سووئتلر قورولارکن قاراباغ پروبلئمی

سئرژ آفاناسیان

چئویرن: گونتای پنجالپ

سووئتلر قورولارکن قاراباغ پروبلئمی

  قافقاز و تورکييه سينيرلاري موسکوا موقاويله سينده حاضيرلانيب قارص موقاويله سينده قطعيلشسه ده، آنجاق سووئتلشميش اولان قافقاز جومهوريتلري نين اؤز آرالاريندا دا سينير سورونو وار ايدي. سينير سورونلاريني چؤزمک اوچون بير کوميسيون اولوشدورولدو. کوميسيونون رهبري کيروو ايدي. سوانيدزئ و تودئريا گورجوستاندان، حوسئينوو، حاجينسکي و محمد امين رسولزاده آذربايجاندان، بکزادييان ائرمنيستاندان بو کوميسيونون عوضولري ايدي. 1921-جي ايل مايين 2-ده کوميسيون سينير سورونونو چؤزمکله گؤرولنديريلدي. مايين 27-25 - سي آراسيندا طيفليسده توپلانديلار. ايلک اوتورومدا بکزادييان ائرمنيستانين دوشدويو چتين دورومو کوميسيون عوضولري نين نظره آلمالاريني ايسته دي، آخالکالاکي (72 فايز) و يوخاري قاراباغ (94 فايز) کيمي اهاليسي نين اکثريتي ائرمني اولان اراضيلرين ائرمنيستانا بوراخيلماسي ايله سورونون چؤزومونو اؤنردي. او، هم ده دئدي کي، موسکوادا ستالينله يورودولن موزاکيره ده بو قونو اله آلينميش و او دا بونونلا راضي اولدوغونو بيلديرميشدير. کيروو بو زامان آذربايجان کوممونيست پارتيياسي نين باش کاتيبيدير. آذري هئييتي دستکله مکده دير. آذري هئييت بونا اعتيراض ائده رک دئيير کي، بئله اولارسا، يئنيدن ميلليتچي هيجانلار قافقازدا جوشماغا باشلار. گورجوستان و آذربايجان آراسيندا قارايازا صاحيبلنمه ايله عاغلي موزاکيره چوخ سرت کئچير.  گرگينليک او قدر آرتير کي، توپلانتي و موزاکيره دوردورولور. بير گون سونرا اورجونيکيدزئ طرفلري ساکيتلشديرمه يه چاليشير و سينيرلارين موعين ائديلمه سيني قافقاز تحکيم اوفيسينه بوراخيلماسيني تکليف ائدير. بو آرادا قاراباغين ائرمنيستانا بوراخيلماسي ايله باغلي اورجونيکيدزئ و نريمانووون داها اؤنجه کي  آچيقلامالارينا دايانان مراوييان کونترولو اله آلماق اوچون يوخاري قاراباغا گئدير. اونون بو داورانيشيندان حئيرتله نن نريمانوو مراويياني باکييا چاغيرير. باکيدا اونا بو ايشدن واز کئچمه سيني سؤيله يير. مراوييان قبول ائتمير و بو مضموندا اورجونيکيدزئيه مکتوب يازير: «قاراباغ پروبلئمي نين سورعتله، آيدين و آچيقجا هلل ائديلمه سي چوخ اؤنمليدير... بو دوغرولتودا هر نؤوع گئجيکمه دوشمنلريميزين يارارينا اولاجاقدير.»194 مراوييانين بورادا دوشمن اولاراق نظرده توتدوغو هئچ شوبهه سيز کي، هله ده زنگزورده وارليقلاريني سوردورن داشناکلاردير. قاراباغين آذربايجانا وئريلمه سي اونلارين ديره نيشلريني گوجلنديره بيلردي. مراوييانين بو يولداکي عزمکارليغي نتيجه سيز قالير. قافقاز اوفيسي اييول آيي نين 4-ده 8 عوضوو ايله بير يئرده ستالينين باشچيليغيندا توپلانتي کئچيرير و يوخاري قاراباغين ائرمنيستانا بوراخيلماسي تکليف ائديله رک سسه قويولور. بئش نفر مووافيق ري وئردي (اورجونيکيدزئ، ميياسنيکيان، قافقاز اوفيسي نين کاتيبي فيقاتنئر، کيروو، نازارتييان). بو تکليفه اوچ نفر موخاليف سس وئردي (نريمانوو، اوراخلاشويلي، ماخارادزئ). آذريلرين و گورجولرين بئله بکلنتيسي يوخ ايدي. نريمانوو تکليف ائدير کي، بو هاقدا بوردا قرار وئريلمه سين. سون قراري سووئت ايتتيفاقي کوممونيست پارتيياسي نين وئرمه سيني تکليف ائدير. بير گون سونرا اورجونيکيدزئ و نازارتييان فيکيرلريني دييشديريرلر. دئييرلر کي، «موسلمانلار و ائرمنيلر آراسيندا باريشي قوروماق اوچون، اؤزلليکله يوخاري قاراباغلا آشاغي قاراباغين آراسيندا مؤوجود اولان ايقتيصادي باغلار دولاييسييلا يوخاري قاراباغين آذربايجاندا قالماسي مصلحتدير. آذربايجانين ترکيبينده يوخاري قاراباغا موختاريت وئريله جکدير.»195 بو قرارين حاضيرلانماسيندا ستالينين گيزلين رولو اولموشدور. بو چؤزوم يولونون اؤرنگي داها اؤنجه آبخازييادا گؤرولموشدو. مايين 2-ده آبخازييا موستقيل جومهوريت اولاراق دويورولدو. اوچ آي سونرا آخالکالاکيني ده ايچينه آلاراق گورجوستانلا بيرلشديريلدي و يالنيزجا بيطرف بؤلگه اولان لوري نين بير قيسمي ائرمنيستانا قالدي.  

