سئرژ آفاناسیان
ترجومه: گونتای گنجالپ
ائرمنیستان-تورکییه ساواشی
پولشاداکی مغلوبیتلر قیزیل اوردونو چوخ ضعیفلتمیشدی. قیزیل اوردونون بو ضعیفلیگی موصطافا کامالین توتومونو دَییشدیرمه سینه سبب اولدو. 1920-جی ایلین آوقوست آییندا موصطافا کامال ائرمنیستان قونوسوندا بعضی ایمتییازلار ایسته میشدی. آرتیق دونیا شرطلرینی یاخشی بیلن موصطافا کامال ائرمنیستانا سالدیرماغا حاضری ایدی. اویغون فورصتی یاخالامیشدی. موصطافا کامال بیلیردی کی، پولشادا باشی ساواشا قاریشان روسییا ائرمنیستانی ساوونا بیله جک دورومدا دئییل. آیریجا سئور موقاویله سیندن سونرا موتتفیقلر آراسیندا دا نیفاق یارانمیش، ائرمنیلره دستک وئره بیله جک دورومدا دئییلدیلر. موصطافا کامال سالدیری اوچون حاضیرلیق امری وئردی. سئنتیابرین 8-ده موصطافا کامال باشچیلیغیندا ساواش شوراسی توپلانمیشدی. شرق اوردوسونون کوموتانی ائرمنیستانا سالدیرماغی تکلیف ائتدی. عیصمت پاشا ایسه، تورک اوردوسونون یونانلارا سالدیرماسیندان یانا ایدی. کازیم قارابکیرین تکلیفی قبول ائدیلدی. ائرمنیستان اوزرینه آسان بیر غلبه نین بؤیوک مزیتلری اولا بیلردی: موصطافا کامالین اعتیبارینی آنادولودا آرتیراجاقدی. یونانلارین سالدیریسی سیراسیندا تورک اوردوسونون گئری چکیلمه سی موصطافا کامالین اعتیبارینی زده له میشدی. بو غلبه آنادولودا خالقین مورالینی آرتیراجاق و موصطافا کامالا رغبت قازاندیراجاقدی. بو غلبه ایله موصطافا کامال موتتفیقلره بیر درس وئره جکدی. بئله کی، سئور آنلاشماسینا و موتتفیقلرین دستگینه رغمن ائرمنیلر بو مغلوبیتدن سونرا دؤولت قورا بیلمه ایمکانلارینی ایتیره جکدی. موصطافا کامال بو غلبه سی ایله سووئتلری چیخماز دوروما سوخاجاقدی. داها سونرا گؤره جگیمیز کیمی بو غلبه سووئتلرله موذاکیره ده چوخ دَیَرلی بیر وثیقه کیمی قوللانیلاجاقدی. آنجاق موصطافا کامال ائرمنیستانا سالدیرمادان اؤنجه گورجوستانین طرفسیز قالاجاغیندان امین اولماق ایسته میشدی. ژوردانییا و گورجو خاریجی ایشلر ناظیری گئگئچکوری ایله دانیشیقلار گئتدی. موذاکیره نی تورکییه طرفیندن یوسیف کامال رئیسلیگینده بیر هئییت یوروتمکده ایدی. موذاکیره لرده گورجولرین طرفسیز قالاجاغی ساغلاندی. ساواش باشلامادان اؤنجه موصطافا کامال و داشناک حؤکومتی آراسیندا یازیشمالار اولدو. اییول آیی نین 7-ده موسلمانلارین گووَنلیگینی ساغلاماق آماجی ایله ائرمنی اوردوسونون سینیرلاردان چکیلمه سی ایستندی. برئست-لیتووسک آنلاشماسی نین بللی ائتدیگی سینیرلاردان و باتومیدن ائرمنی اوردولاری نین درحال چکیلمه سی اویاریسیندا بولوندولار. داشناک حؤکومتی بو اویارییا جاواب اولاراق یازدی کی، سینیرلار مسئله سینی موتتفیقلر بللی ائتمه لیدیر. موتتفیقلرین سینیرلاری بللی ائتمه دیگی مودتجه ائرمنی اوردوسونون 1914-جی ایل سینیرلاریندان گئری چکیلمیه جه یی آنکارایا دویورولدو. داشناک حؤکومتی بو جاوابی ایله ده ائرمنی دؤولتی قورویوجوسونون موتتفیقلر اولدوغونو بیلدیرمیش اولدو. داشناکلار بو فیکیرلرینه یاپیشیب قوپموردولار. سئنتیابرین 23-ده موصطافا کامالین اوردولاری ساواش اعلان ائتمه دن سالدیرییا کئچدی. باردیزده کی ساواشدان سونرا تورک اوردوسو سئنتیابرین 29-دا ساریقامیشی ایشغال ائدیر. بو سالدیری باشلامادان اؤنجه کازیم قارابکیر دئمیشدی کی: «بیزیم هدفیمیز بیچاره خریستیانلاری و هم ده موسلمانلاری داشناک یاغماجیلاری نین الیندن آزاد ائتمکدیر. اونلار موتتفیقلرین یاردیمی ایله ایش باشیندا قالاجاقلارینی سانیرلار.»63 بو شکیلده تورکلر اؤز تجاووزلرینی آنتی ایمپئریالیست بایراق یوکسلده رک گیزلتمه یه چالیشیرلار. ساواش صحنه سینده مؤوجود اولان گوجلر برابر دئییللر. ائرمنی اوردوسو تقریبن 40 مین نفردی. بیر چوخو یئنی اوردویا آلینمیش، لازیمی ائییتیمدن کئچمه میش و داغینیقدیرلار. 