سئرژ آفاناسیان
ترجومه: گونتای گنجالپ
باکی ساواشی و تورک اوردوسونون باکییا گیریشی
باکی کومموناسی
مئنشئویکلر شاومییانی حبس ائتمیشدیلر. او، فئورالین 20-ده طیفلیسدن قاچاراق باکییا گلدی. او، مرکزی سووئتلرین یاردیمی ایله قیزیل اوردو تشکیل ائتمه یه اومید باغلامیشدی. بو یوللا طیفلیسی ایشغال ائدیب سئیمی اورتادان قالدیرماق ایسته میشدی. چونکو سئیمین اورتادان قالدیریلیشی ایله ایشچیلرین و کندچیلرین بولشئویکلرین یانیندا اولاجاغینی دوشونوردو. آنجاق بو یوللا آلمانییا و تورکییه نین بؤلگه ده کی ایستکلرینه قارشی چیخا بیله جکلرینی اؤن گؤرورودو. بیر سؤزله قافقازی سووئت روسییاسی اوچون حاضیرلاییردی. طیفلیسدن باکییا گلدیکدن سونرا اینقیلابی بیر کومیته تشکیل ائتدی. بو کومیته نین رهبرلیگینی کورقانوو و میکویانا بوراخیر. بونلارین 23 یاشلاری وار. ایلک دفعه ایدی باکیدا سییاست صحنه سینه چیخماقدا ایدیلر. بیر قیزیل قوواردییا، ایشچیلردن و موختلیف میلتلرین عسگرلریندن اولوشان اولوسلار آراسی بیر آلای تشکیل ائتدی. مارت آییندا بولشئویکلرین آلتی مین عسگردن اولوشان اوردوسو وار ایدی.
سئیم ایله علاقه لرین کسیلمه سی و قافقازین تورکلر طرفیندن ایشغال ائدیلمه تهلوکه سی باکیداکی پارتییالارین دوشونجه سینی تاثیرلندیریردی. داشناکلار تورکلرین قورخوسوندان بولشئویکلره یاخینلاشیرلار. اینقیلابچی سوسیالیستلر و مئنشئویکلر بولشئویکلره گووَنمه سه لر ده، باکی نین روسییانین کونترولوندا قالماسینی ایسته ییرلر. موساواتچیلار قافقاز موسلمانلاری نین اکثریتی نین حیمایه سینی قازانسالار دا، باکیدا محللی سووئتده چوخ آز نوماینده لری وار. محللی سووئت روسلارین و ائرمنیلرین کونترولوندادیر. تورکلرین قافقازدا ایره لیله مه لری موساواتچیلارین روسییادان آیریلما ایستکلرینی گوجلندیریردی. بوندان سونرا موساواتچیلار آچیقجا تورکییه یانلیسی سییاست ایزله مکده دیرلر. و صبیرسیزلیکله تورک اوردوسونون باکییا گیرمه سینی بکله ییرلر. آنجاق تورک اوردوسونون گلمه سی ایله موساواتچیلار رقیب پارتییالارین شریندن قورتولا بیله جکلرینی دوشونوردولر.
باکی سووئتی ایجراییه کومیته سی بو ضیدییتلردن اوستالیقلا دورومو کونترول ائتمک اوچون ایستیفاده ائدیر. لئنین باکی نین دورومو ایله باغلی شاومییاندان معلومات ایسته ییردی. شاومییاندان گلن معلوماتا جاواب اولاراق لئنین اونون سییاستینی بو شکیلده تقدیر ائدیر:«سیزین صمیمی و قطعیتلی سییاستینیز بیزی ممنون ائدیر. سییاستینیزی یومشاق دیپلوماسی ایله قافقازین مورککب دورومونا اویغونلاشدیرماغا چالیشین! بو دورومدا بیزیم غلبه میز کسینله شه جکدیر.»30
مارتین 12-ده تورکلر ارضرومو اله کئچیریرلر. بو خبر موساواتچیلاری روحلاندیریر. موساواتچیلار محللی سووئته قارشی فعالیته باشلاییرلار. موساواتچیلار داها اؤنجه میللی کومیته طرفیندن بیر اوردو دوزنله میشدیلر. بو اوردو «وحشی اوردو» آدلانیردی و غرب جبهه لریندن گئری دؤنموشدولر. موساواتچیلار بو اوردونو گوجلندیردیلر.31
موساواتچیلار تورکلرین یاردیمی ایله مارتین 25-ده پئترووسک لیمانینی (ایندیکی ماخاچقالا) ایشغال ائتدیلر. داغیستاندا ایمام قوتسینسکی بولشئویک دوشمنی ایدی و موساواتچیلارلا امکداشلیق ائدیردی. موساواتچیلار بئله لیکله باکی نین شیماللا اولان ایرتیباطینی کسدیلر و بوغدانین گلمه سینی دوردوردولار. موساواتچیلار ایغتیشاش یارادیر و خزرین گونئی لیمانلارینی، او جومله دن لنکرانی اله کئچیردیلر. موساواتچیلار باکیداکی قرارگاهلاریندان یاردیم طلب ائدیرلر. اسدوللایئو باکی میلیونئرلریندن بیری نین اوغلودور. مارتین 29-دا حربی بیر واحید اسدوللایئو باشچیلیغیندا لنکرانا یوللانیر. بو اوردونون لنکرانا یولا دوشمه سیندن بولشئویکلرین خبری اولمور. «اولینا» آدلی گمی ایله اسدوللایئو لنکرانا گئدیر. بولشئویکلر خبردار اولدوقدان سونرا باکی سووئتی گمینی اله کئچیرمک اوچون حرکته کئچیر. اسدوللایئو گمییه یاخینلاشماق ایسته ینلره قارشی آتش امری وئریر. بو حادیثه دورومو داها دا گرگینلشدیریر. مارتین 30-دا م. ا.رسولزاده رهبرلیگینده موساواتچی بیر هئییت باکی سووئتی ایجراییه کومیته سینه موراجیعت ائده رک اونلاردان سیلاحلارینی بوراخمالارینی طلب ائدیر.
اینقیلابچی حربی کومیته ائتنیک ساواشین باش قالدیراجاغیندان قورخور. بولشئویکلر ده ائتنیک ساواشی ایستمه مکده دیرلر. بو اوزدن باکی سووئتی سیلاحلارینی «هوممت» پارتییاسینا تسلیم ائتمه قرارینا گلیر. موساواتچیلار بو تکلیفی قبول ائتمیرلر. بونون اوزرینه قانلی ساواش باشلاییر. بو ساواشدا 20 میندن آرتیق آدام ایشتیراک ائدیر. مارتین 30-دان آپرئلین بیرینه قدر اوچ گون عرضینده اوچ میندن آرتیق آدام اؤلوب یارالانیر. ائرمنیلر شوراسی نین بولشئویکلر قدر عسگرلری وار ایدی. شورا بو ساواشدا اؤنجه طرفسیز قالماق ایسته دی. آنجاق اؤز سویداشلاری نین جانلارینی تهلوکه ده گؤرور. شورا ائرمنی عسگرلری اؤز محلله لرینده حاضیر دوروما گتیریر و موسلمانلارا قارشی ساواشا قاتیلیر. اساس قرارگاهلاری ایچریشهرده اولان موساواتچیلار دنیزدن توپ آتیشلاری نین آتشی آلتیندادیرلار. موساواتچیلار تسلیم اولورلار. علیمردان توپچوباشوو رهبرلیگینده بیر هئییت سووئت طرفیندن تاسیس ائدیلن باکینی قوروما کومیته سینه موراجیعت ائدیر. هئییت تسلیم شرطلرینی بو شکیلده قبول ائتمک زوروندا قالیر: 1-موساواتچیلار بولشئویک ایجراییه کومیته سینی باکی نین آلتئرناتیوسیز گووَنلیک گوجو کیمی تانیمالیدیرلار. 2- موساواتچی عسگرلر یا سووئتین امرلرینه تابئع اولمالیدیر، یا دا باکینی ترک ائتمه لیدیرلر. 3- طیفلیس و پئترووسک آراسینداکی علاقه لری موساواتچیلار تهلوکه آلتینا آلمامالیدیرلار.
بولشئویکلر بو غلبه لریندن سونرا اؤز یئرلرینی قافقازدا و اؤزللیکله باکیدا مؤحکملندیرمک ایسته ییرلر. موخالیف قزئتلرین یاییمینی دوردورورلار. صنایئعچیلری و باکی بورژوازییاسینی بولشئویکلره 50 میلیون روبل مبلغینده پارا اؤده مه یه زورلاییرلار. شاومییان آپرئلین 13-ده موسکوایا گؤندردیگی راپورتوندا ساواش حاققیندا یازیردی: «بیر طرفده سووئت قیزیل قوواردییاسی، بولشئویکلرین اولوسلار آراسی آلایی و قیزیل دونانما، دیگر طرفده ایسه، موسلمانلارین وحشی اوردوسو دورموش ساواشیردیلار. وحشی موسلمان اوردوسونون ایچینده بیر چوخ روس ضابیطی ده وار. موسلمان قروپلار موساواتچیلارین رهبرلیگی آلتیندادیرلار. ساواش بیزیم خئییریمیزه نتیجه لندی. ساواشی باشلادان موساواتچیلار ایدی. موساواتچیلار ساواشی قازانسایدیلار، بوتون قافقازا حاکیم اولاجاقدیلار. بو دا قافقازی ایتیرمک آنلامینا گلردی. بیزیم 6000 ساواشچیمیز و 4-3 مین آراسیندا داشناکلارا تابئع اولان عسگریمیز وار. داشناکلارین ایشتیراکی ساواشی ائتنیک زمینه سوروکله دی. آنجاق بو، قاچینیلماز ایدی. باشقا یول یوخ ایدی.32
بولشئویکلرین باکیداکی غلبه سی قافقاز حؤکومتینی ناراحات ائدیر. اؤزللیکله گنجه نی اؤز قرارگاهی اولاراق تعیین ائدن موساواتچیلار بو ایشدن چوخ ناراحات اولورلار. آپرئل آییندا کئچیریلن ایکینجی توپلانتیدا گورجو اینقیلابچی سوسیالیستلرین نوماینده سی رامیشویلی بیان ائدیر کی، «بو مغلوبییتدن سونرا بولشئویکلرین طیفلیسه سالدیریب بوتون قافقازی اله کئچیرمه لری نین یولو آچیلمیشدیر.»33 موساواتچیلارین طلبی اوزرینه سئیم، پولکوونیک نیکیتا ماقالوو باشچیلیغیندا 6000 نفرلیک اوردونو گنجه یه گؤندرمه قراری آلیر. اوردو موساواتچیلارلا گنجه ده بیرلشه رک باکییا دوغرو حرکت ائدیر. داغیستاندان ایمام قوتسینسکی ده 1500 ساواشچی موساواتچیلارا یاردیم ائتمک اوچون گؤندریر. بیرلشیک گوجلر باکی نین 17 کم یاخینلیغیندا اولان خیردالانا قدر ایره لیله ییر. خیردالاندا اورتاق ائرمنی-بولشئویک اوردوسو ایله قارشیلاشیر و گئری چکیلیرلر. باکی نین موحاصیره سی بئله جه مومکون اولمور. آیرئل آیی نین سونلاریندا قیزیل گوجلر پئترووسک (ماخاچقالا) و دربندی ایشغال ائدیرلر. شیماللا ایرتیباط یوللارینی قورودان و دنیزدن آچیق توتورلار.
بولشئویکلر سئیمین زاقافقازییانی موستقیل دؤولت اولاراق اعلان ائتمه سینی سووئت روسییاسینا خیانت کیمی گؤرورلر. آپرئلین 25-ده بولشئویکلر اؤز حؤکومتلرینی تاسیس ائتمه قرارینا گلیرلر. خالق کومیسئرلری شوراسی (سوونارکوم)، آنجاق بولشئویکلردن و اینقیلابچی سول سوسیالیستلردن عیبارت ایدی. بو، باکی کومموناسی حؤکومتی نین باشلانغیجی ایدی. شورانین ترکیبی بو شکیلده ایدی: شاومییان- شورانین رئیسی، چاپاریدزئ-داخیلی ایشلر ناظیری، کورقانوو- مودافیعه ناظیری، نریمانوو-عدلییه ناظیری، کارینییان-تحصیل ناظیری، سول سوسیالیست اولان سوخارتسوو- پوست و تئلئقراف ناظیری. شاومییان موسلمانلارین کؤنلونو اله آلماق اوچون عزیزبیووو باکی شهری کومیسئرلیگینه تعیین ائدیر. داها سونرا دا اونو باکی اکینچیلر نوماینده لری سووئتی نین ایجراییه کومیته سی نین رئیسی تعیین ائدیر.
1918-جی ایل مایین 1-ده باکی سووئتی بیر بیانییه یاییر. بیانییه ده دئیلیر کی، باکی سووئتی مرکزی ایقتیدارلا چوخ سیخ علاقه ده دیر. سووئتین بوتون امرلری باکی سووئتی نین کوننترولوندا اولان اراضیلرده قانون خاراکتئری داشیییر و داوام ائدیر: «باکی سووئتی بوتون قافقازدا و داغیستاندا سووئت ایقتیدارینی قوروماق اوچون سون نفه سینه قدر ساواشاجاقدیر.»34 آنجاق تورکلرین سالدیریسی نین قارشیسینی هانسی گوج آلا بیله جکدی؟ ضعیف گورجو-ائرمنی بیرلیکلری تورکلره قارشی قویاجاق دورومدا دئییلدیلر. موسلمانلار دا تورکلره قارشی ساواشماق فیکرینده دئییلدیلر.
باتومی کونفئرانسی
ترابزوندا دوردورولان موذاکیره 1918-جی ایل مایین 11-ده باتومیده یئنیدن باشلادی. تورکییه نوماینده هئییتینی عدلیییه ناظیری خلیل بَی و اونون یاردیمچیسی واهاب پاشا تمثیل ائدیردی. قافقاز نوماینده هئییتینده چخئن کئلی رئیسلیگینده خاچازنونی و رسولزاده بولونماقدا ایدی. آلمان دؤولتی ده برئست-لیتووسک موقاویله سینی ایمضالایان طرف کیمی بو موذاکیره یه نوماینده گؤندرمیشدی. قافقاز نوماینده هئییتی موذاکیره نین برئست-لیتووسک موقاویله سی اساسیندا داوام ائتمه سینی ایسته ییردی. خلیل بَی جاواب وئردی کی، او موقاویله قافقاز حؤکومتی طرفیندن ردد ائدیلمیش، قافقاز نوماینده هئییتی نین ترابزونو ترک ائدیشیندن سونرا حربی عملیاتلار دوردورولمامیش، نتیجه اعتیباری ایله یئنی دوروم اورتایا چیخمیشدیر. «تورک اوردوسو ایله قافقاز گوجلری آراسیندا ساواش باشلامیشدیر. داها سونراکی وضعیت حاققیندا هر کسین بیلگیسی واردیر. نه یازیق کی، چوخ قان تؤکولموشدور. آیریجا، موناسیبتلریمیزین ماهیتی دَییشمیشدیر.»35 مایین 14-ده تورکلر داها آرتیق طلبلرله چیخیش ائتدیلر: برئستده اونلارا وئریلن اراضیلردن باشقا آخالکالاکی و آخالتسیخ ناحییه لرینی ده ایسته ییردیلر. بو اراضیلرین تورکییه یه قاتیلماسی نین یانی سیرا آلئکساندروپول-جولفا آراسیندا 25 کم اوزونلوغوندا سربست بؤلگه طلب ائدیردیلر. بو سربست بؤلگه دن ایراندا اینگیلیسلرله ساواشماق اوچون کئچید یول کیمی ایستیفاده ائده جکلرینی سؤیله ییردیلر.36 تورکییه بو موذاکیره ده کی طلبلرینه چاتماق اوچون موذاکیره گئدرکن حربی عملیاتا باشلاییر. مایین 15-ده آلئکساندروپول (ایندیکی لئنیناکان) دمیریولونو ایشغال ائدیر. بو ایشغاللا دا طیفلیس و ایروان تهلوکه آلتینا گیرمیش اولور. شرقی ائرمنیستانین تامامی نین ایشغال ائدیلمه تهلوکه سی ائرمنیلرین میللی دویغولارینی تحریک ائدیر. ائرمنی اوردوسونون باشکوموتانی گئنئرال نظربگییان سون ساعاتدا غملی بیر مساژ گؤندریر. مایین 26-دا گئنئرال دانیئلبئک پیرومییان و گئنئرال سیلیکییان کوموتانلیغینداکی ائرمنی اوردولاری تورک اوردوسویلا ساواشیرلار. ساواش ایروانین یاخینلیغیندا اولان سردارآباددا باشلاییر. تورک اوردوسونو گئری پوسکورتمه یی باشاریرلار. غئیری-حربی مودافیعه نین باشچیسی آرام مانوکییاندیر. او، بو ساواشدا بؤیوک قهرمانلیق گؤستریر و اؤز قهرمانلیغی ایله ائرمنیستانی و اونون ایستیقلالینی قوروموش اولور. باشاباران و قاراکلیسا دا دا تورکلرین سالدیریسی دوردورولور. بو دا تورکلرین باکییا گیریشلرینی ائرتله ییر. آنجاق بؤیوک ساواش تجروبه سی اولان تورک اوردوسو قارشیسیندا ائرمنیلر بوندان آرتیق دیرنه بیله جک گوجده دئییلدیلر. ائرمنی نوماینده لری باتومی کونفئرانسیندا ساواش مئیدانی ایله علاقه ساخلایا بیلمه دیکلری اوچون موذاکیره ماساسیندا ظفر کارتلاریندان ایستیفاده ائتمه یی باشارمادیلار. بو اوزدن ده آغیر باریش شرطلرینه ایمضا آتماق زوروندا قالیرلار. آندرانیک بو موقاویله نی تحقیر ساییر و اؤز طرفدارلاری ایله دلیجانا چکیلیر. اوردان دا ناخجیوانا گئدیر. آندرانیک بو حرکتلری ایله ایراندا اینگیلیس گوجلرینه قاتیلیب اونلاردان یاردیم آلاجاغینی خیال ائتمیشدی.
