ايدي. بو دوزه ني سلجوق اوغوللاري اورتادان قاليردي. بووئيهليلر ساساني دوزه نيني جانلانديرماق اوچون آدلاريني دا ساساني پادشاهلاري نين آدلارينا بنزه ديرديلر.

  سلجوق اوغوللاري نين يوکسه ليشي زاماني بووئيهليلرين سون پادشاهي خوسرو فيروز (1055-1048) ايقتيداردا ايدي. باغداد، ايراقي-عرب، شيراز و فارس اونون مولکو ساييليردي. کيرمان دا اونون قارداشلاري نين بيري نين مولکو ايدي.[4]

  توغرول بَي 1051-جي ايلده ايصفاهاني آلاراق اورانی اؤزونه باشکند اولاراق سئچدي. 1054-جو ايلده آذربايجان حاکيملري توغرول به يه تسليم اولاراق اونا تابئع اولاجاقلاريني دويوردولار. بووئيه اوغوللاري نين اسارتيندن قورتولماق ايسته ين خليفه ال-قايم بيللاه توغرول بَيي باغدادا دعوت ائتدي. توغرول بَي بو دعوتي قبول ائده رک باغدادا گئدیب 1055-جي ايلده بووئيهليلرين سياسي حياتينا سون وئردي. 1058-جي ايلده خليفه توغرول بَيي "دوغو و باتي نين سولطاني" اولاراق دويوردو. بو زامان توغرول بَيين داييسي اوغلو اينال "بساسيري" ايله بيرلشه رک دؤولته قارشي عوصيان ائتدي. اينال شيعه ليگه قاتيلميشدي. توغرول بَي بونون جيدي تهلوکه اولدوغونو آنلاياراق اوردوسيلا اينالین اوستونه یورودو. رئي شهري نين ياخينليغيندا اونو يئنه رک اؤلدوردو. داها سونرا بساسيرييه قارشي يورودو. بساسيري ده باغدادين ياخينليغينداکي ساواشدا يئنيب اؤلدوردو. ايسلام دونياسي توغرول بَيي قورتاريجي اؤندر کيمي قوتساماغا باشلاميشدي. توغرول بَيين اوغلو اولماديغيندان اونون وفاتيندان سونرا قارداشي چاغري بَيين اوغلو آلپارسلان سلجوقلو تاختينا اوتوردو(1072-1063). آلپارسلان عميسي اوغلو قوتولموشو دؤولتله آنلاشا بيلمه ديگي اوچون اؤلدوردو.  آلپارسلانين ان بؤيوک قلبه سي ائرمنيستاندا روم ايمپئراتورونو يئنمه سي اولموشدور. 19 آوقوست 1071-جي ايلده مالازگيرد ساواشيندا روم ايمپئراتورو "رومئن ديوژئن"ي يئنه رک اسير ياخالادي. مالازگيرد ظفريندن سونرا تورکلرين آنادولويا گيريشلري ساغلانميش اولدو. آلپارسلان اسير اولاراق ياخالاديغي بيزانس ايمپئراتورو ايله چوخ سايقيلی داوراندي. بللي تضمينات قارشيسيندا ايمپئراتورو سربست بوراخدي. 1072-جي ايلده قاراخانليلار تورکوستاندا عوصيان بايراغي آچديلار.[5] آلپارسلان تورکلرين دوغرو ايسلام يولوندا اولدوغونو،  دئيلميلرين، ايراقليلارين ايسلام يولوندان ساپديقلاريني اوردوسونا ائتديگي بير نيطقده ديله گتيرميشدي: "بيز تورکلر تميز موسلمان، ديگرلري ايسه بدمذهب، بددين و بد اينانجليديرلار. بؤيوک آللاه تورکلري اونا گؤره قوتساييب گؤرولنديرميشدير کي، تورکلر بيدعت ندير بيلمزلر. آنجاق دئيلميلر (بووئيهليلر) و ايراقليلار بيدعتچي و بدمذهبديلر. اونلار عاجيز اولدوقلاريندا ايطاعت و کؤله ليک ائدرلر. بير آزجيق گوجلنديکلريني حيسس ائتديکلرينده و بيزيم اينانجيميزين ضعيفله ديگيني گؤردوکلرينده بيز تورکلری قتل ائدر، بيريميزي ده ساغ بوراخمازلار. چونکو اونلار ائششک و اؤکوزدن ده آشاغيديرلار. اونلار دوست-دوشمن ندير بيلمزلر."[6]

  قاراخانلي پادشاه تامقاج خانين واريثي سمرقندده سلجوقلو تابئعچيليگيندن واز کئچدي. آلپارسلان اونو جزالانديرماق اوچون 200 مينليک اوردوسويلا جئيحوندان کئچدي. عوصيانچيلارين باشچيسي اولان يوسيف خارزميني اؤز يانداشلاري ياخالاياراق گتيريب آلپارسلانا تسليم ائتديلر. يوسيف خارزمي باغيش ديله مک يئرينه آلپارسلانا چيرکين سؤزلر سؤيله مه يه باشلادي. آلپارسلان امر وئردي کي، اونون اللريني آچسينلار کي، اؤزو اوخلا ووروب اؤلدوره جک. آلپارسلانين آتديغي اوخ هدفه دَيمه دي. بو فورصتدن يارارلانان يوسيف خارزمي بدنينده گيزلتديگي بيچاغي چيخاراراق آلپارسلانا سالديردي. بيچاقلا اونو سرت شکيلده يارالادي. آلپارسلان دؤرد گون سونرا آلديغي يارا اوزوندن اؤلدو. اونو مروده دفن ائتديلر.[7] آلپارسلانين اؤلومونو شاعير سنايی بو شکيلده آنلاتميشدير:

  باشي آلپارسلانين گؤردوم، واريپ يوکسلدي گؤيلرده، 

  گل ايندي مروه آلپارسلان باشي تورپاقدادير گل گؤر."[8]  

  آلپارسلان نيظام المولکو باش وزير اولاراق تعيين ائتميشدي. سلجوقلار بو بؤلگه لره يئني گلميشديلر. تورک ديلي نين دؤولت و وئرگيلنديرمه تجروبه سي اولماديغيندان وئرگي و دفتر ايشلري داها اؤنجه دن تجروبه سي اولان فارس ديلينه بوراخيلميشدي. بوتون بو دؤنمده اوردونون ديلي تورکچه، ايقتيصاديياتين ديلي فارسجا و دين ديلي عربجه اولموشدور. هر ميلت اؤز آراسيندا اؤز ديليني ايله تيشيم ديلي اولاراق قوللانميشدیر. تورکلر هئچ بیر اولوسون و قؤومون دیلینی آشاغیلامامیش، یاساقلامامیشدی. سلجوقلارين آخيني ايله بؤلگه يه گلن تورکلر مدني ياراديجليق و ادبييات يازيلاري اوغراشماميشلار. بونون اوچون اؤنجه بؤلگه يه اويوم ساغلاماق گره کيردي. بؤلگه يه اويوم ساغلاماق 200 ايل زامان آلميشدير. تورک ديلينده ادبي ياراديجليق 13-جو يوزايلدن سونرا باشلاميشدير. دؤولتين يازي ايشلرينده تورکچه نين قوللانيلماماسی نین دا سببي بو اولسا گرک. چونکو دؤولته فورصتي قاچيرمادان وئرگي لازيم ايدي. بو وئرگي ديلي ده طاهيريياندان بري فارس ديلينده شکيللنميشدي. يعني فارس ديلي نين سلجوقلار اؤنجه سي 200 ايلليک وئرگي ايشلرينده چاليشما تجروبه سي وار ايدي. قاراخانليلاردا فارس ديلينه گرک اولماييشي نين ندني ده بو اولموشدور. اويقور تورکچه سي نين اوزون دؤولتچيليک تجروبه سي وار ايدي. آيريجا، قاراخانليلار هم شهر حياتينا آليشيق ايديلر، هم ده يؤنه تيملرينده فارس دئيه اهالي يوخ ايدي. بو اوزدن ده تورک ديلي قاراخانلي دؤولتينده مدني حياتا داها ائرکن چاغلاردا گيرميشدي.  

  آلپارسلان اؤلدوکدن سونرا يئرينه 17 ياشلي اوغلو سولطان مليکشاه کئچدي. مليکشاهين ايلک ساواشي قاراخانلي شمسي-مليکله اولموشدور. شمسي-مليک سلجوق سلطنتينده کي ايقتيدار دَييشيکليگيندن يارارلاناراق دوغو خوراساني و بلخي ايشغال ائتدي. مليکشاه سمرقنده ياخينلاشديغيندا شمسي-مليک آمان ايسته يه رک، سلجوقلويا بويون اَيه جگيني بيلديردي. مليکشاه بلخ حؤکومتيني قارداشي تکيشه بوراخاراق گئري دؤندو. تکيش عوصيان ائتدي. بو دفعه ده قارداشي نين عوصيانيني باسديرماق اوچون بلخه سالديردي. 1084-جو ايلده قارداشي تکيشي ياخالاييب گؤزلريني کور ائتدي. کيرمانين اميري اولان مليکشاهين عميسي قاوورد دا دؤولته عاصي اولدو. مليکشاه اونو دا ياخالاييب بوغدوراراق اؤلدورتدو. 1081-جي ايلده مليکشاهين عميسي اوغلو قوتولموش اوغلو سولئيمان کيچيک آسييايا گيردي. قوتولموش اوغلو سولئيمان بيزانسين يؤنه تيم طرزيني و ضعيف طرفلريني آنلاميشدي. آنادولوداکي کوماندانلاري آراسينداکي کئچيمسيزليکدن باشقا بيزانس مرکزينده کي سلطنت ساواشلاريندان دا ايستيفاده ائتدي. مرمره ياخينلاريندا ايذنيک، ائگئ ساهيللرينده ايزميره قدر اراضيلري اله کئچيردي. ايذنيکي دؤولتي نين مرکزي اولاراق سئچدي. بير ايل سونرا 1081-جي ايلده آنادولو سلجوقلوسو دؤولتيني تاسيس ائتدي. آنادولو سلجوقلو دؤولتي 1302-جي ايله قدر داوام ائتدي. ايلک باشکندلري 1081-جي ايلدن 1097-جي ايله قدر ايذنيک و داها سونرا 1097-جي ايلدن 1302-جي ايله قدر آنادولو سلجوقلوسونون باشکندي کونيا اولموشدور. 1080-جي ايلدن باشلاياراق "دانيشمندييان" کاپادوکييادا حؤکومت ائتمه يه باشلاديلار. قوتولموش اوغلو سولئيمان کيچيک آسييانين بؤيوک بير بؤلومونو اؤز يؤنه تيمي آلتينا آلديقدان سونرا 1086-جي ايلده سورييه يه يؤنلدي. سورييه ني مليکشاهين قارداشي توتوش يؤنه تمکده ايدي. حلبين ياخينليغيندا بؤيوک بير ساواش باشلادي. بو ساواشدا توتوش سولئيماني اؤلدوردو. توتوش يئني سلجوقلو دؤولتي قورماق ايسترکن قارداشي مليکشاهين سالديريسينا اوغرادي. مليکشاه ساراييني حلبه داشيدي و قارداشيني دا دميشقه يوللادي. مليکشاه دؤنمينده اوغوز ساواشچيلاري فاطيميلرين ده اراضيلرينه داخيل اولدو. کيچيک آسييادا مرکزه تابئعليک و کونترول اولماديغيندان بير چوخ بَيليکلر تاسيس ائديليردي.[9] مليکشاه 1092جي ايلده خاجه نيظام-اول مولکو گؤرَويندن آلدي. نيظام حسن صبباحين تئروريست فدايلري طرفيندن اؤلدورولدو. بير آي سونرا دا مليکشاه اؤلدو. بو حاديثه ني موعيززي آديندا شاعير بير روباعيله بؤيله آنلاتميشدي: 

   "جنّته يوللاندي ياشلي باشباخان، 

  بير آي سونرا اؤلدو اول شاهي-جاوان. 

  عاجيز قيلدي شاهي تانري غضبي، 

  تانري قارشيسيندا عاجيزدي سولطان."  

  مليکشاهين اؤلوموندن سونرا اوغلو برکياراق تاختا چيخدي. قارداشلاريني مغلوب ائديب ظفر قازاندي. 1096-جي ايلده خوراسان حؤکومتيني قارداشي سولطان سنجره تاپشيردي. 12 ايل سککيز آي سلطنت ائتديکدن سونرا 1105-جي ايلده بوروجئردده اؤلدو.[10] برکياراقين ايقتيداري قارداشلاري ايله ساواشا آداندي. برکياراقين عميسي توتوش بوتون سلجوقلونو اله کئچيرمک اوچون سورييه دن برکياراقا سالديردي و رئي ياخينليغيندا يئنيله رک اؤلدورولدو. سلجوق بوتونلوگو بو دؤنمدن سونرا ساغلانامادي. سلجوقلو اوچ يئره پارچالاندي. ايراقي-عجم (ايران) برکياراق و قارداشلارينا قالدي. حلب و شام توتوش اوغوللارينا بوراخيلدي. کيچيک آسييايا دا سولئيمان اوغلو قيزيلارسلان صاحيب چيخدي. بو اوچ سلجوقلو دؤولتي فرقلي يازقيلار ياشاماغا باشلاديلار. سورييه سلجولوسو عربلشدي. آيريجا، سورييه سلجوقلوسو بير سوره سونرا تورک مملوکلار طرفيندن هضم ائديله رک تاريخدن سيليندي. سورييه ده تورک نوفوسو داغينيق اولدوغوندان عرب نوفوسو قارشيسيندا بوي گؤستره بيلمه دي، يالنيزجا آنتاکييا و ايسکندروندا تورک نوفوسو وارليغيني قورويا بيلدي. آنادولو سلجوقلوسو اؤز وارليغيني مؤحکملنديره رک قورويا بيلدي. يالنيز آنادولودا تورکلر کؤچري حياتدان يئرله شيک حياتا کئچه رک تاريملا اوغراشماغا باشلاديلار. ايراقي-عجمده کي سلجوقلو دؤولتي ده فارسلاشماغا باشلادي.[11]  

  مليکشاهين ان گنج اوغلو سنجر ايدي. "سنجر" جاغاتاي تورکچه سينده اوولاييجي قوش دئمکدير.[12] سنجر سلجوقلولارين ان سون بؤيوک پادشاهي ايدي. بو جسور، سخاوتلي و جؤمرد سولطان سلجوقلو دؤولتي نين چؤکمه مه سي اوچون چوخ چابالادي. مليکشاه اؤلدويونده سنجر 12 ياشيندا ايدي. آتاسيندان اونا خوراسان حاکيمليگي ميراث قالدي. قرارگاهي مرو ايدي. سنجر 1102-جي ايلده قاراخانلي قديرخانين خوراسانا سالديريسيني اؤنله دي. سجر تئرميزين ياخينليغيندا قدير خاني يئنه رک اؤلدوردو. قدير خانين سالديريسي قارشيسيندا يئنيله رک قاچان آرسلان خاني ماوراالنهرين اميري تعيين ائتدي. 1130-جو ايلده آرسلان خانلا موناسيبتلر گرگينلشدي. سنجر سمرقنده گئده رک اونو مقاميندان ائنديريب يئرينه اؤنجه قاراخانلي شاهزاده سي حسن تکيني، داها سونرا روکن الدين ماحمودو گتيردي. روکن الدين ماحمود 1132-جي ايلدن 1141-جي ايله قدر سمرقندين اميري اولدو. سولطان سنجر افقانيستاندا قزنه لي شاهزاده لر آراسينداکي ايقتيدار ساواشينا دا موداخيله ائديردي. 1117-جي ايلده قزنه يه گيره رک آرسلان شاهي اوزاقلاشديریب، يئرينه بحرام شاهي گتيردي. بو زامان سولطان سنجر شاهلار شاهي، افقانيستانين، ماوراالنهرين و ايراقي-عجمين سلطنتينه صاحيب ايدي. سولطان سنجره تابئع اولان آدسيز آديندا خارزم شاهي وار ايدي (1156-1127). آديسيز موستقيل دؤولت قورماق ايسته ييردي. آنجاق 1138-جي ايلده "مينات" بؤلگه سينده کي ساواشدا سنجر آدسيزي يئنه رک سلطنتدن محروم ائتدي. داها سونرا 1141-جي ايلده آدسيز سنجرين يانينا گله رک باغيش ديله دي و کؤنلو گئنيش اولان سنجر اونو باغيشلادي. بو دؤنمدن سونرا سنجرين دؤولتي چؤکمه يه باشلاميشدي. قاراختايلر سلجوقلو دؤولتينه سالديرماغا باشلاميشديلار. 1141-جي ايلده سنجر سمرقندين ياخينليغيندا بودديست قاراختايلرله ساواشا گيردي و يئنيله رک خوراسانا گئري چکيلدي. موغول قاراختايلر بوتون ماوراالنهري ايشغال ائتديلر. خارزم شاهي آدسيز بو دورومدان يارارلاناراق سلجوقلويا قارشي باش قالديردي. مرو و نيشابورو ايشغال ائتسه ده سنجرين گئري دؤنوب سالديريسي قارشيسيندا ديرنه بيلمه يه رک بؤلگه ني ترک ائتدي. سنجر ايکي کره خارزمي قوشاتدي. بيرينجي دفعه  1144-جو و ايکينجي کره ده 1147-جي ايلده. ايکينجي کره آدسيزي تکرار سلجوقلويا تابئع اولماغا زورلادي. آنجاق 1153-جو ايلده بلخ جيواريندا ياشايان اوغوزلار سنجره قارشي آياقلانیب اونو اسير اولاراق ياخالاديلار. سونرا دا مرو، نيشابور و بوتون خوراساني ياغمالاديلار. سولطان سنجر 1156-جي ايلده اسارتدن قورتولسا دا بير ايل سونرا 73 ياشيندا وفات ائتدي.[13]  

  سولطان سنجرين دؤولتيني ييپرادان اولايلاردان بيري ده تئروريست ايسماعيليلر حرکتي ايدي. ايسماعيلي فدايلر سلجوقلو دؤولتينه قارشي تئرور عمليياتي اسديريرديلر. بو تئروريستلر، حتّی سارايا دا نوفوز ائده بيلميشديلر. "سولطان سنجر گوجلو ايقتيدار ايمکانلارينا رغمن ايسماعيليلرله ساواشماقدان ايمتيناع ائتدي. چونکو بير گون اؤز ساراييندا يوخودان اويانديغيندا يئره سانجيلميش بير بيچاق گؤردو. بيچاغين دسته سينه يازيلميشدي کي، بو بيچاغي يئره سانجان ايسماعیلی اونو سولطانين يومشاق سينه سينه ده سانجا بيلردي. او گوندن سونرا ايسمايليلردن قورخاراق حسن سبباحچيلارلارلا باريشجيل داورانماغا باشلادي. بو اوزدن ده اونون زامانيندا صباحچيلار تعقيبه معروض قالماديلار."[14]   

  آنادولودا سلجوقلو حياتي داوام ائدرکن ايراقي-عجمده و خوراساندا سلجوقلونون يئرينه خارزمشاهلار و قاراختايلر کئچديلر.  

---

[1] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nəşriyatı, Məşhəd-1363, s.172-173.

[2] Faruk Sümer, Çepniler, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı yayınları, İstanbul-1992.

[3] Rene Grousset, Bozqır İmperatorluğu, farscaya çevirən: Abdulhüseyn Meykədə, Fərhəng və İrşadi-İslami nazirliyi yayınları, 5-ci yayın, 1387 (h.ş), s. 255, 256, 157, 258, 259.

[4] Rene Grousset, Bozqır İmperatorluğu, farscaya çevirən: Abdulhüseyn Meykədə, Fərhəng və İrşadi-İslami nazirliyi yayınları, 5-ci yayın, 1387 (h.ş), s. 259.

[5] Rene Grousset, Bozqır İmperatorluğu, farscaya çevirən: Abdulhüseyn Meykədə, Fərhəng və İrşadi-İslami nazirliyi yayınları, 5-ci yayın, 1387 (h.ş), s. 260, 261.

[6] Xacə Nizam-ul Mülk, Siyasətnamə, hazırlayan: Abbas İqbal, s. 301.

[7] Şücaəddin Şəfa, Min dörd yüz il sonra, II cild, Fərzad yayınları, s. 656.

[8] Zəbihullah Səfa, İranda ədəbiyat tarixi, II cild, s. 173.

Səre Alpərsalan didi, ze rəf´ət rəfte bər gərdun,

Be Mərv a ta ke xak əndər səre Alpərsalan bini.

[9] Rene Grousset, Bozqır İmperatorluğu, farscaya çevirən: Abdulhüseyn Meykədə, Fərhəng və İrşadi-İslami nazirliyi yayınları, 5-ci yayın, 1387 (h.ş), s. 262, 263, 264, 265, 266.

[10] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nəşriyatı, Məşhəd-1363, s.177.

Şeir:

Rəft dər yek məh be ferdovse bərin dəsture pîr,

Şâhe borna dər pəse u rəft dər mâhe degər.

Kərd nagəh qəhre yəzdan ecze soltan aşekâr,

Qəhre yəzdan ra bebin o ezce soltâni negər.

[11] Rene Grousset, Bozqır İmperatorluğu, farscaya çevirən: Abdulhüseyn Meykədə, Fərhəng və İrşadi-İslami nazirliyi yayınları, 5-ci yayın, 1387 (h.ş), s. 266.

[12] Dehxuda, Sözlük.

[13] Rene Grousset, Bozqır İmperatorluğu, farscaya çevirən: Abdulhüseyn Meykədə, Fərhəng və İrşadi-İslami nazirliyi yayınları, 5-ci yayın, 1387 (h.ş), s. 270, 271, 272.

[14] Əxbar əd-Dövlət-ül Səlcuqiyə, hazırlayan İqbal lahuri, Lahur yayını, s. 181 və Şücaəddin Şəfa, Min dörd yüz il sonra, II cild, Fərzad yayınları, s.653.