20-17 مین آراسیندا اولان ائییتیملی و تجروبه لی تورک اوردوسو قارشیسیندا دیرنه بیلمیرلر. اسکی تزار اوردوسوندا خیدمت ائتمیش و دئیلمان ساواشی نین قهرمانی اولان ائرمنی اوردوسونون باش کوموتانی آرتیق قوجالمیشدی. پارتیزانلارین باشچیسی دئرو چوخ ائنئرژیلی و قورخمازدیر. آنجاق بؤیوک بیر ساواشی سوردوره بیله جک تجروبه یه صاحیب دئییل. ائرمنی عسگرلری نین مورالی چوخ یوکسکدیر، آنجاق یئترینجه ارزاق و پالتارلاری یوخدور. گونده یالنیزجا 200 قرام چؤرک آلیرلار. آیلیقلارینی زامانیندا آلا بیلمه ین ضابیطلرین گؤرونوشو عسگرلره یاخشی تاثیر باغیشلامیر.64
تورکییه نین حربی موداخیله سی موسکوانی اندیشه لندیریر. باکی کونقره سینده ده موصطافا کامال حرکتینی دستکله مه قراری آلینمیشدی. موتتفیقلرین قارشیسیندا تورکییه نی دستکله ین موسکوا موصطافا کامالین بئله سورعتله داوراناجاغینی سانمامیشدی. موسکوا چوخ اندیشه لنمیشدی. روسییا حساب ائدیردی کی، موتتفیقلرین فیکری دَییشه بیلر و موصطافا کامالی روسییایا سالدیرماغا تشویق ائده بیلرلر. دیگر طرفدن ائرمنیستان «ایمپئریالیستلرین منافعیینه» خیدمت ائتمیردیمی؟ بولشئویکلرین بدبینلیکلرینی لئنین دیله گتیریر. لئنین روسییایا قارشی یئنی بیر جبهه نین آچیلیماسیندان قورخماقدادیر. بو اوزدن ده اوکتیابر آیی نین 9-دا موسکوادا کوممونیست پارتییاسی نین کونفئرانسیندا دئییر: «تورکلر ائرمنیستانا سالدیرمیشلار. اونلار باتومینی و حتّی داها سونرا باکینی دا ایشغال ائتمک نیتینده اولا بیلرلر. بیز بو حادیثه قارشیسیندا چوخ احتیاطلی اولمالیییق.» پاریسده قافقازین دورومو حاقدا فرقلی دوشونوردولر. 20 سئنتیابردا فرانسا خاریجی ایشلر ناظیری قافقازداکی یئنی کومیسئرینه یازیر:
قافقازین یئنی دؤولتلری بولشئویکلرین و تورک میلتچیلیری نین تهلوکه سی آلتیندادیر. بونلارین ایکیسی ده تهلوکه لیدیر. موتتفیقلرین دوستو اولان ائرمنیستان بولشئویکلرین تهدیدی آلتیندادیر. سیزین گؤرَوینیز هر ایکی تهدیده قارشی قافقاز دؤولتلری نین دیره نیشینی ساغلاماقدیر. ائرمنسیتان ایندیکی دورومدا بیر طرفدن باکی بولشئویکلری نین، دیگر طرفدن ده موصطافا کامال طرفدارلاری نین منگنه سی آراسیندادیر. موتتفیقلر ائرمنیستانا سیلاح گؤندرمه یه باشلامیشلار. بو ایش داوام ائده جکدیر. اینگیلتره نین گؤندردیگی یوک اییولون 26-دا چاتمیشدی. آنجاق گورجوستان بو گؤندریلن یاردیمین بؤیوک قیسمینی گورجو تورپاغیندان کئچدیگی اوچون اؤزونه گؤتورموش. بو یاردیملارین آردی گله جکدیر.»66
موتتفیقلرین لاقئیدلیگینی و بولشئویکلرین تورکییه ایله ایشبیرلیگینی محکوم ائتمک اوچون طیفلیس ائرمنیلری نئچه مین نفرلیک نوماییش ترتیب ائدیرلر. اؤنجه موتتفیقلرین قرارگاهلاری نین اؤنونه یورویورلر. تورک تجاووزو قارشیسیندا موتتفیقلردن ائرمنیستانا یاردیم ائتمه لرینی ایسته ییرلر. داها سونرا گورجوستان مجلیسی نین اؤنونده توپلاشیرلار. مجلیسین اؤنونده مجلیس رئیسی لومتادزئ نین بیانلارینی دینله ییرلر کی، ائرمنیلرله دردداشلیق ائتمکده دیر: «انور و موصطافا کامال کیمی وحشی پاشالارین لئنین و تروتسکی ایله بیرلشمه لری نین اساس آماجی اؤنجه ائرمنیستانی، داها سونرا گورجوستانی یوخ ائتمکدیر. بو ایکی اؤلکه کندیلرینی ساوونا بیلمه لری اوچون بیرلشمه لیدیرلر.» سووئت سفیرلیگی قارشیسیندا نوماییشچیلرین اعتیراض سسلری طیفلیسی بورویور. سووئت سفیرلیگی نین مصلحتگوزاری ستارک نوماییشچیلره خیطابن نیطق سؤیله ییر و سووئتلرله بیرلشمک یئرینه موتتفیقلردن ایمداد اومان داشناک حؤکومتینی تنقید آتشینه توتور. اونون نیطقی نئچه کره نوماییشچیلرین «سیز موصطافا کامال و انورین موتتفیقلریسینیز. یالان دانیشیرسینیز، آییب اولسون سیزه» اعتیراضلاری ایله کسیلیر.67