قافقاز جومهورییتلری نین موستقیللیگی
1918-جی ایل مای
تورک اوردولاری نین ایره لیله ییشی و غلبه لری خلیل بَیین گوجلو مؤوقئعدن چیخیش ائتمه سینه سبب اولموشدو. قافقاز و تورکوستانلا باغلی پلانلاری اولان عوثمانلی مودافیعه ناظیری انور پاشانین ایصراری اوزرینه خلیل بَی مایین 26-دا چخئن کئلییه بیر اولتیماتوم تقدیم ائتدی. خلیل بَی 72 ساعات عرضینده داها اؤنجه آدیچکیلن اراضیلرله بیر یئرده آلئکساندروپول و ایروانین بللی ناحییه لری نین تورکییه یه وئریلمه سینی چخئن کئلیدن ایسته دی. خلیل بَیین ایسته دیگی اراضیلر برئست-لیتووسک موقاویله سینده تورکییه یه بوراخیلان اراضیلرین ایکی قاتی ایدی. آیریجا، تورکلر باکییا اوزانان یولون دا تورک اوردوسونون گووَنجه سی آلتیندا اولماسینی ایسته ییردیلر. بو دا قافقازی روسییادان آییریب اؤز کونترولوندا ساخلایا بیلمه سی اوچون تورکییه یه ایمکانلار ساغلاییردی. قافقازین طبیعی قایناقلارینا، اؤزللیکله باکی نین پئترولونا چوخ دَیَر وئرن آلمانییا تورک اوردوسونو بو بؤلگه دن اوزاقلاشدیرماق ایسته ییردی. آلمانییا تورک اوردوسونون مئسوپوتامییادا اینگیلیسلرله ساواشماسیندان یانایدی. بو اوزدن برئست-لیتووسکده اوزرینده دورولان سینیرلارین قورونماسیندان یانایدی. آنجاق آلمانییانین موداخیله سی تورکلرین ایراده سینه هئچ بیر تاثیر گؤسترمه دی. اونلار کونفئرانسی ترک ائدیب و بئرلینه دؤنمک یئرینه گیزلیجه پوتییه گئتدیلر. بو زامان ایلک آلمان دنیز دونانماسی پوتییه چاتمیشدی. آلمانلار آیریجالیقلی شکیلده گورجولرله موعامیله یه باشلامیشدیلار.
کونفئرانس باشلادیقدان سونرا پرده آرخاسیندا دا گیزلین دانیشیقلار گئدیردی. رفیبَیوو و سولطانوو تورکییه نین یاردیمی ایله آذربایجانین موستقیللیگینی اعلان ائتمک ایسته ییردیلر. تورکییه و آلمانییا آراسینداکی ضیدیتدن گورجولر اوستالیقلا ایستیفاده ائدیب گورجوستانین باغیمسیزلیغینی آلمانییانین یاردیمی ایله اعلان ائتدیلر. یالنیز ائرمنیلر اورتادا قالمیشدی. چونکو ائرمنیلرین خاریجی اؤلکه لرین دیقتینی چکه جک نه طبیعی قایناقلاری وار ایدی، نه ده آرخالاریندا گوجلو بیر دؤولت دایانماقدا ایدی. مایین 26-دا تورکییه نین اولتیماتوم سوندوغو زامان آکاکی سئرئتئلی سئیمین حؤکومتی نین سون توپلانتیسیندا بیان ائدیر کی، اصلینده قافقازلیلار آراسیندا هئچ بیر بیرلیک سؤز قونوسو دئییلدیر. آرتیق قافقاز بیرلیگیندن دانیشماغین بیر آنلامی یوخدور. بو دورومدا گورجولر اوچون اؤز موستقیللیکلرینی اعلان ائتمکدن باشقا بیر یول قالمامیشدیر. ائرمنیلرین اعتیراضلارینا باخمایاراق مئنشئویک-موساوات بیرلیگی ایله قافقاز حؤکومتی نین لغوی بیان ائدیلیر: «قافقاز قؤوملری آراسیندا ساواش و باریشلا باغلی اولان اولان موختلیف نظرلر مرکزی بیر ایقتیدارین اولوشماسینی انگلله میشدیر. بوتون قؤوملر طرفیندن قبول ائدیله جک مرکزی ایقتیدار قورولا بیلمه میشدیر. بو دورومدا قافقاز حؤکومتی اؤز وارلیغینی لغو ائدیر.»1 بو بیانییه دن بیر نئچه ساعات سونرا گورجوستان میللی شوراسی نین رئیسی ژوردانییا آلمان ایمپئراتورونون نوماینده سی نین حوضورو ایله گورجوستانین موستقیللیگینی اعلان ائدیر. اونون باشچیلیغیندا قورولان یئنی و باغیمسیز گورجوستان دؤولتینده چخئن کئلی خاریجی ایشلر ناظیری و رامیشویلی داخیلی ایشلر ناظیری تعیین ائدیلیر. چخئدزئ میللی مجلیسین صدری اولور. مایین 28-ده پوتیده چخئن کئلی آلمانییا ایله قارشیلیقلی امکداشلیق حاققیندا موقاویله ایمضالاییر. بو موقاویله اصلینده گورجوستانی آلمانییانین حیمایه سی آلتینا آلماقدادیر. مایین 27-ده موسلمان فراکسیون آذربایجانین موستقیللیگینی اعلان ائتمک قرارینا گلیر. بیر گون سونرا طیفلیسین «اوریان» هوتئلینده توپلاشان موسلمانلارین میللی شوراسی نین ایجراییه کومیته سی آذربایجانین ایستیقلالینی اعلان ائدیر. «آذربایجانین اراضی ساحه سی داها سونرا قافقازین جنوب و شرقینی احتیوا ائده جکدی.» ائرمنیلر چاره سیز قالمیشلار و تلسکن بیر بیانییه ایله اونلار دا مایین 28-ده اؤز باغیمسیزلیقلارینی اعلان ائدیرلر: «قافقازین سیاسی بیرلیگی نین پوزولماسی و گورجوستانلا آذربایجانین اؤز موستقیللیکلرینی اعلان ائتمه لری سببی ایله ائرمنی میللی شوراسی دا اؤزونو ائرمنی بؤلگه سی نین دؤولتی اولاراق اعلان ائدیر.» هر حالدا نئچه عصردن سونرا موستقیل بیر ائرمنی دؤولتی قورولور. تورکییه اییونون 4-ده یئنی قافقاز دؤولتلری ایله باریش موقاویله سی ایمضالاییر. ایروان و سیوان گؤلو* اطرافیندا یئرلشن ائرمنی دؤولتی سادجه 9000 کوادرات کیلومئتری تشکیل ائدیردی. ائرمنیستان و تورکییه آراسیندا ایمضالانان دوستلوق موقاویله سی نین 4-جو مادده سینه گؤره ائرمنیستانین ایسته یی اوزرینه تورکییه ائرمنیستانا حربی یاردیم ائتمه یی اؤز اوزرینه گؤتورور. ائرمنیستان دؤولتی ده اؤز اوزرینه عؤهدهلیک گؤتورور. موقاویله نین 5-جی مادده سینه گؤره ائرمنیستان دؤولتی بوتون سیلاحلی دسته لری سیلاحسیزلاندیرمالیدیر. 6-جی مادده یه گؤره ائرمنیستان اراضیسینده یاشایان موسلمانلارا دینی آزادلیق حاققی تانینمالیدیر. بو موقاویله یه گؤره ائرمنیستان اؤلکه ده دوزن ساغلایاجاق حربی بیریملرین دیشیندا بوتون اوردوسونو لغو ائتمه لیدیر. موقاویله نین 1-جی مادده سینه گؤره ائرمنیستاندا دوزن ساغلایاجاق اولان حربی گوجون میقدارینی دا تورکییه دؤولتی تعیین ائده جکدی. 3-جو مادده یه گؤره ائرمنیستان بوتون یوللارینی تورک اوردوسونون سربست حرکتی اوچون آچیق توتمالیدیر. بو موقاویله نی ائرمنیلر طرفیندن روبئن خاچازنونی، آلئکساندر خاتیسیان و میکاییل پاپاجانوو، تورکییه طرفیندن ایسه، خلیل بَی و واهاب پاشا ایمضالاییرلار.2
عئینی تاریخده گورجوستانلا باغلانان موقاویله داها یومشاقدیر. گورجوستان تورپاغی نین آلتیدا بیری قوپاریلیب تورکییه یه وئریلسه ده، بونا قارشیلی 10 مین نفرلیک آلمان اوردوسو گورجوستاندا بارینماقدادیر و بو دا تورکییه نین گورجوستانا سالدیریسینی اؤنله مکده دیر. آیریجا، بو دوروم مئنشئویکلرین بولشئویکلری قتل ائدیب یوخ ائتمه لرینه ایمکان یارادیر. بو تاریخدن اؤنجه فئورال آییندا بولشئویک قزئتلر قاپادیلمیشدی.
ایلک دفعه اولاراق اؤزلرینی «آذری» آدلاندیران موسلمانلار داها چوخ ایمتییاز قازانیرلار. باکی بولشئویکلرینه الینده اولسا دا، تورکییه اورانی آزاد ائتمه یی اؤز اوزرینه گؤتورور. فتحعلیخان خویسکی* باشچیلیغیندا قورولان آذریلرین حؤکومتی بو زامان گنجه ده یئرلشمکده دیر.
باتومیده ایمضالانان موقاویله تورکلری ممنون ائتسه ده، آلمانلار بو موقاویله دن هئچ ده ممنون دئییللر. آلمانییا بو موقاویله نی قافقازییاداکی منافعیینه قارشی گؤرمکده دیر. اونلار بو موقاویله نی یومشالتماق اوچون پلانلار حاضیرلاییردیلار.
* * *
ایستیقلالین اعلانیندان سونرا ائرمنیستان حؤکومتی نین تشکیلی طیفلیس ائرمنیلر شوراسینا حواله ائدیلدی. بو زامان طیفلیسده دوروم چوخ آغیردی. خالق آجلیق سَوییه سینده دیر. شورا کوالیسییا حؤکومتی قورماقدا زورلوقلارلا قارشیلاشیر. پوپولیستلر داشناکلاری سوچلاییرلار و دورومون بو قدر کؤتولشمه سینه اونلارین سببکار اولدوقلارینی دئییرلر. بو اوزدن داشناکلارلا حسابلاشماق ایسته ییرلر. اینقیلابچی سوسیالیستلر و سوسیال دئموکراتلار پوپولیستلرین آدلارینی دا ائشیتمک ایستمیرلر. چونکو اونلاری بورژوا اولاراق تانیملاییرلار. ایرواندا دیکتاتور ایقتیدارین باشیندا دوران آرام و طیفلیسده ائرمنی شوراسی نین رئیسی اولان خاچازنونی بو دورومدان او قدر اینجیمیشدیلر کی، ایستئعفاء ائتمک فیکرینه دوشموشدولر. سونوندا داشناکلاردان اولوشان حؤکومت تاسیس ائدیلدی. خاتیسیان خاریجی ایشلر ناظیری، کارچیکییان ایقتیصادییات ناظیری و آرام داخیلی ایشلر ناظیری اولدولار. هئچ بیر پارتییا عوضوو اولمایان آللاهوئردییان مودافیعه ناظیری تعیین ائدیلدی. طیفلیسده قورولوان ائرمنی حؤکومتی اییولون 20-ه قدر ایروانا داخیل اولا بیلمیر. شورا عوضولریندن اولوشان ائرمنی مجلیسی چوخ چتین دوروملا قارشی-قارشییا ایدی. 9000 کوادرات کیلومئتر ساحه ده 750000 ائرمنی یاشاماقدادیر. زنگین آرارت اوواسی تورکلرین ایشغالیندا قالمیشدی. بو جمعیتین 300000 نفری تورکلرین سالدیریسیندان قرار ائدن قاچقینلاردی. قیتلیق و خسته لیک ائرمنی توپلومونو آیاقدان سالماقدادیر. آیریجا، ساییلاری بؤلگه ده چوخ یوکسک اولان موسلمانلارا قارشی دا مجلیسین ساوونما پلانی اولمالیدیر.
* * *
بولشئویکلر بیر مایدا سؤز وئردیکلری ایصلاحاتی سورعتله حیاتا کئچیرمه یه چالیشیرلار. دوشونورلر کی، اونلارین بو ایصلاحاتی زحمتکئش خالق آراسیندا طرفدار توپلامالارینا سبب اولاجاق. بالیقچیلیغی و تیجاری گمیلری میللیلشدیریرلر. پامبیق اینحیصارینی اؤز اللرینه کئچیریب موسکوایا گؤندریرلر. نئفت صنایئعسی نین بؤیوک قیسمی یابانجی سرمایه دارلارا عآیددیر. بولشئویکلر اییونون 2-ده نئفت صنایئعسینی میللیلشدیردیکلرینی دویورورلار. موسکوا بولشئویکلرین نئفتی میللیلشدیرمه لرینی دستکله میر. چونکو موسکوا خاریجی اؤلکه لرله موناسیبتده باکی نئفتیندن یارارلاناراق دنگه پولیتیکاسی قورماق فیکرینده دیر. اراضیلرین کندلیلرین آراسیندا پایلاشیمی اییون آیی نین 18-ده بیر فرمانلا دویورولور. آنجاق بوتون بو ایصلاحات موسلمان ایشچی و کندلیلره تاثیر گؤسترمیر. آذربایجان ایچشی و کندلیلری داها چوخ موساواتچیلارا و تورکلره مئیللیدیرلر. چونکو اونلار موسلمان بیر دؤولتین قورولوشو یولوندا چالیشیرلار. اونلارین تبلیغ ائتدیکلری میللی و دینی دویغولار بولشئویکلرین تبلیغ ائتدیکلری صینفی دویغولاری اوسته له مکده دیر. بولشئویکلرین باکییا گیریشی ایله بو شهری ترک ائدن میکویان اولایلاری بو شکیلده آچیقلاییر: « بورژوالارین و فئوداللارین باکی ایشچیلری و کندلیلری آراسیندا اولوشدوردوقلاری انگلی اراضی اینقیلابی نین دالغالاری دئویره بیلمه دی.»3
تله سیک تطبیق ائدیلن ایصلاحات بورژوازی نین و موخالیف پارتییالارین اعتیراضی ایله قارشیلاشیر. خام مال قیتلیغی اوزوندن دوراخسایان ایستحصال تامامن دورموشدور. 1917-جی ایلده پئترول صنایئعسینده چالیشان ایشچیلرین سایی 47000 نفر ایدی. ایندی ایسه، 38000 نفره ائنمیشدی. نئفت ایستحصالی 12 میلیون توندان 7 میلیون تونا ائنمیشدی. داغیستاندا اورتایا چیخان پروبلئملر اوزوندن جیدی ارزاق قیتلیغی مئیدانا گلمیشدی. مایین 15-ده اسکی بولشئویک ستئپانی نین باشچیلیغیندا ارزاق کوممیسیونو تشکیل ائدیلیر. کومیسیون بیر بیانییه یایاراق خالقی سووئت دوشمنلریندن ساقیندیریر. بیانییه ده دئییلیر کی، دوشمنلر قیتلیقدان یارارلاناراق اینقیلابا ضرر وئرمک ایسته ییرلر.4 اینقیلابچی سوسیالیست پارتییالار، مئنشئویکلر و داشناکلار باکینی اللرینده بولوندورماقدادیرلار. بولشئویکلرین الینده اولان هشترخاندان ارزاق و سیلاح آلا بیلمک اوچون بیر-بیرلری ایله امکداشلیق ائتمک زوروندا قالمیشلار.
اییون آیی نین 1-ده اکینچیلر نوماینده لری نین سووئتینده شاومییان اؤنملی بیر نیطق سؤیله ییر. اونا گؤره او گونه قدر چوخ گرگین اولان قافقازین دورومو آرتیق فاجیعه وی وضعییته چاتمیشدی. او، قافقازین موستقیل دؤولتلرینی محکوم ائده رک دئییر: «بیز ائرمنی بورژوازییاسیندان و موسلمان خانلاردان و فئوداللاردان قورخمایان اولوسلار آراسی شورا ایقتیداری تاسیس ائده بیلریک. قافقازدا تاسیس ائدیله جک اولان بو دئموکرات قوروم هئچ چکینیب قورخمادان باتومیده تورکییه و آلمانییا تهدیدینه قارشی چیخا بیلر. آنجاق بیز بئله بیر ایش گؤرموروک. گورجوستانین موستقیللیگی نین اعلان ائدیلمه سی مئنشئویکلرین نؤوبتی خیانتیدیر. مئنشئویکلرین بو خیانتی وضعیتی داها دا گرگینلشدیرمیش. «موساوات» قافقازدا ان ضعیف پارتییا ایدی. گورجوستان اولایلاری و میللییتچیلرین موساواتا دستک وئرمه لری اونو ان گوجلو پارتییایا دؤنوشدورموشدور. اینقیلابین گئرچکلشمه سینده بو پارتییانین هئچ بیر رولو اولمامیشدیر. سون گونلرده آلمانییا و تورکییه نین بیزه سالدیراجاقلاری خبرلری اورتالیقدا دولاشماقدادیر. بیز یا اونلاری مغلوب ائدیب اؤز ایقتیداریمیزی قورومالیییق، یا دا گوجوموز اونلارین گوجونه برابر اولماسا، شرفلی بیر ساواشا گیریب ساواشاراق شهید اولمالیییق. دوروم بو شکیلده دیر و بیز ساواشا حاضیر اولمالیییق.»5
مئنشئویلر برئست-لیتووسک موقاویله سی نین ایمضالانماسیندا بولشئویکلری سوچلاییردیلار. شاومییان اونلارا جاواب اولاراق دئدی کی، لئنین ساواشی دوردورماغی ایشچیلرین و اکینچیلرین یارارینا گؤرموشدو. شاومییان داشناکلاری ائرمنی بورژوازییاسی ایله ایشبیرلیگی ائتمکله سوچلاییردی.6 عئینی گون باکی «سوونارکوم»و قافقاز ایشچیلرینه و کندلیلرینه بیر مساژ گؤندریب اونلاری تورکییه یه و عکس-اینقیلابچیلارا قارشی ساواشا چاغیردی: «روسییادان اوزاقلاشدیریلدیقدان سونرا قافقازدا یئرلشن سئرئتئلی، رامیشویلی، چخیدزئ کیمی گورجو آریستوکراتلاری، خانلار و ائرمنی میلتچیلری و داشناکلارلا بیرلشه رک بؤلگمیزین زحمتکئشلرینه قارشی جینایتکارانه سییاست تعقیب ائتمکده دیرلر. اونلارین بو خیانتلری اوزوندن تورکلر قافقازا گیردیلر. مئنشئویکلر و موساواتچیلار بیزی ایناندیرماغا چالیشیرلار کی، تورک اوردوسو موسلمانلارین گووَنلیگینی ساغلاماق اوچون گلمیشدیر. بونلارین هامیسی یالان سؤزلردیر. تورکلر خانلاری و فئوداللاری یئنه ده سیزلره حاکیم ائده جک، تورپاقلارینیزا صاحیب چیخاجاقلار.»7
اییون آیی نین 1-4 آراسیندا قبول ائدیلن قطعنامه ده اینقیلاب قارشیتلاری ایله ساواش ضرورتی وورغولانیردی. «اینقیلابچی بؤیوک روسییانین یاردیمی ایله قافقازدا سووئت رئژیمی قورولاجاقدیر»8 شاومییان لئنینین ده دیقتینی تورکییه تهدیدینه یؤنلتمیشدی. مایین 23-ده لئنینه بو مضموندا بیر تئلئقرام گؤندردی: «اولایلار چوخ سورعتله گلیشمکده دیر. تورکلرین اساس هدفی باکینی ایشغال ائتمکدیر.»9 باشکندلری اؤز اللرینده اولمایان موساواتچیلار 1918-جی ایل اییونون 14-ده گنجه ده یئرلشدیرلر. تورکلر ده باکییا بؤیوک سالدیری دوزنله مک اوچون اوردولارینی گنجه ده بیر آرایا گتیرمیشدیلر. مایین 27-ده نورو پاشا 7000 عسگری ایله گنجه ده یئرلشمیشدی. اییونون 19-دا مورسل پاشا کوموتانلیغینداکی چاناققالا اوردوسو دا نورو پاشایا قاتیلماق اوچون گنجه یه گلدی. اییونون 19-دا تورکلر و آذریلر ایشغال ائتدیکلری اراضیلرده فؤوق لعاده وضعیت اعلان ائدیرلر. فتحعلیخان خویسکی ایقتیداری، آذربایجاندا سفربرلیک اعلان ائدیر. آذریلری «وحشی اوردو» ایله بیر یئرده تورک اوردوسو کوموتانلاری نین امرینه تابئع اولورلار. بو ساواشا دینی دون گئییندیرمک اوچون باکییا سالدیراجاق اولان اوردونون آدینی «ایسلام اوردوسو» قویورلار. ایسلام اوردوسونون 20 مین ساواشچیسی و بیر توپچو دسته سی وار ایدی. آلمان توپچولاری دا ایسلام اوردوسونو ساوونماقدا ایدی. باکییا سالدیرماق اوچون بوتون حاضیرلیقلار تاماملانمیشدی. تورکییه اوچون پئترول شهری اولان باکی چوخ اؤنملی ایدی. باکینی اله کئچیرمکله تورکییه اؤز اسکی خیاللارینی گئرچکلشدیره بیله جکدی. تورکییه نین آماجی بوتون قافقاز موسلمانلارینی اؤز رهبرلیگی آلتیندا بیرلشدیرمک ایدی. روسلار اوچون ده قافقازی کونترول ائتمه نین آچاری باکی ایدی. آیریجا، سووئت روسییاسی باکی نین پئترولونا مؤحتاج ایدی. 1918-جی ایلین ایلک دؤرد آییندا روسلار باکؤدان 1/3 میلیون تون پئترول الده ائتمیشدیلر. موتتفیق گوجلر روسییانین هر یئرینده اینقیلابا قارشی اولانلارا یاردیم ائدیردیلر. لئنین اونلارلا ساواشماقلا مشغول ایدی و باکی سووئتینه یاردیم ائده بیله جک گوجده دئییلدی. تورکلرین و آلمانلارین قافقازدا ایره لیلمه لری نین قارشیسی آلینا بیلمه یه جکدی. آیریجا، لئنین روسییایا قارشی قافقازدا یئنی بیر ساواش جبهه سی نین اورتایا چیخماسیندان اندیشه له نیردی. لئنین بو اندیشه لرینی مایین 21-ده «ایزوئستییا» قزئتینده درج اولان مقاله سینده بو سؤزلرله دیله گئتیریردی: «قافقازی کیم اله کئچیرسه، بؤیوک زنگینلییه قوووشاجاق و هیند-بصره کؤرفزی آراسینداکی ایرتیباط یوللارینی اؤز کونترولوندا ساخلایاجاقدیر. ایکی ایمپئریالیست قروپلار، یعنی آلمانییا و تورکییه بیزیم دوشمنیمیزدیر. آلمانلارین و تورکلرین قافقازدا ایره لیلمه لری روسییادا سووئت رئژیمی نین چؤکوشونه سبب اولا بیلر.»10
باتومی موقاویله سینی رسمییته تانیمایان بولشئویکلر، برئست-لیتووسک موقاویله سینه ایستینادن تورکلرین ایره لیلمه لرینی دوردورماق اوچون دیپلوماتیک مانئورالارا ال آتیرلار. چونکو بو موقاویله ده باکی نین ایشغالی ایله باغلی بیر بند یوخ ایدی. باکی حاققیندا اؤزونه مخصوص گؤروشلری اولان آلمانییا قافقازدا یئترینجه حربی گوجه صاحیب دئییلدی. بالکانلاردان یاردیمچی آلان تقوییه گوجونون گلمه سینی بکله ییردی. بولقاریستاندا دوروم دَییشدیکدن سونرا بو تقوییه گوج قافقازا گئده بیلمه دی. موسکوادان اومیدلری کسیلن باکی سووئتی تورکلرین و آذریلرین سالدیریلاری قارشیسیندا بوتون ایمکانلارینی سفربر ائتمه یه باشلاییر. اییون آیی نین 6-دا مودافیعه کومیسئرلیگی «قافقاز قیزیل اوردو عسگرلری»نه خیطاب ائده رک بیر بیانییه یاییر. بیانییه ده دئییلیر: «عسگر یولداشلار، ایشچیلرین و اکینچیلرین اینقیلابلاری نین عاقیبتی سیزلرین الینده دیر. هر کس گؤزونو باکی پرولئتارییاتینا و اونون قیزیل اوردوسونا دیکمیشدیر. بو اوردو قورتولوشو ساغلایاجاقدیر. ائرمنیستان و گورجوستان داغلاریندا خانلارا قارشی ساواشان قهرمان ساواشچیلار وار. اونلار مئنشئویکلرین و داشناکلارین خیانتی نتیجه سینده ضعیف دوروما دوشموشلر. موسلمان، ائرمنی و گورجو اکینچیلرین یاردیمی ایله اکین یئرلرینی خانلاردان گئری آلا بیلسه نیز، سیزین قارشینیزدا هئچ بیر گوج موقاویمت گؤستره بیلمز. قانلی، آنجاق عدالتلی و موقدس ساواش اوچون ایره لی!»11
بولشئویکلر 14000 کؤنوللو توپلامیشدیلار. بونلارین چوخونون حربی ائییتیمی یوخ ایدی. باکی سووئتی نئچه مین روس عسگر و دنیزچیسینه، بیر ده قیزیل اوردویا قاتیلمیش ائرمنیلره گووه نیردی. «ایسلام اوردوسو»نا قارشی بولشئویکلرین سالدیریسی اییون آیی نین اوللرینده اوچ ایستیقامتدن باشلادی. شیمالدان داغیستانا طرف، جنوبدان خزر بویونجا، اؤزللیکله تورک اوردوسونون عومده بیریکیم یئرلری اولان باکی-طیفلیس دمیر یولو ایستیقامتینده سالدیریلار داوام ائدیردی. باشلانغیجدا بولشئویکلرین سالدیریسی اوغورلا ایره لیله ییردی. اییون آیی نین 12-ده کوردامیر قرارگاهینی بولشئویکلر اله کئچیردی. اییونون سونلاریندا گنجه نین 150 کم یاخینلیغینا چاتدیلار. لئنین بو ساواشین آلمانلاری تحریک ائده جگیندن قورخوردو. شاومییان دوشونوردو کی، ساواشدا اوستونلوک قازانسالار، داها چوخ کؤنوللو طرفدار توپلایاجاقلار. آنجاق لئنین آلمانییانین موداخیله سیندن قورخودوغوندان بولشئویکلرین قافقازداکی سالدیریلاری نین یاواشیتیلماسی اوچون وولقا جبهه سی نین حربی کومیسئری اولان ستالینه امر وئردی. اییون آیی نین 8-ده ستالین شاومییانا بئله بیر تئلئقرام گؤندریر: «سیزین اوغورلارینیز بیزی سئویندیریر. آنجاق آلمانییا ایله قارشی-قارشییا گلمه مک اوچون گنجه دن اؤته یه کئچمه مه نیزی ایسته ییریک.»12 بو منطقه گورجوستانین سینیریندادیر. گورجوستانین دا موستقیللیگی آلمانییا طرفیندن تانینمیشدی. گورجوستانا قارشی هر هانسی بیر سالدیری آلمانییانی ساواشا سوخا بیلردی.
تورکلر بئله دیره نیشله راستلاناجاقلارینی بیلمیردیلر. آذربایجانین خاریجی ایشلر ناظیری حاجینسکی آذربایجان نوماینده هئییتی نین رئیسی اولان و و بو سیرالاردا ایستانبولدا بولوناراق رسمی گؤروشلر کئچیرن م.ا. رسولزاده یه یازیر: «جبهه ده دوروموموز یاخشی دئییل. بیز ایره لیله یه بیلمیریک. تورکییه درحال بیزه یاردیمچی تقوییه گوج گؤندرمه لیدیر. یوخسا بیز باکینی ایتیره بیلریک.»13 نورو پاشا یاردیمچی گوج طلبی ایله ساواش ناظیری انور پاشایا موراجیعت ائدیر. یاردیمچی گوج قیسا زاماندا قافقازا گلیر. اییون آیی نین سونلاریندا «ایسلام اوردوسو» قارشی هوجوما کئچیر. قیزیل گوجلری باکی نین 100 کم یاخینلیغیندا یئرلشن قارامریمه قدر پوسکوردورلر. بو ایره لیلمه لر نتیجه سینده اینقیلابچی سوسیالیستلر و داشناکلار ایرانین شیمالیندا اولان اینگیلیسلردن یاردیم ایستمه یی تکلیف ائدیرلر. آیین 16-دا بو مؤوضوعنو موذاکیره ائتمک اوچون باکی سووئتی فؤوق العاده توپلانتی کئچیریر. بولشئویکلر بو تکلیفه قارشی چیخیرلار. آنجاق دوروم چوخ گرگین اولدوغوندان گئنئرال بیچراخووون 1200 قازاغینی جبهه یه گؤندرمه قراری آلینیر. بو گئنئرال واختی ایله روسلارین ایرانا گؤندردیگی اوردونون کوموتانی ایدی. روسییادا اینقیلاب اولدوقدان سونرا اینگیلیسلرله امکداشلیق ائتمیش و گئنئرال دانستئرویلله ایشبیرلیگینه گئتمیشدی. دانستئرویل بولشئویکلری اوزاقلاشدیرماق ایسته ین اینقیلابچی سوسیالیستلرله علاقه ساخلاییردی.14 اییون آیی نین 7-ده باکی نین 60 کم اوزاقلیغیندا اولان ائلیاتی´دا 1200 قازاق گمیدن ائنیر. باکی سووئتی بونو قبول ائتمه سه ده، گؤرمزلیکدن گلیر. آنجاق باکی سووئتی موخالیفلری نین حیله لری ایله ایقتیداردان اوزاقلاشدیریلماقدان قورخور. بو اوزدن ده اوکراینا جبهه سیندن اینتیقال ائدن پولکوونیک پئترووون امرینده اولان 780 نفرلیک آلایین هشترخاندان باکییا گله مه سینی ایسته ییرلر. بو آلای آیین 20-ه قدر باکییا چاتا بیلمیر. اییونون 25-ده کئچیریلن باکی سووئتی نین ایکینجی فؤوق العاده توپلانتیسیندا اینقیلابچی سوسیالیستلر، داشناکلار و مئنشئویکلر اینگیلیسلردن تعجیلی یاردیم طلبینده بولونما تکلیفینی یئنیدن ایره لی سورورلر. شاومییان یئنه ده بو تکلیفه قارشی چیخیر و باکی سووئتی نین 5-جی کونقره سی نین قطعنامه سینی اوخویور. بو قطعنامه یابانجی اؤلکه لرین باکییا موداخیله سینی ردد ائدیر. اوزون موذاکیره دن سونرا مسئله نی سسه قویورلار. اینگیلیسلردن یاردیم ایستمه مسئله سینده 259 مووافیق و 236 موخالیف سس وئریر. بولشئویکلر آزلیقدا قالیرلار. بو وضعیت سووئتین داغیلماسینا سبب اولور و «سوونارکوم» ایستئعفایا گئدیر.
موخالیفلرین بیرلشمه سی ایله یالنیزلاشان شاومییان اییول آیی نین 27-ده لئنینه بیر تئلئقرام گؤندریر. ایکی گون سونرا اینقیلابین رهبری شاومییانین تئلئقرامینی یوکسک سسله بوتون روسییانین سووئتلری قارشیسیندا اوخویور: «باکی نین ساغچی پارتییالاری اینگیلیسلری دعوت ائتمک ایسته ییرلر. حربی کوموتانلیقدا اونلاری دستکله ین وار. اونلارین عسگرلر آراسیندا طرفدارلاری چوخدور. بو دا بیزیم عسگرلرده روح دوشگونلوگو یارادیر. دوروم گئت-گئده چتینله شیر. بیزیم گوجلر گئری چکیلمک اوزره دیر. سووئتلرین 5-جی کونقره سی نین قرارینا و یولداش ستالینین تئلئقرامینا گؤره اینگیلیسلردن یاردیم ایسته مک ردد ائدیلمیشدیر.15 موخالیفلریمیزین اینگیلیسلردن یاردیم طلبلرینی ردد ائتدیم. باکینی قوروماق روسییا اوچون حیاتی اؤنم داشیییر. حربی یاردیملارین گؤندریلمه سی ضروریدیر.»16 آنجاق شاومییانین بو مساژی بوشونا ایدی. اییولون 29-دا لئنین شاومییانا قیساجا جاواب گؤندریر: «حربی یاردیم گؤندرمه یه چالیشاجاغیق. آنجاق بونا کسین اولاراق سؤز وئره بیلمریک.»17 بوتون روسییادا بولشئویکلرین دورومو گئت-گئده پیسلشمکده ایدی. باکی نین دوروموندان خبرسیز اولان قیزیل اوردو کوموتانی باکیداکی بولشئویک گوجلرینی جبهه نین باشقا بؤلگه لرینه داشیماق ایسته ییردی.
اییولون 30-دا تورک اوردوسونون باش کوموتانی شفقت پاشا باکی نین تسلیم ائدیلمه سینی بولشئویکلردن ایسته ییر و بیان ائدیر: «تورکلر وحشی دئییللر. تورکلر موسلمان خالقی ظالیملرین ظولموندن آزاد ائتمک اوچون گلمیشلر.»18
خالق کومیسئرلری شوراسی نین (سوونارکوم) اییول آیی نین 31-ده ایستئعفا ائتمه سی سببی ایله ستالین شاومییانی بو سؤزلرله تنقید ائدیر: «سیز بو ایشینیزله بیزیم موخالیفلریمیزه یاردیم ائتدینیز.»19 معلوم دئییل کی، ستالین بو سؤزلری سؤیلرکن باکی نین دورومو ایله باغلی بیلگیسی وار ایمیش، یوخسا لئنینین یانیندا چوخ اعتیباری اولان شاومییانی گؤزدن سالماقمی ایسته میشدی.20
* * *
1918-جی ایل آوقوست آیی نین اولینده سادووسکی باشقانلیغیندا اینقیلابچی سسوسیالیستلردن، مئنشئویکلردن و داشناکلاردان اولوشان یئنی اورقانیزم تشکیل ائدیلیر. بو اورقان «مرکزی خزر هئییتی مودیرلیگی» آدی ایله سوونارکومون یئرینه کئچیب ایقتیداری اله آلیر. اییولون 25-ده چیچئرین بئرلینه اعتیراض مساژی گؤندریر و عئینی مساژی آوقوستون 2-ده تکرار آلمانییانین موسکواداکی سفیرلیگینه گؤندریر. مساژدا تورکلرین قافقازداکی ایره لیلمه لرینه ایشاره ائدیر. هر ایکی مساژا آنلاشیلماز جاوابلار گلیر. سووئتلرین ایقتیداری باکیدا دئوریلدیکدن سونرا اینقیلابچی سوسیالیستلر و داشناکلارلا ایرتیباطی اولان اینگیلتره نین الینه فورصت دوشور. بوندان سونرا باکی اوغروندا تورکییه و اینگیلتره نین آراسیندا ساواش گئده جکدی. گئنئرال دانستئرویل بیر آلای اولوشدوروب پووکولنیک ستوکس باشچیلیغیندا باکییا گؤندریر. اینگیلیس گوجلری ایرانین انزه لی لیمانیندان گمی ایله یولا دوشور. بو آرادا قیزیل گوجلرین مغلوبییتی ایله ائرمنی عسگرلر جبهه ده یالنیز قالمیشلار و تورکلرین قارشیسیندا یئنیله رک گئری چکیلمک زوروندادیرلار. اینگیلیس بریقاداسی، سادجه 1800 عسگردن عیبارتدیر. بو اوزدن ده بو ساواشدا اؤنملی طرف ساییلماماقدادیر. بو حاقدا کراسنووودسکدن فرانسا کونسوللوغونون آوقوستون 12-ده باکی نین گرگین دورومو ایله باغلی گؤندردیگی رئپورتاژی گتیریریک: «آوقوستون 2-ده تورکلر شهرین غرب چئوره سینه چاتدیلار. بولشئویک رهبرلر باکینی ترک ائتمه یه حاضیرلاشیرلار. آنجاق خزر دنیزی دونانماسی نین عسگرلری خالقین یاردیمی ایله بولشئویک حؤکومتی نین عوضولرینی یاخالادیلار. دوزنلری داغیلمیش اولان روس و ائرمنی عسگرلری نین آرتیق اؤنمی قالمامیشدیر. اینگیلیس عسگرلری نین ده سایی یئترینجه دئییل. آنجاق موسلمانلارین دوزنسیز گوجلری نین سایی چوخدور. باکی موحاصیره آلتیندا اولان بیر شهری خاطیرلادیر.»21
خزر دنیز دونانماسی نین بولشئویکلره قارشی چیخماسیندان لئنین خبرسیزدیر. دنیز دونانماسی نین بولشئویکلره قارشی چیخماسی باکی نین روسییا ایله ایرتیباطینی تامام کسمیشدی. باکی خبرلری موسکوایا چاتمیردی. ستالین بو زامان وولقا جبهه سینده دیر. لئنین ستالیندن سوروشور: «شاومییان هاردادیر؟ باکی حؤکومتی نین باشیندا ایندی کیم واردی؟ منیم شاومییانا تام اولاراق گووَندیگیمی بیلیرسینیزمی؟»22
موسکوادان یاردیم گلمه یه جگینی گؤرن بولشئویکلر آوقوستون 12-ده باکی نین الدن چیخاجاغینی آچیقجا حیسس ائدیرلر. شهری بوشالتماق قرارینا گلیرلر. اونلارا هله ده باغلی قالان عسگرلرین یاردیمی ایله 17 گمییه، او جومله دن «ایوان کولسنیکوو» ساواش گمیسینه مینیرلر. بو گمی داها اؤنجه کومیسئرلری و اونلارین عاییله لرینی داشیییردی. دنیزده سرت توفان اولدوغوندان گمیلر چوخ اوزاقلاشا بیلمیرلر. جیلوولو آداسینا یاخین بیر یئرده مرکزی خزره عآید اولان بیر نئچه کیچیک ساواش گمیسی اونلاری موحاصیره ائدیب باکییا دؤنمه یه مجبور ائدیرلر. بولشئویک عسگرلر گمیلردن ائنر-ائنمز سیلاحسیزلاندیریلیرلار. باکی سووئتی نین 35 عوضوو، او جومله دن شاومییان و جاپاریدزئ یاخالانیب حبس ائدیلیرلر. اونلار وطنه خیانتله ایتتیهام ائدیلیرلر. محکمه ده سورقولانمالیدیرلار.
باکینین قورتولوشو اوچون موسکوا سون بیر تشببوثده بولونور. آوقوست آیینین 19-دا چیچئرین بئرلینه اوچونجو مساژینی گؤندریر: «آلمانییا دؤولتی باکینین ایشغال ائدیلمه یه جگی ایله باغلی گووَنجه لر وئرمیشدی. آنجاق بونلارا رغمن تورکلر باکییا دوغرو ایره لیله مکده دیرلر.»23 موسکوا بئرلیندن یاردیم اوممانین آنلامسیز اولدوغونو گؤروب حیله یه ال آتیر. آوقوستون 28-ده آلمانییا تکلیف ائدیر کی، اگر آلمانییا تورکییه نین باکینی ایشغال حرکتینی دوردورسا، باکی پئترولونون دؤردده بیرینی آلمانییایا وئرمه یه حاضیردیر. آنجاق آلمانییا باکییا موداخیله اوچون گرکن ایمکانلارا صاحیب دئییلدی. آیریجا، آلمانییا باکینین اینگیلتره نین الینه کئچمه سینی ده ایستمیردی.
بولشئویکلرین یئنیلگه سیندن سونرا مئنشئویکلر یئنی سووئت سئچمک ایسته ییرلر. اسکی یانداشلارینی جلب ائده رک یئنی و گئنیش بیرلیک اولوشدورا بیله جکلرینی سانیرلار. آنجاق آوقوستون 28-ده کئچیریلن سئچکیده، یالنیز 20 فایز سئچیجی ایشتیراک ائدیر. بولشئویکلر 27 کورسو قازانیر و سوونارکوم اسکی عوضولری نین سربست بوراخیلمالارینی ایسته ییرلر.
بو زامان تورکلرین باکینی موحاصیره دایره سی گئتدیکجه دارالماقدادیر. اینگیلتره باکی نین تورکلر طرفیندن ایشغال ائدیله جگینی گؤروب منطقه نی ترک ائدیر. آوقوستون 15-ده گمیلرله انزلییه دؤنورلر. بیر داها آلمانییا و تورکییه نین ایکینجی دونیا ساواشنداکی یئنیلمه سیندن سونرا نویابر آییندا گئری دؤنورلر. بو اوزدن لئنین سووئتلرین 6-جی کونقره سینده دئییر: «ایندی تورکییه دن سونرا اینگیلتره باکینی بیزیم الیمیزدن آلمیشدیر. اونلارین آماجی بیزی باکی نئفتیندن محروم ائده رک مغلوب ائتمکدیر.»24 باکینی ان سون ساوونانلار اولاراق ائرمنی بیریملری نین کوموتانی گئنئرال باقراتونی گمییه مینیب شهری ترک ائدیر. 1918-جی ایل سئنتیابرین 16-دا تورکلر باکییا گیریرلر. باکیدا ائرمنیلری قتل ائتمه یه باشلاییرلار. تورکلرین باکییا گیریشیندن سونرا آذربایجان دؤولتی نین مرکزی گنجه دن باکییا داشینیر.
آنجاق باکی نین دوشمه سیندن اؤنجه بولشئویکلرین باشینا نه لر گلدی؟ بولشئویکلرین بیر قیسمی یاخالانمیش کومیسئرلرینی آزاد ائتمه یه چالیشدیلار. بولشئویک پارتیزانلارین رهبری امیروو، میکویانی قاچیریر. میکویان «تورکمن» گمیسینه مینیب کراسنووودسکه قاچماق ایسته ییر. کراسنووودسک اینقیلابچی سوسیالیستلرین الینده دیر. بولشئویکلر گمینی هشترخانا آپارماق ایسته ییرلر. آنجاق مووففق اولا بیلمیرلر.25 گمی سئنتیابرین 17-ده کراسنووودسکه چاتیر. شاومییانین و چاپاریدزئنین ده ایچلرینده بولوندوغو 26 کومیسئر هیندیستانا سورگون ائدیله جکلرینی سانیرلار. آنجاق اونلار عشقآبادا گؤندریلیرلر. عشقابادین 500 کم شرقینده قاراقوم چؤلونده اینقیلابچی سوسیالیستلر اینگیلیس ضابیط تیگ-جونزون یاردیمی ایله 26 کومیسئری اعدام ائدیرلر. سووئتلر بو فاجیعه نی پاریس کومموناسینا بنزه دیر. هر ایل 26 کومیسئری آنما گونو دوزنله ییرلر.
1917-جی ایلین مارتیندان باشلایاراق باکیدا باش وئرن اولایلاری پئتروقراد اولایلاری ایله قییاسلاماق مومکوندور. لئنین بولشئویکلری پئتروقراددا حاکیم قیلدی، آنجاق شاومییان قافقازداکی میلتلرین میللی دویغولاری قارشیسیندا یئنیلدی. اینگیلیسلردن یاردیم ایستمک دوغرومو ایدی؟ بو یاردیم ایستمکدن آماج، سادجه باکینی ساوونماقدانمی عیبارت ایدی؟ اینقیلابچی سوسیالیستلر و داشناکلار اینگیلیسلر واسیطه سی ایله رقیبلری اولان بولشئویکلرین کؤکونو قازمامی ایسته ییردیلر؟ اینگیلتره ایسه، چوخ احتیاطلی داورانیر و روسییا تورپاقلاریندا باشینی درده سوخماق ایستمیردی. قازانا بیلمه یه جگی ساواشدان چکینمه یه چالیشیردی. بو، سووئت تاریخچیلری نین ساووندوقلاری ایدیعادیر.
32 Bol´cheviki v borbe´za pobedu sotsialistitcheskoi revolutsii v Azerbaidjane )Les bolcheviks dans la lutte pour la viktoire de la revolution socialiste en Azerbaidjan, documents, Bakou, 1957, s. 347-350.
36 1916-17-ci illərdə türk-rus savaşı İran torpaqlarına da çəkildi. Brest-Litovsk anlaşmasına görə Türkiyə və Rusiya İran torpaqlarını tərk etməli idilər.
* Azərbaycanda bu gölə Göyçə gölü deyilməkdədir. Qacar qaynaqlarında isə, kiçik göl anlamında olaraq Gölçə yazılmışdır.
2 İz istorii innostranoi interventsiy v Armenii (L´ histoire de I´intervention errangere en Armenie), documents, Erevan, 1979, s. 154-161.
* Fətəli Xan Xoyski 1875 -ci il dekabrın 7-də Şəki şəhərində anadan olmuşdur. Atası rus ordusunun general-leytenantı idi. Onların əsli Güney Azərbaycanın Xoy şəhərindəndir. Xoy xanı olan ulu babası Cəfərqulu İran şahı Fətəli ilə müharibədə məğlub olduğundan 20000 nəfərlik qoşunu ilə Üç kilsəyə – Eçmiədzinə sığınmışdı. 1803-1806 -cı illər Rus- İran müharibələri dövründə rus qoşunlarına qoşulan Cəfərqulu xan imperator I Aleksandr tərəfindən təltif edilmişdir. O, 22 dekabr 1806-cı il tarixdə Şəki xanı təyin olunmuş və general-leytenant rütbəsinə layiq görülmüşdür. Cəfərqulu xan 3 sentyabr 1814-cü il tarixdə vəfat etdikdən sonra Şəki xanlığını onun oğlu İsmayıl idarə edir. 1819-cu ildə İsmayılın vəfatından sonra Şəki xanlığı ləğv edilir və Rusiyanın tərkibinə qatılır. Bu nəsildən görkəmli sərkərdələr, dövlət xadimləri və ziyalılar çıxmışdır. Bunlardan biri də Fətəli xan Xoyskidir. O, Gəncə klasik gimnaziyasını, 1901 -ci ildə isə Moskva Universitetinin hüquq fakültəsini bitirmişdir. Fətəli xan əvvəlcə Gəncədə, sonra Suxumi, Batumivə Kataisi dairə məhkəmələrində müxtəlif vəzifələrdə işləmişdir. Yekaterinador dairə məhkəməsində prokuror müavini təyin edilməsi Xoyskinin ictimai-siyasi fəaliyyətində yeni mərhələ olmuşdur. O, Yelizavetpol (Gəncə) quberniyasından II Dövlət dumasına deputat seçilmişdir. Fevralın 2-də Peterburqun məşhur Trakiya sarayında toplanan Rusiya parlamentinin iclaslarında çıxış edən Fətəli xan çar hökumətinin Zaqafqaziyada və Azərbaycanda yeritdiyi müstəmləkəçilik siyasətini tənqid atəşinə tuturdu. O, kadet partiyasına üzv olmasına baxmayaraq, dumanın müsəlman deputat fraksiyasına daxil idi. F. Xoyski Rusiyanın müstəmləkəsindəki xalqlara məhəlli muxtariyyət verilməsini hökumətdən tələb edirdi. O, sonralar müxtəlif illərdə Bakı və Gəncə dairə məhkəmələrində iş kəsmək üzrə andçı - müvəkkil vəzifəsini icra etmişdir. Fətəli xan Xoyski 19 iyun 1920-ci ildə Tiflisdə erməni terrorçuları Aram Erkayan və Misak Qriqqoryan tərəfindən qətlə yetirilib. (Tərcüməçi).
3 TORKARJEWSKY E. A: İZ istorii innostranoi i grajdanskoi voiny v Azerbaidjane ( Sur I´histoire de la guerre etrangere et civile in Azerbaidjan), Bakou, 1957, s, 36.
5 Velikaya Oktiabr´skaya sotsialistitcheskaya Revolutsia pobeda sovetskoi vlasti v Armenii (La Grande Revolution socialiste d´Octobre et la victoire du pouvoir sovietique en Armenie), Recueil de documents, Erevan, 1957.
Cetouvrage comprend de tres nombreux documents permettant de suivre chronologiquement les principaux evenements au Caucase de 1917-1921.
154-cü sənəd, s. 209-220.
7 Dokumenti i materialy po vnechnei politiki Zakavkaz´a i Gruzii (La politique etrangere de la Transcaucsei et de la Georgie). Document, Tiflis, 1919. “Azərbaycanda zəfər üçün savaş” 469-cu sənəd, s. 450-452.
8 İBRAHİMOV Z.I: Bor´ba trudiastchikhsya Azerbaidjana za pobedu sotsialistcheskoi revolutsii (La lutte des travailleurs d´Azerbaidjan pour la victoire de la revolution socialiste), Baku, 1957, s 387.
9 TORKARJEWSKY E. A: İZ istorii innostranoi i grajdanskoi voiny v Azerbaidjane ( Sur I´histoire de la guerre etrangere et civile in Azerbaidjan), Bakou, 1957, s, 82.
11 Velikaya Oktiabr´skaya sotsia listitcbeskaya Revolutsia i pobeda sovetskoi vlasti v Armenii (la grande Revolution Socialiste d´Octobre et la victoire du pouvoir sovietique en Armenie), Recueil de documents, Erevan, 1957.
Cet ouvrage comprend de tres nombreux documents permettant de suivre chronologiquement les principaux evenements au Caucase de 1917—1921.
“Böyük oktabr sosialist inqilabı və sovetlərin Ermənistandakı qələbəsi” 81-ci sənəd, s, 177.
12 KHACHAPOURİDZE G.V: Bor´ba gruzinskogo naroda zaustanovlenie sovetskoi vlasti v Gruzii, documents 181, Thibilisi, 1971, s. 176.
Şaomiyan İngiltərənin Bakıdakı konsolu ilə görüşdüyündə ondan soruşdu: General Danstervil bizi uzaqlaşdırmaq üçün Bakıya gələcəkmi?
Şaomiyan İngiltərənin Bakıdakı konsolu ilə görüşdüyündə ondan soruşdu: General Danstervil bizi uzaqlaşdırmaq üçün Bakıya gələcəkmi?
17 Pobeda sovetskoi vlatsi v Zakavkaz´e (La victoire du pouvoir sovietique en Transcaucasie), Tblissi, 1971.
20 Partiyanın aydınlarına qarşı Stalinin bədgümanlığı çox məşhurdur. Stalin və Şaomiyan arasındakı rəqabət 1905-ci ildə başlamışdı. Söyləntilərə görə 1908-ci ildə Şaomiyanın yaxalanmasında Stalinin rolu olubmuş.
22 MNEYAN G,M: Stepan Chahoumiani partiakan yev petakan gortz neoutioune (L´ activite au partti et au gouvetnement de Stepan Chahoumian), Erevan, 1963, s. 212.
24 LENİNE V.I: Euvers completes, 55 vol Moscou, 1958-1965, s. 163-164.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder