سئرژ آفاناسیان
ترجومه: گونتای گنجالپ
قارص موقاویله سی
تورکييه نين قافقاز جومهوريتلريني روسييادان آييريب اونلارلا بيره-بير موقاويله ايمضالاما گيريشيمي مغلوبيتله نتيجه له نير. روسييا طرفيندن عومومي کونفئرانسا نوماينده کيمي گؤندريلن لئقران تورکييه طرفيندن قبول ائديلمير. نهايت روسييانين لاتويياداکي رسمي نوماينده سي اولان ياکوو قانئتسکي روسيياني تمثيلن قارسدا کئچيريلن کونفئرانسا قاتيلير. آنجاق قارس کونفئرانسيندان اؤنجه بو دفعه ده روسلار مانئورالارا کئچيرلر. آوقوست آييندا يونان سالديريلاري باشلاميش و آز قالا غلبه قازانماق اوزره ديرلر. آنادولونون ايچلرينه قدر يونان اوردوسو ايره ليله ميشدي. تورکلرين يونان سالديريسي قارشيسيندا مغلوبيتي دوروموندا تورکييه نين بولشئويکلشديريلمه سي اوچون روسييانين الينه فورصت کئچمزديمي؟ بولشئويکلر 1919-جو ايلده تورکييه ني بولشئويکلشديرمک ايسته ميش، آنجاق باشاريسيز اولموشدولار.
بو آرادا تورکييه يه گيريشي موصتافا کامال طرفيندن ياساقلانان عوثمانلي نين اسکي مودافيعه نازيري انور پاشا 1918-جي ايلدن اعتيبارن موسکوا ايله سيخ علاقه ساخلاماقدا ايدي. انور پاشا بيردن باتوميده اورتايا چيخير. او، روسلارين يارديمي ايله اطرافينداکي پارتيزانلارلا تورکييه يه گيريب موصتافا کامالي دئويره رک ايقتيداري اله کئچيرمک ايسته ييردي.
اييون آيي نين 29-دا فرانسانين عالي کوميسئرليگي ايستانبولدا تورکييه نين خاريجي ايشلر نازيرليگينه بيلديرير کي، چوخ ساييدا روس بيرليکلري ائرمنيستاندا و گورجوستاندا مرکزلشمه يه باشلاميشدير. بو، روسييانين موقاويله اؤنجه سي تورکييه يه تضييق گؤسترمه سي آنلاميندادير: «بولشئويکلر ائله دورومداديرلار کي، موصتافا کامال قارشيسينا ايکي آلتئرناتيو سونموشلار: موصتافا کامال يا بولشئويکلرله بيرلشمه ليدير، يا دا ايکي جبهه ده ساواشماليدير.»184 آوقوست آيي نين 4-ده يوسيف کامال چيچئرينه بير تشککور مکتوبو گؤندرير و روسييانين گؤندرديگي آلتون و سيلاحدان دولايي ممنون اولدوقلاريني بيلديرير. آيريجا، تورکييه دن قاچميش و ايندي ايسه فاتئحلر کيمي (انور پاشايا ايشاره دير) گئري دؤنمک ايسته ين بعضي پاشالاري روسييانين حيمايه ائتمه سيندن دولايي اوزگون اولدوقلاريني دا بيلديرير. روسييا و يونانيستان آراسيندا تيجارت آنلاشماسي شايعه سينه ده ايشاره ائده رک بونلارين تورکييه قامواويونو اولومسوز ائتکيله ديگيني يازير.185 اصلینده روسلارين آنادولونو تهديد ائتمه سي موتتفيقلري ده انديشه لنديرمه يه باشلاميشدي. سئنتيابرين 7-ده لورد جورزون سووئتلره بير اولتيماتوم گؤندره رک تورکييه-يونانيستان آراسينداکي ساواشدا روسييانين طرفسيز قالماسيني ايسته يير. اينگيلتره خاريجي ايشلر نازيري لورد جورزون اين بو آچيقلامالاري سببی ايله روسلارين يونانيستانا يارديمي دوردورولدو. تورکييه بونون حسابينا يونانيستاني يئندي. يونانيستانين مغلوبيتيندن سونرا روسييانين تورکييه يه قارشي