پولکوونیک ستوکس نویابرین 3-دن اعتیبارن بریتانییا طرفیندن ائرمنی جبهه لرینی دئنتله مکله گؤرَولنمیشدی. پونتوسدا اینگیلتره ساواش گمیسی موصطافا کامال اوردولاری نین دئنتیمی آلتیندادیر. ائرمنیستان ستوکسدان بو گمی نین تورکلره قارشی سالدیرماسی اوچون لوندانا تئلئقرام گؤندرمه سینی ایسته ییر. ستوکس جاواب اولاراق دئییر کی، بونون ائرمنیستانا هئچ بیر یاراری اولمایاجاق. آهارونییان نویابرین 9-دا فرانسانین عالی ساواش شوراسیندان بونا بنزر ایستکده بولونور. او، دورومو چوخ گرگین اولاراق تانیملاییر و تکلیف ائدیر: «تورکلرین و بولشئویکلرین ائرمنیستانی ایشغال ائتمه سی نین اؤنونو کسمک اوچون موتتفیقلر ترابزونو ایشغال ائتمه لیدیر. بو ایش موصطافا کامال گوجلری نین پارچالانماسینا سبب اولار. تورکلرین فعالیتلرینی آزالدار. ترابزونون موصطافا کامال اوردولارینا لوجوستیک و حربی دستک اولما ایمکانی الدن چیخار. بو شکیلده تورکییه و بولشئویکلر آراسیندا هر تورلو ایشبیرلیگی اورتادان قالدیریلمیش اولار.» فرانسا یئتکیلیلری مارشال فوشلا مشورت ائتدیکلرینده او، اوکتیابرین 12-ده اؤز قرارگاهی نین رئیسی اولان گئنئرال ووقان آراجیلیغی ایله بیلدیریر: «تورکلره قارشی ان آز دؤرد باتالیون گرکمکده دیر. زامان و مکان شرطلرینی گؤز اؤنونه آلارساق، بو، مومکون دئییلدیر.»68 فوش ائرمنیستانا ساواش تئخنیکاسی گؤندریله رک یاردیم گؤستریلمه سینی تکلیف ائدیر.
خاتیسیان خاریجدن دؤنرکن ایروانا گئتمک یئرینه اوکتیابرین 19-دا طیفلیسه گئدیر. طیفلیسده فرانسانین حربی هئییتینه بیلدیریر کی، «ائرمنیستانین قورتولوشو موتتفیقلرین یاردیمیندان آسیلیدیر. بو اوزدن ده یونان اوردوسو ترابزونو ایشغال ائتمه لی و اینگیلتره موسکوایا تضییق گؤسترمه لیدیر.»69
ائرمنیستان کوممونیست پارتییاسینا گؤره آرتیق بوتون بو فاجیعه لرین گئرچک سوروملولاری نین ایفشا ائدیلمه زامانی گلمیشدیر. اساس سوروملو داشناکلاردی. اوکتیابر آیی نین 8-ده پارتییا بیر بیانییه یایاراق بوتون ایشچیلردن و کندلیلردن اونلارین بایراغی آلتیندا بیرلشمه یی ایسته ییر. روسییا پرولئتارییاسی نین یاردیمی ایله ایمپئریالیستلرین ماشاسی اولان داشناک حؤکومتیندن قورتولماق مومکوندور. بیرلشیب کوممونیزم بایراغینی ائرمنیستاندا دالغالاندیرالیم.70
بو زامان موسکوا اوکتیابر آیی نین 8-ده اورجونیکیدزئ نین گؤندردیگی معلوماتی آلمیش و داشناک حؤکومتی نین دوشه جگینه اینانمیشدی. اوکتیابرین 14-ده پولیتبیرو چیچئرینین تکلیفی و «ائرمنیستان کوممونیست پارتییاسی نین راضیلیغی ایله» بو قرارلاری اؤنه سورور: آ) سووئت رئژیمی نین ائرمنیستاندا قورولماسی اوچون تعجیلی ایشلر گؤرولمه لیدیر. ب) تورکلرین ایره لیله مه سینی دوردورماق اوچون ائرمنیستانا سیاسی یاردیم ائدیلمه لیدیر. ج) ائرمنیستاندا قورولاجاق اولان یئنی کوممونیست رئژیمینه هر طرفلی دستک وئرمک گره کیر. عئینی گون چیچئرین ایروان گؤروشلرینی سوردورمکده اولان لئقرانا بو امرلری گؤندریر: «تورکلر و ائرمنیلرله ایلیشکیلرینیزده چوخ احتیاطلی اولون. آکتیو عملیاتلارا قاتیلمایین. جیدی بؤحرانی اؤنله مک اوچون،انجاق باریشجیل سییاست تعقیب ائدین. ائرمنیلره دئیین کی، بیز تورک-ائرمنی ساواشیندا آرابولوجو اولماق ایستریک.»71 لئقران هئییتی اوکتیابرین 12-ده ایروانا داخیل اولموشدو. بو هئییتین 30 عوضوو وار، ایچینده ائرمنی بولشئویکلر ده بولونماقدادیر. عئینی گون ائرمنیلرله موذاکیره یه باشلادی. لئقران ساواشین دوردورولماسی اوچون ائرمنیلره بو تکلیفلری ائدیر:
- سئور موقاویله سی نین لغوی.
- موتتفیق دؤولتلرله سیاسی موناسیبتلرین کسیلمه سی و موتتفیقلرله موباریزه آپارماق اوچون ائرمنیستان دمیر یوللاری نین روسییا، آذربایجان و تورکیه نین ایستیفاده سینه وئریلمه سی.
- ائرمنیستان و تورکییه آراسینداکی سینیر سورونونون چؤزولمه سی اوچون سووئت روسییاسینی آرابولوجو کیمی قبول ائتمک.72
عجبا، بو تکلیفلر سووئت رئژیمی نین ائرمنیستاندا یئرلشدیریله مه سی اوچون اولمامیشمی؟ بللیدیر کی، سووئتلرین تورکییه-ائرمنیستان آراسیندا آرابولوجولوغو سووئتلرین تورکییه یه ایمتییاز تانیماسی ایله مومکون اولاجاقدی. سئورین لغوی تورکییه اوچون اینانییلماز ایمتییازدیر. اصلینده سووئت روسییاسی ائرمنیستانا قارشی آچیق ساواشدان چکیلسه ده، ائرمنی پولیتیکاسینی تورکلرین سالدیریسی اوزریندن یاپماقدا ایدی. ائرمنیلره گؤره سئور آنلاشماسیندان واز کئچمک ائرمنیستانین باغیمسیزلیغیندان واز کئچمک آنلامیندادیر. بو دا ائرمنیلرین اسکی خیاللاری نین تاریخه گؤمولمه سی دئمکدیر. دیگر طرفدن ایروان حؤکومتی هله ده پرئزیدئنت ویلسونون بللی ائده جگی سینیرلاری موتتفیقلرین و تورکییه نین رسمن تانییاجاقلارینا اومید ائتمکده دیر. او زامان بو سینیرلارین پرئزیدئنت طرفیندن بللی ائدیله جگی زامانا قدر اؤلکه نین ایستیقلالینی نه یین باهاسینا اولورسا اولسون، قوروماق لازیمدیر. ائرمنیستان حؤکومتی سئور آنلاشماسی نین لغوی تکلیفینی ردد ائدیر و سونوندا بو اساسدا بیر مووافیقته واریلیر:
- ائرمنیستان ایستیقلالی نین و حؤکومتی نین روسلار طرفیندن تانینماسی.
- تورکییه و دیگر اؤلکه لرله ائرمنیستانین سینیر ایختیلافینی چؤزمه سی اوچون روسلارین آرابولوجولوغو قبول ائدیلیر.
- تورک اوردوسونون گئری چکیلمه سیندن سونرا روس اوردوسونون ائرمنیستان اراضیسینی قوللانماسی.
- روسلارین 2.5 میلیون روبل مبلغینده ائرمنیستان حؤکومتینه یاردیمدا بولونماسی.
آنلاشما اوکتیابرین 28-ده ایمضالانیر. هئییتین اساس ایشتیراکچیسی نین ائرمنیلردن اولوشماسی یاخیندا ائرمنیستاندا بولشئویک حؤکومتی نین قورولاجاغینا ایشاره ایدی. اؤزللیکله هئییتین ایچینده بولونان تئر-قابریلییان آوقوست آیی نین 13-ده ائرمنیستان کوممونیست پارتییاسی نین مرکزی کومیته سی نین رئیسلیگینه تعیین ائدیلمیشدی. لئقران ستالینله مشورت اوچون باکییا دؤنور. او، نویابر آییندا، یعنی آرتیق ائرمنیلرین مغلوبیتی تام اولاراق یاخینلاشدیغیندا ایروانا موراجیعت ائدیر. چیچئرین ده ساواشین بوراخیلماسی اوچون اؤز آرابولوجولوغونو تکلیف ائتمیشدی. بو خوصوصدا فرانسا هئییتی نین آچیقلاماسینی دا آنلاتماق پیس اولماز: «ائرمنی عسگرلر قیش ساواشینا حاضیر اولمادیغیندان تورکلرین قارشیسیندا ذیره نه بیله جک دورومدا دئییللر. سووئت یئتکیلیلری بو فورصتذن یارارلاناراق ارمنیستانا ان تهلوکه لی تکلیفلرینی سونماغا حاضیرلاشمیشلار. موسکوا ائرمنیستانلا موذاکیره اوچون موصطافا کامال اوردولاری نین داها دا گئنیش سالدیریلارینی گؤزله مکده دیر»73
اوکتیابرین 31-ده قارص موصطافا کامال اوردولاری طرفیندن ایشغال ائدیلیر. اومیدسیزلییه اوغرامیش اولان ائرمنیستان موتتفیقلردن یاردیم ایسته ییر. بیر چوخ سندلر موتتفیقلرین موصطافا کاماللا بیرلشیب قافقازدا آنتی بولشئویک جبهه اولوشدورماق ایسته دیکلرینی گؤسترمکده دیر. اوکتیابر آیی نین اورتالاریندا ستوکس لور کئرزئنه مخفی بیر تئلئقرام گؤندریر. بولشئویکلر و تورکلر آراسیندا مؤوجود اولان ایختیلافی آنلادیر: «بیزیم تورکلرله دوستلوغوموز تورکییه ده کی یونانلاری بوراخماغیمیزا سبب اولموشدور. آنجاق بونون قارشیلیغیندا ایسلام دونیاسی نین موساعید نظرینی قازانمیشیق. من بونلاری جنابینیزا بیلدیره رک سوروشارام کی، طیفلیسدن موصطافا کاماللا تمماسسا کئچمه ییمیز یاخشی اولمازمی؟»74
رامیشویلی نویابرین 4-ده گورجوستان مجلیسینده اوزون بیر نیطق سؤیله ییر و قارصین ایشغالیندان سونرا اورتایا چیخمیش دورومو بو شکیلده ایضاح ائدیر: «بیزه گلن معلوماتا گؤره کمالیستلری ایتالییا بیرباشا و اینگیلتره، حتّی فرانسا دولاییسییلا دستکله مکده دیرلر. اؤزللیکله یونانیستانین داها چوخ گوجلنمه سیندن قورخان ایتالییا کمالیستلره سیلاح گؤندرمکده دیر.»75 نویابرین 9-دا طیفلیسده نشر اولونان «سلوو» (سؤز) قزئتی یازیر: «سؤیلنتیلره گؤره موصطافا کامالین ائرمنیستانا سالدیریسینی موتتفیقلر، اؤزللیکله اینگیلتره تشویق ائتمیشدیر. آماجلاری ایسه، موصطافا کامالی روسییایا قارشی ساواشدیرماق اولموشدور.»
چتین دورومدا قالان ایروان حؤکومتی بو اؤلکه لرین گئرچک نیتلریندن خبرسیز ایدی. نه ائده جه یینی، هانسی قیبله یه اوز توتاجاغینی بیلمیر. حتّی وارشووایا اوز توتدو. پولشادان ایسته دی کی، »پولشا و روسییا آراسیندا باغلانماقدا اولان باریش موقاویله سینده بیر مادده یئرلشدیریلسین کی، روسییا ائرمنیستانین ایستیقلالینی تانیمیش اولسون.»76 نویابرین 3-ده ائرمنیستان حؤکومتی مغلوب اولدوغونون بیلینجینه واردی و آنکارایا ساواشی بوراخما تکلیفینده بولوندو. آلئکساندروپولون ایشغالیندان بیر گون سونرا نویابرین 8-ده کازیم قارابکیر باریش شرطلرینی اعلان ائتدی: بو شهرین 15 کم کنارینا گئری چکیلمک. بیر گون سونرا تورکلر ایستکلرینی داها دا آرتیردیلار. آنکارادان یئنی معلوماتلار آلدیقلارینی بهانه ائده رک داها گئریلره چکیلمک و 1200 نفرین دیشیندا بوتون ائرمنی اوردوسونون سیلاحسیزلانماسی گرکدیگینی دویوردولار. آیریجا، گورجوستانا قدر ائرمنیستان دمیر یوللاری نین تورکلر طرفیندن کونترول ائدیلمه سی گرکدیگینی سؤیله دیلر. بو شرطلری قبول ائتمکده زورلانان ایروان موتتفیقلرله تماسسا کئچیر و موسکوانین آرابولوجولوغونو ایسته ییر. ائرمنیستانین طیفلیسده کی نوماینده سی نویابرین 4-ده کوربئله موراجیعت ائده رک دئییر کی، حربی بیر فاجیعه نین قارشیسی نین آلینماسی اوچون موتتفیقلرین تعجیلی یاردیمی لازیمدیر. کوربئل دئییر کی، بو دوغرولتودا موتتفیقلردن ایسته نن یاردیملار جاوابسیز قالمیش و آرتیریر: «ائرمنیستان رهبرلری نین چاره سی قالمامیشدیر. اونلار آرتیق بیر یول آختارمالیدیرلار کی، دؤولتلرینی و میلتلرینی یوخ اولماق تهلوکه سیندن قورتارسینلار»77 نویابرین 11-ده چیچئرین تورکییه یه و ائرمنیستانا تئلئقرام گؤندره رک اؤز نوماینده سی مئدیوانینی حربی عملیات بؤلگه سینه گؤندره جگینی بیلدیریر. ساواشین بو زامان بیتمه سینی اومید ائتدیگینی یازیر. موصطافا کامالین اینگیلتره نین یاردیم و یاتاقلیغی ایله سالدیرییا کئچدیگی شاییه سی ایرواندا دیلدن دیله دولاشیر. بئله بیر دورومدا اؤزلرینی ایتیرمیش اولان ائرمنی یئتکیلیلر بیلمیرلر موصطافا کاماللا موذاکیره یه باشلاسینلار، یوخسا موتتفیقلرین جاوابینی بکله سینلر.78 موتتفیقلرین اورتادا گؤرونمه دیگی بیر اورتامدا روسلار فورصتدن یارارلاناراق آرابولوجولوق تکلیفینده بولونورلار.
نویابرین 15-ده ورانگئلین مغلوبیتی دولاییسییلا سووئتلرین طیفلیس سفیرلیگینده بیر ضیافت وئریلیر. بو ضیافتده آذربایجان، گورجوستان نوماینده لری و آنکارانی تمثیلن کازیم قارابکیر ایشتیراک ائتمکده دیرلر. قارابکیردن موصطافا کامالین نیتی ندیر سورولدوغوندا او، دئییر کی، بیز برئست-لیتووسک موقاویله سی نین حیاتا کئچمه سینی ایسته ییریک.79 سووئت سفیری خاطیرلادیر کی، داها سونراکی موقاویله لر برئست-لیتووسک موقاویله سینی یومشالتمیشدی و داوام ائدیر: «موصطافا کامال موتتفیقلرین تلقینی ایله روسییانین آرابولوجوغونو ردد ائدرسه، تورکییه و روسییا آراسیندا ساواش اولاجاق.»80 بو قارشیلیقلی دیالوقدان سونرا تورکییه هئییتی ایستیثنا اولماقلا بوتون قاتیلیمجیلار شام یئمگینه قاتیلیرلار. بیر گون سونرا مئدیوانی باکییا گله رک لئقرانلا بیرلیکده ائرمنیستانا گئدیر. خاتیسیان «موتتفیقلرین نوماینده سی ایله موذاکیره دن سونرا موصطافا کاماللا موتتفیقلر آراسیندا گیزلین ایشبیرلیگی نین اولدوغونا اینانمیش و نویابرین 21-ده ایروانا گئری دؤنور.»81 بو قاریشیق دورومدا وضعیتی کونترول ائده بیلمه ین اوهانجانییان حؤکومتی نویابرین 23-ده ایستئعفا ائدیر. وراتسییان رئیسلیگینده داشناکلاردان و اینقیلابچی سوسیالیستلردن اولوشان کوالیسیون حؤکومت قورولور. یئنی حؤکومت لئقرانین اعتیمادینی قازانا بیلمیر. او، نویابرین 20-ده چیچئرینه و اورجونیکیدزئیه یازیر: «ایرواندا مئنشئویکلرین و اینقیلابچی سوسیالیستلرین قاتیلیمی ایله یئنی حؤکومتین قورولماسی یولوندا موذاکیره لر گئدیر. بو یئنی حؤکومنت داشناکلاری قوروماق اوچون بیر پرده دیر. داشناکلارین دا اعتیباری خالق و اوردو آراسیندا چؤکموشدور. یئنی حؤکومتین تورکلرله موذاکیره ایله باغلی بیر پلانی یوخدور. بعضی ناظیرلر تورکلره اراضی ایمتییازلاری نین وئریلمه سیندن یانادیر. بیر قیسمی ده سووئت روسییاسی نین یاردیمی ایله 1914-جو ایل سینیرلاری نین قوروناجاغینی اومید ائدیرلر.»82 اصلینده بئله نظره گلیر کی، وراتسییانا گؤره ائرمنیستانین ایستیقلالی نین قورونماسیندا روسلارین دوشمنی اولان تورکلرین داها چوخ تاثیری واردیر. چونکو روسلار ائرمنیستانی بولشئویکلشدیرمک ایسترکن گله جکده تورکلردن ائرمنی باغیمسیزلیغی نین ساغلانماسی اوچون بعضی ایمتییازلارین آلینماسی مومکوندور. آنجاق بولشئویک روسلار بو ایمتییازی اصلا وئرمزلر. بلکه ده بو پلانین گئرچکلشمه سی گرگی داشناکلارین اورقانی اولان «هئراچ» (ایره لی) قزئتی ایجتیماعی رایی روسلارین علئیهینه دَییشدیرمک اوچون نویابرین 20-ده یازیر: «بیزیم اؤلکه میزین وارلیغی موتتفیقلر اوچون اؤنملی دئییلمیش. اونلار، یالنیزجا تورکییه نی روسییادان آییران بؤلگه اولاراق ائرمنیستانا اؤنم وئرمیشلر. ائرمنیستان بو دَیَرینی ایتیریب و روسییانین اویونجاغی اولدوقدان سونرا موتتفیقلر اوچون هئچ بیر اؤنَمی قالمایاجاق. بو اوزدن ده ائرمنیستان باغیمسیزلیغینی قوروماق ایسته ییرسه، شیمال قونشوسونون الآلتیسی اولماقدان قورتولمالیدیر. دیگر طرفدن اسکی دوشمنیز اولان تورکییه موسکوا یؤنوملو سییاست ایزلمه دیگیمیز تقدیرده بیزیم ایستیقلالیمیزی تانییا بیلر. موصطافا کامال تورکییه سی بیزیمله ساواشدا اولسا دا، آنجاق تورکییه-روسییا قارشیلیقلی دوستلوقلاری نین سورمه یه جگینی گؤرمک اوچون چوخ دا بؤیوک ذکا لازیمد دئییلدیر... ائرمنیستانین اؤز قورتولوشو اوچون یالنیز بیر یولو وار: تورکلرله باریش ایچینده یاشاماق، ائرمنیستان میلتی اؤز وارلیغینی و دؤولتینی قوروماق ایسته ییرسه، تورکییه نی اینجیک سالمایاجاق پولیتیکا ایزلنمه لیدیر.»83 داشناکلارین مؤوقئعیینی عکس ائتدیرن بو مقاله یئنی حؤکومتین تشکیلی و تورکلرله موذاکیره نین باشلانماسینا ایشارت ایدی. موذاکیره اوچ گون سونرا آلئکساندروپولدا باشلادی.
* * *
لئنین 1920-جی ایل نویابرین 20-ده موسکوا کوممونیست پارتییاسی نین محللی کونفئرانسینده نیطق سؤیله ییر. قافقازداکی اولایلارا نیطقینده چوخ یئر وئریر. روسلار طرفیندن حیاتی اؤنمی اولان منطقه لره تورکلرین گیره جگی تقدیرده ساواش باشلایاجاغینی دئییر: «قافقازدا چوخ مورککب اولایلار باش وئرمکده دیر. هر گون بیزه قارشی بیر ساواشین تحمیل ائدیلمه احتیمالی آرتماقدادیر. آنجاق پولشا ایله باریش موقاویله سی باغلانماق اوزره دیر و ورانگئل یئنیلمیشدیر. قافقازدا اولوشاجاق بیر ساواش بیزی قورخوتمامالیدیر. بئله بیر ساواش اولورسا، بیزیم ایمکانلاریمیزی قافقازدا داها دا آرتیراجاقدیر... قزئتلر ائرمنیستاندا و تورکییه ده گلیشن اولایلاردان بیزه معلومات وئرمکده دیر. آنلاشیلان دوروم چوخ جیدیدیر. آنجاق من امینم کی، بیز باریشی قورویاراق بو دورومدان چیخاجاغیق. باریشین قورونماسی اوچون الیمیزدن گلنلری ائده جه ییک. یا دا اؤلکه میزین اوزاق سینیرلاریندا بیر ساواش باشلایاجاق. امین اولا بیلرسینیز کی، بو ساواش پولشا ساواشیندان داها چوخ شئیلر بیزه قازاندیراجاق. چونکو گوج دنگه سی بیزیم یاراریمیزادیر.»84 آنجاق سووئتلر بیرباشا تورکییه ایله ساواشاماغا مجبور اولمور. موذاکیره یولونو سئچیر. یالنیز باکی نین تورکییه طرفیندن تهدیدی روسییانی ساواشا زورلایا بیلر. لئنین باکی نین ساوونماسی نین گوجلنمه سینه امر وئریر.
نویابرین 23-ده، یعنی ائرمنیستاندا یئنی حؤکومت قورولدوغو گون ائرمنی بیر هئییت تورکییه ایله موذاکیره اوچون آلئکساندروپولا گئدیر. هئییتین رئیسی آلئکساندر خاتیسیان و هئییت عوضولری ایچینده آبراهام گولخندانییان و واهان میناخورییان دا واردیر. تورک نوماینده لیگینی کازیم قارابکیر و حمید بَی تمثیل ائدیرلر. عئینی گون وراتسییان طیفلیسدن گلن لئقران و مئدیوانی ایله گؤروشور. وراتسییان هئچ بیر مولاحیظه گؤزتمه دن لئقراندان سوروشور: «روسییا بیزه یاردیم ائده بیلرمی؟ جاواب اولوملو ایسه، نه ایله و نئجه؟» لئقران جاواب وئریر: «خاتیسیان هئییتینی گئری چاغیرین و تورکییه نین ایستکلرینی ردد ائدین. بوراخین قیزیل اوردو ائرمنیستانا گیرسین. بو دورومدا تورکییه روسییا ایله قارشی-قارشییا اولاجاقدیر.» لئقرانین جاوابی وراتسییانا عاغیللیجا گؤرونمور. دئییر کی، «قیزیل اوردو چوخ اوزاقدادیر. بورایا گلنه قدر تورکلرین ایره لیله مه سینی کیم دوردوراجاق؟»85 لئقران دئییر: «سیز هر زامان عاغیللی تکلیفلری ردد ائدیرسینیز. آنجاق داها سونرا سیزه داها آز یاراری اولان تکلیفلری قبول ائدیرسینیز.»86
نویابرین 25-ده تورکلر سئور موقاویله سی نین لغوینی ایسته ییرلر و ائرمنیستانین یازیلی اولاراق بونو ائتمه سی گرکمکده دیر. ائرمنیلر بونا قارشیلیق اولاراق دنیزه آچییلان تورپاق و بیر ده وان و بایزید ویلایتلری نین بیر قیسمی نین شرقی ائرمنیستانا باغلانماسینی ایسته ییرلر. برابر ایمکانا صاحیب اولامایان طرفلر آراسینداکی بو شکیلده دیپلوماتیک موذاکیره ده ضعیف طرفین مغلوب اولاجاغی بللیدیر. ائرمنیستانین ضعیف دورومونو بیلن تورکلر اؤز ایستکلرینده ایصرار ائدیرلر. سووئتین تمثیلچیسی اولان مئدیوانی لئقرانسیز آلئکساندروپولا گلیر. تورکلر اونو موذاکیره دن اوزاق توتماغی باشاریرلار. ائرمنیلر ده بونا قارشی چیخا بیلمیرلر. تورکلر آچیقجا روسلارین موداخیله سیندن قورخورلار. بو دورومدا مئدیوانی ده موذاکیره یه قاتیلا بیلمه دیگی اوچون داشناکلارا قارشی تبلیغاتا باشلاییر.
سئور آنلاشماسینی چئینه یه رک ائرمنیستانا سالدیران تورکییه نین تجاووزونو دوردورماق اوچون نویابر آیی نین سونلاریندا «میلتلر جممیتی»نه موراجیعت ائدیلیر. جمعیتده تورکییه یه قارشی آتشین نیتقلر سؤیلنسه ده، هئچ بیر آددیم آتیلمیر. رومونییا نوماینده سی ائرمنیستاندا باریشین ساغلانماسی اوچون 40 مینلیک بیر اوردونون گؤندریلمه سینی تکلیف ائدیر، آنجاق بونو جیدییه آلان اولمور.87 نویابرین 19-دا خاتیستان ستوکسدان اینگیلتره نین نوماینده سی کیمی موذاکیره یه قاتیلماسینی ایسته ییر. اینگیلتره خاریخی ایشلر ناظیرلیگی نین بو ایسته یه جاوابی نویابرین 29-دا گلیر: «کمالیستلرله واریلان آنلاشمایا بیز قاتیلا بیلمریک. آنجاق ائرمنیستانین هئچ بیر چاره سی نین اولمادیغینی آنلاییریق. روسییا ایله آنلاشماق شوبهه سیز کی، ان کؤتو واریانتدیر.»88 ایروان حؤکومتی هر تور خاریجی یاردیمدان محروم بوراخیلمیش، آنجاق بولشئویکلرین ائرمنیستانا گیرمه سینی ده ایستمه مکده دیر. تسلیم اولماق زوروندادیر. 1920-جی ایل دئکابرین 2-ده ائرمنیستان هئییتی فلاکتلی آلئکساندروپول موقاویله سینی ایمضالاییر. بو موقاویله یه گؤره ائرمنیستان اؤز اراضیسی نین تام یاریسیندان واز کئچه رک، سئور موقاویله سی نین لغوی اوچون ده ایمضا آتیر. بو، قیسا عؤمورلو ائرمنیستان جومهوریتی نین ان اوغورسوز و اوتانجوئریجی تاریخیدیر.89
63 VRATSİAN S: Haiastani Hanrapettouttioun (La Republique d´Armenie, 2 edition, Beyrouth, 1958, s. 442.
69 E. Q, s. 156.
70 Velikaya Oktiabr´skaya sotsia listitcbeskaya Revolutsia i pobeda sovetskoi vlasti v Armenii (la grande Revolution Socialiste d´Octobre et la victoire du pouvoir sovietique en Armenie), Recueil de documents, Erevan, 1957.
Cet ouvrage comprend de tres nombreux documents permettant de suivre chronologiquement
85 VRATSİAN S: Haiastane bolchevikian mourdji yev trkakan Sali midjev (L´Armenie entre le matteau bolchevik et l´enclume torque), Beyrouth, 1953, s. 123.
88 KOUZNETSOVA S. I: Krakh imperialistitcheskikh zamyslov i voznohnovlenie interventsii v Zakavkaz´e (Eches des menees imperial istes et renouvellemment de I´intervention en Transcaucasie), Bakou, 1954, s. 146.
89 Vratsiyan “Ermənistanin müstəqilliyi” adlı kitabında Stoks-Xatisyan arasında keçən müzakirələrin cüziyatına işarə etməmişdir. Sadəcə Stoksun cavabını yazmışdır: “Ermənilərin ən az zərəri qəbul etməkdən başqa çarələri yoxdur. O da Rusiya ilə anlaşmalarıdır.” (S. 436) Ancaq Xatisyan “Ermənistanın doğuşu və inkişafı” adlı kitabında Stoksun cavabını bu şəkildə yazır: “Ən az zərər görməniz üçün kəmalistlərlə anlaşmanız gərəkir.” (S.254).