          باشقا بير پروبلئم ده سيلاحلي ساواشلار نتيجه سينده يوردلاريني ترک ائتمک زوروندا قالان قاچقينلار مسئله سي ايدي. بو مسئله ده سينيرلار پروبلئمي کيمي عدالتلي شکيلده چؤزولمور. مارتين 30-دا ائرمنيستان کوممونيست پارتيياسي نين باش کاتيبي آشوت هاوانسييان زاقافقازييا اوفيسيندن آذربايجانا سيغينان ائرمني قاچقینلارين ائرمنيستانا گئري گلمه لري اوچون يارديمچي اولماسيني ايسته يير. موسلمانلارين دا آذربايجاندا مسکونلاشمالاريني تکليف ائدير. مايين 24-ده ناخجيوان خالق کوميسئرلري شوراسي نين رئيسي قديموو سووئت ايتتيفاقينا196 خبر گؤندرير کي، آکولي و جولفايا سيغينان ائرمني قاچقينلار اؤز يوردولارينا دؤنمک اوچون عريضه وئرميشلر. آنجاق اونلارين دؤنه جکلري يئر زنگزور آذريلري طرفيندن ايشغال ائديلميش.* بو اوزدن ده اونلارين گئري دؤنمه لري مومکون دئييل. اييون آيي نين 12-ده قاچقينلار ايشي ايله مشغول اولان کوميسيون قرارا گلير کي، قاچقينلار گئري دؤنمه دن بولوندوقلاري يئرلرده مسکونلاشسينلار. ائرمنيستاني ترک ائديب آذربايجانا و ناخجيوانا يئرلشن قاچقينلار اوردا قاليب ائرمنيلرين ترک ائتديکلري کندلره و ائرمنيلر ده ائرمنيستاندا موسلمانلارين ترک ائتديکلري کندلره يئرلشسينلر. بو قرار اوزون زامان بو يوردلاردا کؤکلري اولان 28000 ائرمني نی اؤز کؤکوندن قوپاريب آييراراق ائوسيز-ائشيکسيز دوروما گتيرير. گورجوستانين قاچقين پروبلئمي اولماديغي اوچون، سينيرلاريني قاچقينلار آخينينا قاپاتماق اوچون قرار چيخارير. گورجوستان، ساواش زاماني شيمالي قافقازا سيغينميش ائرمني قاچقينلاري نين گئري دؤنمه سيني ايستميردي. بو، مشهور «کمر»دير  کي، داها سونرا بو هاقدا دانيشاجاغيق.

          قاچقينلاري اؤز يوردلارينا گؤندرمک يئرينه (کي اينساني اولان دا بو ايدي) اونلاري اؤز خالقلاريندان آيري سالديلار. زامان کئچديکجه بو قرارلار يومشالسا دا، اونون آجيلاري او نسل اوچون اونودولماز اولاراق قالدی.

          بو آرادا بولشئويکلر ميللي آزليقلارين ديل و کولتورلري نين اينکيشافينا يارديمچي اولدولار. ائرمنيستاندا کورد آزينليغي وار ايدي. 1921-جي ايلين اوکتيابر آييندا کوردلره ائرمني اليفباسي ايله کيتابلار و درسليکلر حاضيرلاندي. 1929-جو ايلده کوردلر اوچون ائرمني اليفباسيندا دئييل، لاتين اليفباسيندا درسليکلر حاضيرلاندي. 1944-جو ايلده کريل اليفباسينا دؤنوشدورولدو. محللي لهجه لرده قزئت چيخماسي بوتون موختار ويلايتلرده تشويق ائديلدي. آنجاق هر دفعه  سينير و قاچقينلار سورونو دارتيشيلديغيندا ميلليتچيليک دويغولاري گؤزه چارپيردي. بوتون بو سورونلاري کؤکوندن چؤزمک اوچون موسکوانين تعيين ائتديگي پلان تطبیق اولمالي ايدي: زاقافقازييا سووئت سوسياليست جومهوريتلري نين فئدئرال بيرليگي.

17.05.2012

---

194 Marks-Lenin mərkəzi müəssisəsi arxiv sənədləri, dosya 141/85, s. 4.

195 E. Q, s. 117-118.

196 Zaqafqaziya promlemləri ilə məşğul olması üçün 1922-ci ilin mart ayında dövlət tərəfindən təsis edilmiş təşkilat idi.

* Zəngəzurda qurulan daşnak höküməti və daşnakların son olaraq Zəngəzurda dirənmələri üzündən Zəngəzurun türk əhalisi bölgəni tərk etmiş olmalıdırlar. (G. G.)