قوللاناجاغي يونان کارتي اورتادان قالخير. آرتيق روسلارين مانئورا ائتمه ايمکانلاري اورتادان قالديريلميشدي. اوکتيابرين 10-دا چيچئرين علي فوادا جاواب اولاراق يازير کي، تورکييه بؤيوک ميلت مجليسي نين ديشيندا اولان و گؤروشلري تورکييه نين رسمي پارتييالاري ايله اويغون اولمايان پارتييالارا يارديم ائتمه ميشيک. بيزيم قافقازدا بيرليکلريميزي تورکييه سينیرينا دوغرو داشيماغيميزلا باغلي ياييلان شايعه لر اساسسيزدير. يونانلارلا بيز، يالنيزجا ايکي اؤلکه نين ديپلوماتيک ایلیشکیلری ائحتيوا ائدن مؤوضوعلاردا موزاکيره لر آپارميشيق. يونان طرفي بو موزاکيره ده روسييادا بولونان يونانلارين گئري وئريلمه سيني ايسته ميش. قارشيليقلي اولاراق چيچئرين سوروشور: «سون واختلار تورکييه نين فرانسا ايله ايمضالاديغي موقاويله نه يه اساسلانير؟ فرانسانين سووئت دوشمني اولدوغو بلليدير. بو اوزدن ده بيزيم بو موقاويله يه شوبهه ايله ياناشماغا حاقيميز وار.»186 فرانسا-تورکييه موقاويله سي 1921-جي ايل اوکتيابرين 20-ده ايمضالاندي. روسييانين ايديعاسينا اساسن بئريان پلانينا گؤره بو موقاويله نين گيزلين بير مادده سي ده اولموشدور. بو مادده يه گؤره تورکييه قافقازي ايشغال ائتمه لي ايميش. موصتافا کامالين ساکاريا ظفري (1921-جي ايل 23 آوقوست و 13 سئنتايابر آراسي) تورکييه نين مؤوقعييني هم ايچده، هم ده خاريجده مؤحکملنديردي. روسلارين قافقاز قونوسوندا موصتافا کامالا قارشي يونان کارتيني قوللانما پلانلاري سويا دوشدو. يونانيستانين يئنيلگه سيندن سونرا موتتفيقلر ده تورکييه يه قارشي توتوملاريني دَييشديرديلر. موتتفيقلر موصتافا کامالي بوتون آنادولونون صاحيبي کيمي تانيماق زوروندا قالدیلار. بو فورصتلري الده ائدن کماليستلر دولو ال له و آنادلودا ساغلاديقلاري ايچ گووَنلیکله سئنتيابرين 26-دا کئچیریله جک اولان قارص کونفئرانسينا حاضيرلاشيرلار.
* * *
قارص کونفئرانسيندا تورکييه هئييتينين باشچيسي کازيم قارابکير، سووئت هئييتي نين باشقاني ايسه، ياکوو قانئتسکيدير. قانئتسکي هئييتي نين ترکيبينده اوچ قافقاز جومهوريتلري نين نومايندلري ده وار. ائرمنيستاندان اسکناز مراوييان و ماکينتسييان، آذربايجاندان بئهبود شاهتاختينسکي، گورجوستاندان آلئکساندر سوانيدزئ و شالوا ائلياوا ايشتيراک ائديرلر. توپلانتي قانتئسکي و مراوييانين بيانلاري ايله باشلايير. مراوييان گورجولري و آذريلري تمثيلن دانيشير. قانئتسکي ائرمني-تورک دوشمنليگي احوال-روحيييه سيني اورتادان قالديرماغا چاليشاراق دئيير: «بورادا بؤيوک بير حاديثه سونا چاتير. ايکي بؤيوک ميللت، يعني تورکلر و ائرمنيلر سؤزده دئييل، عملده بوتون دونيايا گؤستريرلر کي، اونلارين آراسينداکي دوشمنليک سونا چاتميشدير. بو ايکي ميلت آرخالاريندا بيچاق گيزلده رک بير-بيرينه ياخينلاشمير. تام ترسينه دوستلوق دويغولاري ايله بير-بيرلري نين اليني سيخماقداديرلار.» مراوييان اليني قالديريب دئيير: «بيز بورادا غاليب و مغلوبلار اولاراق بولونماماقداييق. بيز تورکييه هئييتي نين يانينداييق. تورکييه اؤز وارليغيني قوروماق اوچون ساواشماقدادير. تورکييه نين بو ساواشدا ظفر قازانماسي دولاييسييلا چوخ سئوينيريک. قافقاز خالقي بو کونفئرانسين تورک ميلتي ايله باريش و حوضور ايچينده ياشاماغا آراج اولاجاغينا اميندير. سووئت جومهوريتلري آراسيندا چؤزولدويو کيمي، بوتون ايختيلافلي مسئله لرين بوردا چؤزوله جگينه اينانيريق.»187 کازيم قارابکير بو نيطقلره جاواب اولاراق بيرباشا تورکييه يه زورلا قبول ائتديريلمک ايسته نن سئور موقاويله سيني تنقیده باشلايير: «بو موقاويله تورک ميلتي نين غرب تجاووزونه قارشي موجاديله سينه سبب اولدو. بو ساواشدا بيز سووئتلره دوستلوق اليميزي اوزاتديق. بو شکيلده شرقين آزدليق و خوشبختليگي نين تملي آتيلماقلا ياناشي سووئت و تورکييه آراسيندا دا دوستلوق برقرار اولدو. روسييا و تورکييه آراسيندا اورتاق دَيَرلر اولان قافقازين نجيب ميلتلري ده بؤيوک سووئتلر بيرليگينه قاتيلديقدان سونرا داها دا اعتيبار قازانميشلار.»188 تورکلر موسکوا موقاويله سي نين يئنيدن گؤزدن کئچيريلمه سيني و باتومي نين آزاد ليمان اولماسيني ايسته ييرلر. آيريجا، بولجا پئترولون ياني سيرا ساواش زاماني اسير اولاراق روسييادا بولونان اسيرلره تضمينات اؤده نمه سيني ايسته ييرلر. تورکلر هله ده قافقاز جومهوريتلري نين نوماينده لري ايله آيريجا موزاکيره آپاريب و موقاويله ايمضالاماقدان ياناديرلار. قانئتسکي بو تکليفي ردد ائدير. او، اوچ قافقاز جومهوريتي نين آدينا و اونلارين بولوندوغو اورتامدا موزاکيره نين گئتمه سيندن يانادير. بير يئرده بير آنلاشامايا واریلسين ايسته مکده دير. بير نئچه اوتوروم سادجه صيرف بو مؤوضوع اوزرينده داوام ائدير و سونوندا تورک طرفي قانئتسکي نين دئديکلرينه راضي اولور. اوچ نوماينده هئييتي ائرمنيستان قونوسوندا قارابکيره بو تکليفلري تقديم ائديرلر:
- ائرمني مدنيتي نين تاريخي شهري اولان آني´ نين سووئت ائرمنيستانينا وئريلمه سي. آيريجا، قولپ دوز معدنينه گورجوستان و ائرمنيستان ايقتيصادياتي نين چوخ احتيياجي اولدوغوندان بو معدندن تورکييه نين واز کئچمه سي.
- ناخجيوانين شيماليندا اولان شرور سينيري نين ائرمنيستانين يارارينا اولاراق يئنيدن گؤزدن کئچيريلمه سی.
- ساواش زاماني قاچماق زوروندا قالان تورکييه ائرمني قاچقينلاري نين يوردلارينا دؤنمه لري. گله جکده بونلار يئنه ده تورکييه يه عآيد اولاجاقلار.
قارابکير آنکارا ايله مشورت ائتديکدن سونرا بو تکليفلري ردد ائدير. سونوندا دوستلوق آنلاشماسي ايمضالانير. موسکوا موقاويله سينده کئچن «قارداشليق» سؤزو موقاويله ده يئر آلمير. زاقافقازييا جومهوريتلري، تورکييه دؤولتي و سووئت روسييا فئدئراتيو جومهوريتي نين قاتيليمي ايله 1921-جي ايل اوکتيابرين 13-ده قارص موقاويله سي ايمضالانير. قارص موقاويله سينده تاييد ائديلن بلگه لر 1922-جي ايل سئنتيابرين 22-ده ايرواندا موباديله اولونور.
قارص موقاويله سي ايمضالانمادان بير گون اؤنجه آذربايجانين آنکاراداکي سفيري ايبراهيم ابيلوو، يوسيف کامال و موستافا کامال طرفيندن صميميتله قارشيلانير. آذربايجانين و تورکييه نين قارص موقاويله سي مصئله سينده قارشيليقلي امکداشليقلاري بو ايستي قارشيلانمايا سبب اولا بيلردي. چيچئريندن، اورجونيکيدزئدن و نريمانوودان آنکارايا تبريک مکتوبلاري گؤندريلير. گورجولر و ائرمنيلر سسسيز قالاجاق درجه ده آبير و حياليديرلار. بو موقاويله يه گؤره ائرمنيستان، يالنيزجا قارص ويلايتيني و اردهاني ايتيرمير. 1877-جي ايلده روسلارا بوراخيلان سورمه لي ناحييه سيني ده ايتيرير. ائرمنيلرين افسانه وي داغي اولان آرارات بو شکيلده تورکلره بوراخيلير. تورکلرين اعتيراضلارينا رغمن آرارات داغي نين رسيمي سووئت ائرمنيستاني نين گئربي اوزرينده قالير. تورکلرين ائرمنيستان دؤولت رمزي نين اوزرينده آرارات رسمي نين اولماسينا اعتيراض ائتمه لرينه کاراخان جاواب وئرير. تورک بايراغي نين اوزرينده کي حيلالا ايشاره ائده رک دئيير: «آي سيزينديرمي کي، اونو بايراغينيزا يئرلشديرميشسينيز؟»
قارص موقاويله سي نين ايمضالانماسيندان سونرا دا تورکلر و روسلار بير-بيرينه گووَنميرلر. هر ايکي طرف سينيردا بللي اؤلچوده بيرليکلريني بولوندورورلار. اصلینده روسلارين يارديمي اولماسايدي، موصتافا کامالين يونانلارين قارشيسيندا ديرنمه سي مومکون اولمايا بيلردي. بورادا بوريانين قارس موقاويله سي حاققيندا دئديگي بير سؤزو خاطيرلاماقدا يارار وار: «ائرمني و سووئت منافعيي آراسيندا ايکيسيندن بيريني سئچمک گره کيردي. سووئت ديپلوماسيسي تورکييه نين گئرچک گوجونه اهميت وئرميردي، شرقده باشلاتديغي آنتي ايمپئرياليست موجاديله سينه اؤنم وئريردي. يوخسا تورکييه نين گوجو سووئت روسيياسي ايله موقایيسه ائديله جک دوزئيده دئييلدي.»189 بو شکيلده ائرمني بولشئويکلرين «شرفلي باريش» اوچون سووئت روسيياسينا باغلاديغي اوميدلري، داشناکلارين موتتفيقلره باغلاديقلاري اوميد کيمي بوشا چيخدی.
1923-جو ايل اييول آيي نين 24-ده لوزان موقاويله سي ايمضالاندي. لوزاندا دا تورکلر موتتفيقلردن چوخ ايمتييازلار قازانماغي باشارديلار. ائرمنيلرين سون اوميدي تورکييه ده ياشايان ائرمنيلر اوچون «ميللي مرکز» قورماق ايدي. بو پلان دا موستقيل کورديستان پلاني کيمي تورکييه طرفيندن باسديريلدی. موتتفيقلر بوغازلارا حاکيم اولماق اوچون بولجا قانلار تؤکموش، اؤز عسگرلريني اؤلومه گؤندرميشديلر. موتتفيقلرين بوتون ايصرارلارينا رغمن تورکييه بوغازلارا اؤزونون حاکيم اولماسيني دا بو موزاکيره ده ياساللاشديردي. 1922-جي ايل سئنتيابرين 24-ده «نیويورک تيمئس» قزئتي موتتفيقلرين موداخيله سيندن سونرا تورکييه ده اورتايا چيخان دورومو بو شکيلده اؤزتله يير: «آنادولونون بؤيوک بؤلومونو ايشغال ائدن يونانلار ايدي. ايتالييانين يونانلار کيمي آنادولو ايله عيرقي و تاريخي باغلانتيسي اولماسا دا، 1917-جي ايلده کيچيک آسيانين بؤيوک بير بؤلومو ايله ايزميرين ايتالييايا وئريله جگي قرارلاشديريلميشدي. شوبهه سيز کي، بو زنگين اراضيلري ايتيرديکلريندن دولايي چوخ اوزگون اولموشلار. ايتاليياليلار قورخدولار کي، اينگيلتره نين يارديمي ايله يونانيستان بو بؤلگه لري اله کئچيررسه، ايقتيصادي اوستونلوکلري ده ساغلاميش اولاجاقدير. فرانسا دا اؤز نؤوبه سينده روسييانين ايچ سورونلاريني ايزله مک، اونونلا اوغراشماق زوروندا قالميشدي. تورکييه ده ايقتيصادي ماراقلاريني تعقيب ائدن فرانسا بؤيوک ائکونوميک ماراقلارينا قارشيليق اولاراق تورکلره سيلاح و ساواش اورونلري وئردي... روسییا دا گوجلو موتتفيقلرين يئرينه ضعيف تورکييه نين بوغازلارا حاکيم اولماسيني ترجیح ائتدي. بير سؤزله هر کس اؤز منافعيي ديشيندا بير شئي ايزلميردي. خريستيان ائرمنيلر بو شکيلده اؤز باشلارينا بوراخيلديلار.»
قافقازدا سووئت رئژيمي نين قورولماسي و داها سونرا سووئتلره قاتيلماسي سياسي، ايقتيصادي، اراضي سورونلاري چؤزه بیلمه دي. 1921-جي ايلين مارت آييندا روسييا کوممونيست پارتيياسي نين 10-جو کونقره سينده ميلليتلر باره سينده بير بيانيييه وئريلدي. بيانييه ده ساواشلار نتيجه سينده ويران ائديلميش اولان موستقيل جومهوريتلرين اوناريلماسي اونلارين کؤنوللو اولاراق روسييا ايله بوتونلشمه سي ایله مومکون اولاجاقدير دئيه وورغولانيردي. بو نؤوع حربي و ايقتيصادي بوتونلشمه داها اؤنجه 1919-جي ايلين اييون آييندا روسييا-اوکراينا-بيلاروس آراسيندا مؤوجود ايدي. بو يؤنه تيم شکليني قافقازا دا تطبیق ائتمک ايسته ديلر. ايقتيصادي بوتونلشمه حاققيندا قطعنامه کيروو و اورجونيکيدئ طرفيندن باکي سووئتلري نين کونفئرانسيندا اورتايا قويولدو. آنجاق اؤلکه لري نين سيياسي، ايقتيصادي يؤنه تيميني اللرينده بولوندورماق ايسته ين نريمانوو، حوسيئنوو و قارايئو کيمي آذري رهبرلر بونا قارشي چيخديلار. آذريلرين شوبهه سيني حميد سولطانوو بو شکيلده ديله گتيرير: «بو بوتونلشمه نين نتيجه سي نه اولاجاق؟ بير جومهوريتين ضررينه و ديگري نين يارارينا اولماياجاقمي؟» اورجونيکيدزئ جاواب وئرير:«مسئله بئله ائقويستجه اورتايا قويولسا، آذربايجان ديگر اؤلکه لردن داها چوخ ضرر گؤره جک. گورجوستان داها آز و ائرمنيستان هئچ ضرره اوغراماياجاق.»190 ضيديتلي دارتيشمالارا رغمن، کيروو و اورجونيکيدزئ نين تطبیق ائتمکله گؤرَولي اولدوقلاري موسکوانين نظرينده کي پلان قبول ائديلدي «قافقاز جومهوريتلري نين اوچ ايل ميللييتچي پارتييالارين يؤنَتيمينده ياشاماسي ايقتيصادياتي محو ائتميش. سووئت حاکيميتي قافقاز جومهوريتلرينده ميللي، ديل و کولتور باغيمسيزليغينا سايقي گؤسترمکله ياناشي ايقتيصادي بوتونلشمه ني تامين ائده جکدير.»191 اورجونيکيدزئ داها اؤنجه ائرمنيستان و گورجوستانين اينقيلابي کوميته لري نين راضيليغيني الده ائتميشدي. آپرئل آيي نين 14-ده لئنينه و ستالينه تئلئقرام گؤندرير: «زاقافقازييادا ايقتيصادي بوتونلشمه ني ساغلاماق اوچون ايلک اولاراق دمير يوللاري نين و خاريجي تيجارتين بوتونلشمه سی قرارلاشديريلدي.» بو، اصلینده قافقاز فئدئراسيياسي نین قورولماسی اوچون آتيلان ايلک آدديم ايدي. ايکي گون سونرا ستالين اونا جاواب وئردي: «بيز بو عمللره سالام گؤندريريک. بلکه ايقتيصادي مرکز تشکيلاتي بو جومهوريتلره لازيم اولدو. يولداشلارين بو يؤنده کي نظرلريني منه گؤندرين. باکيدا ميللييتچيليگين ياييلديغيني دئييرلر. ديقتلي اولون!»192 اوچ جومهوريتين راضيليغی ايله نظرده توتولان ايقتيصادي بوتونلوک مرحله لري بو شکيلده حياتا کئچدي: آپرئلين 20-ده دمير يوللاري بيرلشمه سي، اييونون 2-ده خاريجي تيجارت، گؤمروک و پول بيرليگي. اينقيلابي کوميته طرفيندن حاضيرلانان و تلمتله سيک تطبیق ائديلن بو پلان خالق طرفيندن ياخشي قارشيلانمادي. بعضي ساغچي بولشئويکلر ده بو پلانا قارشي ايديلر. بئله جه مئديواني قروپو تاکيد ائتدي کي: ميللي ايستيقلال خالق کوتله سيني جلب ائتمک اوچون ضروريدير... کيمسه بيزي خالق کوتله سينه ياخينلاشديغيميز اوچون ميلليتچيليکله سوچلايا بيلمز.193
پوليتبيرو طرفيندن ايختيلافلاري اورتادان قالديرماق اوچون گؤندريلن ستالين آپرئلين اوللرينده طيفليسه گئتدي. دمير يولو ايشچيلري نين توپلانتيسيندا ايقتيصادي بوتونلشمه حاققيندا دانيشديغيندا اونو هويا باسيب مسخره ائتديلر. ستالين مجبور اولدو تريبونو ترک ائديب يئريني مئنشئويک راميشويلييه بوراخسين. راميشويليني گورجو ايشچيلر الچالمالار و هيجانلي شوعارلارلا قارشيلاديلار. بو دوروم ستاليني چوخ ناراحات ائتميشدي. او، آپرئل آيي نين 6-دا گورجوستان کوممونيست پارتيياسي نين کونفئرانسيندا اوزون بير قونوشما ايله قافقازداکي ميلليتچيليگي و شووينيزمي محکوم ائتدي. عجبا، اوچ ايل باغيمسيز اولان قافقاز اؤلکه لرينده ميللي دوشونجه و دويغولارین خالقلارين آراسيندا اؤزونه يئر ائتديگيني ستالين بيلميرديمي؟ بو اوزدن ده قافقاز اؤلکهلرينده ميللي دوشونجه دن يانا اولان گؤرَوليلري وظيفه لریندن اوزاقلاشديرما قراري آليندي. ستالينين باسقيسي ايله ساغچيليغا تمايول گؤسترن بولشئويکلر وظيفه لريندن اوزاقلاشديريلدی.
185 Dockumentt vnechnei politiki S. S. S. R. (Documents de la politique etrangere de İ`U. R. S. S.), Vol. I a VI, Moscou. 1957-1962, 4-cü cild, sənəd 255, s. 406.
187 Dockumentt vnechnei politiki S. S. S. R. (Documents de la politique etrangere de İ`U. R. S. S.), Vol. I a VI, Moscou. 1957-1962, 4-cü cild, sənəd 239, s. 371-373.
189 BORİAN B: Armenia, mejdunarodnaya diplomatia i S. S. S. R. (L´Armenie, la diplomatie internationale et la R. S. S. R.), 2 vol, Moscou, 1957, 2-ci cild, s. 263-285.
191 Za obrazovannie Sovetskogo Soyuza (Pour la formation de l´union Sovietique), documents, Tbilissi, 1972, s. 270
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder