ایسماعیلییه و ایخوان الصفا
1
ایسماعیلیه
شیعه قوللاتی[1]
ایسلام تاریخینده تهلوکه لی و فاناتیک جریانلار کیمی اورتایا چیخمیش و حضرت علی
نین آللاه اولدوغونا ایمان گتیرمیشدیرلر. موختلیف دؤنملرده ایقتیصادی-سیاسی
دورومدان آسیلی اولاراق شیعه قوللاتی دا اونا گؤره گلیشمیشدیر. شیعه قوللاتی نین
تملی فارس-ساسانی نوستالژیسینه دایانماقدا و ایسلامییتله ایلگیسی
نین اولمادیغی گؤرولمکده دیر. چونکو شیه نین ساووندوغو آلله
لیق ایدئیاسی ساسانیلرده کی «فرری-ایزدی» آنلاییشی ایله اؤرتوشمکده دیر. عربلشه رک شیعه آدی
ایله اورتایا چیخان ساسانی یوردداشلاری ایله، عربلشمه دن ده اؤز کیملیکلرینی قورویان
فارسلار ایسماعیلییه، حوروفییه، قیزیلباشلیق، صفوییه آدی آلتیندا بو ایدئیانی چاغدان چاغا داشیمیش و
سونوندا صفوی دؤولتی قورولدوقدان سونرا آماجلارینا اولاشمیشلار. صفویلردن اؤنجه کی
فارس شیعه قوللاتی چیرپینمالاری و قییاملاری نین هامیسی صفویلردن سونرا سوسموشدور.
علویلیگی کؤکلو بیر شکیلده اؤز ائتکیسی آلتینا آلان ایسماعیلییه
شیعه قوللاتی
تورکلری
ده اؤز ایدئولوژیلری نین ایچینده هضم ائده بیلمیشلر. 15-جی یوزایلده
شئیخ بدرالدین “واریدات” کیتابی ایله ایسماعیلیلیگی آنادولو علویلیگی
ایچریسینده جانلاندیرماغا چالیشمیشدیر. قیزیلباشلیق ایدئولوژی اولاراق تومویله شعوبی
و ساسانی-فارس اینانج سیستئمی نین باریز شکلی اولموشدور. قیزلباشلیغین قیسا سوره
ده دیلی تورکچه اولسا دا، آز سونرا صفویلیگین ایچینده یوخ ائدیله رک یازی دیلی ده
فارسلاشمیشدیر. سانکی ایسلامین اورتایا چیخیشیندان و ساسانیلرین دئوریلیشیندن
سونرا ایندیکی ایراندا اورتایا چیخان بوتون قییاملارین، سیاسی، فیکیری، مذهبی
حرکتلرین و ساواشلارین تک آماجی میللی فارس دؤولتی شکلینده اورتایا چیخان صفوی
دؤولتینی قورماق ایمیش. ساسانیلیگین شیعه سایاغی مودئلینی یئنیدن تاسیس
ائتمک، سانکی بو تلاتوملو تاریخین تک آماجی ایمیش. صفوی دؤولتی نین قورولوشو ایله
بو آماجا واریلمیشدیر. “چونکو صفوی دؤولتی نین قورولوشو و شیعه مذهبی نین رسمی و میلی
مذهب کیمی تعیین ائدیلمه سی ایله ایلک دفعه اولاراق اورتاق وطن، اورتاق دیل،
اورتاق بعیراق، اورتاق یازقی، اورتاق ایقتیصادییات و اورتاق کولتور حاققیندا
دوشونولمه یه باشلاندی. صفوی دؤولتی نین قورولوشوندان سونرا قییام و قؤوملر آراسی ساواش دئمک اولار کی، اولمامیشدیر.
ایلگینج اولان بودور کی، صفویلردن سونرا اورتایا چیخان اورتاق وطن آنلاییشیندا آزینلیقدا
اولان سوننیلر ده اورتاق میللی مسئله ده شیعه نین هدفلرینه تسلیم اولماق زوروندا
قالمیشدیر. “[2] صفويلر زامانيندا اورتايا
چيخان اورتاق وطن کيمليگي شاهنامه محورلي اولدوغوندان فارس ميللييتچيليگي مرکزلي
بير شکيل آلميشدير. شاهنامه نين صفويلر دؤنمينده نئجه تحريف ائديله رک
يئنيدن حاضيرلانديغي و اورايا تورک-عرب دوشمنليگي نين داها فازلاسي ايله اکلنديگي
قونوسو "شاهنامه" بؤلومونده آنلاتيلاجاقدير.
شیعه قوللاتی طریقتلری نین سایی چوخدور. اونلارین
هامیسی حاققیندا بیلگی وئرمه یه گرک یوخدور. سادجه تاریخده آدلاری و فعالیتلری بللی
اولان اؤنملی شیعه جریانلاری حاققیندا بیلگی وئرمه یه اؤزنیله جکدیر. ایسماعیلییه،
حوروفییه، صفوییه کیمی آشیری شیعه قوللاتی حاققیندا
آراشدیرمامیزی داوام ائتدیریریک. بو آراشدیرمالار سیراسیندا کیملیگیندن و ایسلامییتدن
اوزاق دوشورولن تورکلرین شیعه طریقتلری ایچینده فارس عیرقچیلیگینه نئجه یئم ائدیلدیگینی
گؤره جه ییک. ایسماعیلییه شیعه قوللاتی نئجه اورتایا چیخدی؟
جعفر صادیقین بؤیوک اوغلو ایسماعیل آتاسیندان
اؤنجه 755-جی ایلده اؤلدو. جعفر صادیق اونو اؤز یئرینه واریث اولاراق تعیین ائتمیشدی.
سونراسیندا ایسماعیل چوخ ایچکی ایچدیگیندن و بعضی اویقونسوز
حرکتلرده بولوندوغوندان جعفر صادیق اونو واریثلیکدن محروم ائده رک دؤردونجو اوغلو
موسا کازیمی واریث اولاراق دویوردو.[3]
ایسماعیل بئش ایل آتاسیندان داها تئز مدینه ده اؤلدو. جعفر صادیقین ایسماعیلی واریثلیکدن
محروم ائتمه سینی قبول ائتمه ینلر وار ایدی. اونلار حساب ائدیردیلر کی، ایماملار
هرشئیی اؤنجه دن بیلدیکلریندن جعفر صادیق، اوغلو
ایسماعیلی بوشونا اؤزو اوچون واریث تعیین ائده بیلمزدی. چونکو جعفر صادیق ایمام
اولدوغوندان ایسماعیلین اؤزوندن داها تئز اؤله جگینی ده بیلمه لی ایدی. ایسماعیلین
جعفر صادیقدن داها تئز اؤلمه سی قئیبه چکیلمه سی آنلامیندا اولمالیدیر. آیریجا، جعفر
صادیق ایسماعیلی اؤزونه واریث سئچمیشسه، اونو واریثلیکدن محروم ائتمه حاققینا دا
صاحیب اولا بیلمز. چونکو بو دورومدا ایمامتین هر شئیی بیلدیگی ایلکه سی کؤکوندن ییپرانمیش
اولار. بو اوزدن ده ایمامتین موسا کازیم طرفیندن دئییل، ایسماعیل سویوندان داوام
ائتمه سی گرکمکده دیر. “او گوندن ده ایسماعیلین ائولادلاری “مستور ایماملار” (اؤرتولو
ایماملار) آدلاندیلار. چونکو کیمسه ایسماعیلین ائولادلارینی گؤرمه میش و تانیمیردی.
سادجه دیگرلری اونلارین آدینا ایمامت ائدیردیلر. ایسماعیلین اوغلو محمدی ایمام
اولاراق تانیدلار. محمد عباسیلرین تقیبینده اولدوغوندان قاچیب رئیده گیزلندی. ایسماعیلییه
ایکی اساس قروپا آیریلدی. بیرینجی قروپ محمد ایبنی ایسماعیل اؤلدوکدن سونرا اونون
واریثلری نین ایماملیغینا اینانیردیلار. بو ایماملار اؤرتولو ایمام اولاراق بیلینیردی.
بو قروپون طرفدارلاری فاطیمییه اولاراق اورتایا چیخدی. ایکینجی قروپ حساب ائدیردی
کی، ایماملیق دا مورسل* پئیقمبرلر
کیمی یئددی رقمی ایله سون بولمالیدیر. بو اوزدن بونلار محمدین سون ایمام اولدوغونا
ایمان ائتدیلر و اونون یئنیدن دیریله جگینه ایناندیلار. یعنی بیرینجی قروپ محمدین
اوغوللاری نین ایمام اولدوغونا و ایکینجی قروپ ایسه، ایماملیغین ایسماعیل اوغلو محمدله سون بولدوغونا و محمدین اؤلمه ییب قئیبه چکیلدیگینه ایناندیلار.
بونلار یئددی ایماملی ایسماعیلییه آدلاندی. قرمطیلر ده بو قروپون ایچیندن چیخمیشدیر.
بونلارا قرمطی، ایسماعیلی و یا سبعییه ده* دئییردیلر.”[4]
“بو ایدیعاچیلاردان ان اؤنملیلریندن بیری “مئهدی” لقبی ایله بیلینن عبدوللاه
اوغلو محمد ایدی. عبدوللاه سویونو حضرت پئیقمبرین قیزی حضرت فاطیمه یه
باغلاییردی. بو آدام قوزئی آفریقادا فاطیمی (1172-910) خیلافتینی تاسیس
ائتدی. داها سونرا میصیره داشینان فاطیمیلر عباسیلرین سرت رقیبینه
دؤنوشدولر.”[5] فاطیمیلر
بوتون ایسلام اؤلکه لرینی اؤز یؤنه تیملری آلتینا آلا
بیله جک دوزئیده بؤیودولر. سلجوقلار اولماسایدی بونا دا نایل اولاجاقدیلار. یعنی سلجوق آخینلاری اولماسایدی صفویلرین قوردوغو ایران داها ارکندن قورولا
بیلردی.
بورادا “مئهدی” سؤزونه ده آیدینلیق گتیرمک گرکه
جک. چونکو “مئهدی” قاورامی نین ایچریگی بللی ائدیلمزسه، تاریخده ائتکیسینی سوردورن
بو اولایین دا ماهییتی بیلینمه یه جکدیر. ایسلام
تاریخینده مینلرجه آدام مئهدیلیک ایدیعاسی ایله اورتایا چیخاراق قانلار آخیتمیش،
خاوس تؤرتمیشدیر، پریشان سوسیال دوروملارا سبب اولموشلار. ندیر بو مئهدیلیک؟
“مئهدی” سؤزو عربجه تانری طرفیندن هیدایته ارمیش و ایمانی بوتونلشمیش
کیشی دئمکدیر. بو باخیمدان حضرت محمده ده “مئهدی” دئییلیر و اونون مئهدیلیگی ایله
ایلگیلی او زامان شئیرلر ده یازیلمیشدی.[6]
چونکو حضرت پئیقمبر آللاه طرفیندن بو ایش اوچون حاضیرلانمیشدیر. بعضی تفسیرچیلره
گؤره قورانین اینشیراح (94) سوره سینده
محمدین
آللاه طرفیندن پئیقمبرلییه حاضیرلاندیغی آچیقلانمیشدیر. آنجاق
سونراکی دؤنملرده “هادی” سؤزو ایله “مئهدی” سؤزونون یئری دَییشدیریلمیش و “مئهدی”
سؤزو و آنلامی سیاسی آماج اوچون قوللانیلمیش، بو گون بیله قوللانیلماقدادیر. چونکو
هادی، هیدایت ائدن و مئهدی هیداته ارمیش آنلامیندادیر. داها سونرا ساپدیریلمیش
آنلامیندا گویا مئهدی آدیندا پئیقمبر سویوندان بیری نین گلیب و توپلومو هیدایته
اردیره جکمیش! زاتن توپلومون هیدایت کیتابی اولان قورانی-کریم
اورتادادیر. ایلک حدیث کیتابلاری نین هئچ بیرینده مئهدییه ایشاره ائدیلمه میشدیر.
قورانی-کریمده ده مئهدی دئیه آچیقجا بیر ایفاده یوخدور. بؤیله
اؤنملی قونونو آلله قورآندا بیلدیرمزمی ایدی؟ بوخاری و موسلیم حدیث
کیتابلاریندا دا مئهدی دئیه بیر اولایا ایشاره ائدیلمه میشدیر. ایلک موسلمانلارین
بو حاقدا دوشوندوکلری اولمامیشدیر. آنلاشیلان مئهدی مسئله سی سونراکی ایللرده شعوبییه
نین ایسلام آنلاییشی نین ایچیندن اورتایا چیخمیشدیر.
ساسانی لیگین فرری-ایزدیسی مئهدی اولاراق قاورامساللاشمیشدیر.
بعضی آراشدیرماچیلارا گؤره مئهدیلیک مسئله سی حضرت
علی دؤنمینه عآیددیر. ایبنی-سباع
آدیندا بیری “علییه ایلاهی پارچا حیلول ائتمیشدیر”
دئدی. آنجاق ایلک مئهدیلیک آدی آلتیندا قییاما امویلر زامانیندا راست گلمکده ییک.
موختار (685) ایدیعا ائتدی کی، علی اوغلو محمد حنیفه
بکلنن مئهدیدیر. موختار و حنیفه هر ایکیسی اؤلدوکدن
سونرا دا “مئهدی” دوشونجه سی داوام ائتدی. موختارین قییامی ایله ایسماعیلییه نین
اورتایا چیخیشی آراسیندا 75 ایل زامان مؤوجود اولموشدور.[7]
فاطیمیلرین ایلک خلیفه سی اولان عوبیئیدوللاه اؤزونو “مئهدی”
اولاراق دویوردوقدان سونرا “مئهدی” حاققینداکی “دونیانی عدالتله دولدوراجاق” کیمی
خبره بونلاری دا آرتیردی: “ایمام مئهدی
بوتون دونیانی دئییل، یالنیز اؤز یؤنه تیمینده اولان بؤلگه لری
عدالتله دولدوراجاق و قالان یئرلری ده سونراکی مئهدیلر عدالتله دولدوراجاقدیر.”
اؤزونو “مئهدی” اولاراق دویوران ایلک فاطیمی خلیفه سی اؤز یؤنه تیمینده
بولونان بؤلگه لرده ده عدالت ایجاد ائده بیلمه دی. سادجه اؤز ایقتیدارینی برقرار
ائتدی.[8]
قرمطی و ایسماعیلی جریانلاری عئینی ایدئولوژییه
منسوب اولدوقلاریندان، عئینی قایناقدان قایناقلاندیقلاریندان دولایی بیری حاققیندا
دانیشماق دیگری حاققیندا دا دانیشماق آنلامیندادیر. هم قرمطیلر، هم ایسماعیلیلر عئینی
ایماملارا اینانمیشلار. دَییشیک بؤلگه لرده فعالیتلری
اولسا دا، فیکرن عئینی قایناقدان یارارلانمیشلار. بو اوزدن ده ایسماعیلییه حاققیندا
دانیشماق، قرمطییه و قرمطییه حاققیندا دانیشماق ایسماعیلییه حاققیندا دانیشماق
دئمکدیر.
ایسماعیلییه نین و قرمطییه نین بابکیلیکله
اولان باغلارینی قبول ائتمز و اینجله مزسک اونو آنلاماقدا چتینلیک چکه جه ییک.
چونکو بابکیلیک حرکتی موتشککیل سیلاحلی اؤرگوت اولاراق یوخ ائدیلسه
ده، بیر دوشونجه اولاراق حیاتینی تاریخده خالقین ایچینده داوام ائتمیش و چئشیدلی فیرقه لرده اؤزونه
طرفدار توپلایا بیلمیشدی. دینی تبلیغاتینی سینیریلی بیر بؤلگه نین اؤته سینه
چیخارا بیلمه مه سی بلکه ده بابکین یئنیلگه سی نین اؤنملی سببلریندن بیری
اولموشدور. اونون طرفدارلاری، یالنیز آران و آذربایجاندا داها چوخ آکتیو ایدیلر.
جاحیزین[9]
دئدیگی کیمی بابکی لر ایسلامین مادده سی و دوزنلی اوردوسو اولان تورکلر آراسینا گیره
بیلمه دیلر. آنجاق ایسماعیلیلر ایلک باشدان اؤز اینانجینی بوتون اؤلکه لره
یایماغا چالیشدیلار. اونلار قالیب و مغلوبلاری، دینسیز و دیندارلاری، آزاد فیکیرلیلری،
بوتون طایفالارین تعصصوبلولرینی بیر یئره توپلاماغی باشاردیلار. ایسماعیلی عبدوللاه
ایبنی مئیمون جسور داورانیشی و توپلوملاری دقیق اولاراق تانیماسی ایله بونو باشاردی.
او، اؤنجه لیکله یاخشی بیر توپلومبیلیمچی ایدی. ایسماعیلییه نین
بابکی لیکدن ائتکیلنه رک ساووندوغو بعضی سوسیال اوصوللار بونلار ایدی:
1- قادین-کیشی برابرلیگی. 2- تورپاق اوزرینه مالیکییتین ایبطالی و اونون احتییاجی
اولانلار آراسیندا پایلاشیلماسی. 3- موختلیف عیرقلردن بوتون توپلوملاری بیر آرایا
گتیرمک اوچون عیرقلره سایقیلی یاناشماق.[10]
باغدادی دئییر کی، شعوبیلر ایسماعیلییه مذهبینه گیررک اونلارا یاردیم ائتدیلر. شعوبییه
ایله ایسماعیلییه نین امکداشلیغی نین سببی او ایدی کی، هر ایکیسی ده حاکیم عرب
دؤولتی نین دوشمنی ایدیلر. بو اوزدن بیر-بیرینه قاریشمادان و بیر-بیرینه آرخا
اولاراق ایره لیله دیلر.[11]
ایسماعیلییه، قرمطی و خوررمییه نین سوسیال و صینفی موباریزه یؤنلری
نین اورتاق اولماسی اوزوندن سوننیلر بونلاری عئینی سیستئم اولاراق گؤرموشلر.[12]
مؤتزیله نین عباسی دؤولتی نین رسمی مذهبی اولدوغو زامان ایسماعیلیلیک اورتایا چیخمیشدی.
فاطیمی و قرمطییه نین اینانج دایاناقلاری ایسماعیلییه
دیر. آنجاق فاطیمیلرین میصیرده تاسیسی ایله قرمطیلر اونلاردان
آیریلاراق موستقیل تشکیلاتا دؤنوشدولر. قرمطیلر فاطیمی دؤولتی ایله آرا-سیرا ایلیشکییه
گیرسه لر ده، اونلاردان آیری بیر فیرقه حالینا گلدیلر. بحرئینده تاسیس
ائدیلن قرمطی دؤولتی ده ایسماعیلییه نین باطینییه تعلیملرینه دایاناراق هر تور دینی
تؤرنلری ردد ائدیب، موقددس مکان ساییلان یئرلری یاغمالادیلار. حتّی مشهور “حجر-الاسود”* داشینی ایکییه پارچالاییب اؤزلری ایله لحسایا آپاردیلار.
20 ایلدن سونرا فاطیمی خلیفه سی نین ریجاسی اوزرینه “حجر-الاسود”ی مککه یه
گئری گتیردیلر.[13] ایسماعیلییه
و بو فیکره باغلی اولان قرمطیلر دینی تؤره لری ایبطال ائتمیشدیلر.
ایسماعیلی شاعیر اولان ناصیر خوسروو لحسایا
اوغرامیش و اورادا گؤردوکلرینی یازمیشدی. اونون وئردیگی معلوماتا گؤره لحسا شهرینده مسجید
اولمامیشدیر.[14] قرمطیلر
ده خوررمیلر کیمی ایجتیماعی برابرلیگی تبلیغ ائدیردیلر.
قرمطیلرله فاطیمیلری فرقلندیرن آنا عونصور اونلارین سوسیال
پروقراملاری ایدی. فاطیمی ایسماعیلیلر بللی سوسیال پروقراما صاحیب دئییلدیلر.[15]
قرمطییه فلسفی گؤروش اولاراق ایخوان
الصفا آخیمینا منسوب اولموشدور. اونلارین فیکیرلری فارابی و دیگر فیلوسوفلاری ائتکیله
میشدی.[16]
ایخوان الصفا حاققیندا ایره لیده بیلگی وئریله جکدیر.
عئینی دؤنمده مؤوجود اولان مؤعتزیله
ایله ایسماعیلییه آراسیندا اینجه بیر فرق وار ایدی. مؤعتزیله دینین
آچیقلانماسی اوچون عاغیلدان یارارلانماغا چالیشیرکن، ایسماعیلییه دینین
تمللرینی سؤکمک اوچون عاغیلدان یارارلانیردی. ایسماعیلییه ده عاغیل باطین و ظاهیر
اولاراق ایکی مرحله دن عیبارتدیر. ظاهیری عاغیل خاریجی گؤرونوشو و بشر آراسینداکی
موناسیبت و علاقه لری اینجه لر. باطین ایسه ایچرینی اینجه لر، آیتلرین باطینی
آنلامی واردیر. باطینی آنلامی ایمام و ایماما یاخین اولانلاردان باشقا کیمسه بیلمز.
ایسماعیلییه یه گؤره باطینسیز ظاهیر و ظاهیرسیز ده باطین اولا بیلمز. ایسماعیلییه
نی باطینییه آدلاندیرمانین دا سببی بو ایدی. ایسماعیلیلر معصوم ایماما اینانیردیلار.
نصرالدین توسی معصوم ایمامی “هیدایت
ایشیغی” آدلاندیریردی. ایمامین سؤزو تانری
نین سؤزو و عمللری ده تانری عمللریدیر. بؤیله جه ایسماعیلییه اؤیرتیلرینده
ایمام شریعتدن اؤته بیر آنلام داشیماقدا ایدی. عالم ایسماعیلییه
اؤیرتیلرینده اوچ مرحله دن مورککبدیر: 1- موطلق خئییردن
اولوشان روحانی عالم. 2- خئییر و شردن اولوشان نفسانی عالم. 3- موطلق شردن اولوشان
جیسمانی عالم.[17]
ایسماعیلییه نین تاسیسچیسی اولاراق بیلینن
عبدوللاه سوننیلیگی، شیعه لیگی، یهودیلیگی، خریستیانلیغی،
مجوسیلیگی ایچنه آلان یئنی دین ایجاد ائتمک ایسته ییردی. ایسماعیلییه نین یؤنته می
بو شکیلده ایدی:
· اؤیرتیلرین
قاوراما و عقلی قووته گؤره صینیفلندیریلمه
سی. یئددی مرحله دن عیبارت اؤیرتیلر بوتونو حاضیرلاندی. بیرینجی
مرحله موبتدیلر، یئنی باشلایانلار و یئددینجی
مرحله حقیقته وارمیش اولانلار اوچوندور.
بو مرحله ده کشف مومکون اولا بیلیردی.[18]
ایسماعیلییه نین باطینی اؤیرتیلرینده ووجودون یئددی ائوره سی بونلاردان عیباریتدیر: 1-
موطلق یارادیجی اولان آللاه. 2- بؤتوو عاغیل. 3- بوتؤو نفس. 4- مادده نین
ایلک شکلی. 5- مکان. 6- زامان. 7. کامیل اینسان. باطینییه یه گؤره دونیا “بؤیوک
عالم” و اینسان “کیچیک عالم”دیر. باطینییه کیچیک عالمله بؤیوک عالم آراسیندا اویوم
برقرار اولونماسینی دوشونموشدو.[19]
· عباسیلرین تهلوکه
سینی برطرف ائتمک اوچون گیزلی فعالیت ائدیلمه لی ایدی.
· فلسفه نی اؤنمسه مک،
اؤزللیکله ایسماعیلییه، اؤیرتیلرینی نئوافلاتونچولوق اوزرینه
قورماغا چالیشیردی.
· دعوتچیلری
سئچه رک، اونلاری یاخشیجا حاضیرلاماق. یاخشی بیانی، قاوراما یئتنگی و گوجلو منطیقی
اولان آداملار بو سئچیمده اؤنجه لیک داشیییردیلار.
· تاویل
و تفسیره آرخالانماق. بؤیله کی، اونلارا گؤره آیتلرین ان دوغرو تفسیرینی ائدن
معصوم اولان ایمام و یا ایماما ان یاخین اولان شخصدیر. موستتیر (اؤرتولو)
ایمامین نظری موطلق دوغرودور و اونا شوبهه ائدیلمه مه لیدیر.
اؤرتورولو و گؤرونمز اولان ایمامی دا عبدوللاهدان (ایسماعیلییه
نین قوروجوسو) باشقا کیمسه تانیماز، بیلمز. هر شئی اؤرتولو ایمامین الینده
دیر.[20]
قرمطی سؤزونون کؤکو و نه آنلاما گلدیگی بللی دئییلدیر.
ایلک اولاراق طبری قرمطیلر حاققیندا بیلگی وئرمیشدیر. کندلیلر
و یوخسوللار قرمطیلره قاتیلیردیلار. قرمطی تشکیلاتی گیزلین بیر اؤرگوت ایدی. آنلاشیلان
قرمطی قییامی ایلک اولاراق 874-جو ایلده خوراساندا باش قالدیرمیشدیر. ان بؤیوک قرمطی
قییامی آشاغی عیراقدا حمدان قرمطین رهبرلیگینده مئیدانا
گلمیشدیر. او، 890-جی ایلده “هیجرتده سیغینماجیلار ائوی” آدیندا بیر مرکز تاسیس
ائتدی. بو مرکزین عومومی بیر خزانه سی وار ایدی. خومس (گلیرین بئشده بیری) بو ساندیغا
وئریلیردی. قرمطیلر قارداشلیق سوفره سی آدیندا بیر سوفره آچار و اورادا آجلاری دویوراردیلار.
بو، اونلارین مذهبی تؤرنلری نین بیر پارچاسی ایدی. بو سوفره ده یئمک یئینلر “جنّت
چؤرگی” یئدیکلرینه اینانیر، ایناندیریلیردیلار. خلیفه نین اوردولاری 905-جی ایلده قرمطی
قییامینی
سؤندوره
بیلدی. داها اؤنجه 894-جو ایلده قرمطی قییامی نین آتشی بحرئینی سارمیشدی.
897-جی ایلده قرمطیلر لحسا (الاحسا) شهرینی اله
کئچیردیلر. لحسا قرمطی دؤولتی نین باشکندی اولدو. قرمطیلر اؤز ایدئیالارینی بو
شهرده گئرچکلشدیرمه یه چالیشدیلار. ابورئیحان بیرونی نین (اؤلوم-
1048) یازدیغینا گؤره 10-جو عصرین دؤردونجو اون ایللیگینده قرمطیلر
هیندیستانین مولتان شهرینی اله کئچیره رک اورادا دا دؤولتلرینی تاسیس ائتدیلر. ماحمود
قزنوی 1010-جو ایلده اونلاری یئنیب یوخ ائتدی. سامانیلردن نوح ایبنی نصر
(ایقتیداری 954-943) قرمطی قییاملارینی
خوراساندا و مرکزی آسییادا سوسدوردو. آنجاق بونا رغمن ایسماعیلییه نین هر ایکی
قانادینا عآید بیر چوخ طرفدار مؤوجود ایدی. ماحمود
قزنوی اونلاری تعقیب ائتدی. چوخونو توتوب اؤلدوردو. رئی شهرینی بووئیه
اوغوللاریندان گئری آلدی، بیر چوخ فاطیمی قرمطینی یاخالاییب اعدام ائتدی. ایسماعیلییه
نین بوتون فیرقه لری نین اورتاق آدی باطینییه چی ایدی.[21]
ایلک سلجوق سولطانلاری آشیری سوننی مذهبینه
باغلی اولدوقلاریندان دولایی شیعه لری، اؤزللیکله ایسماعیلیلیلری تعقیب
ائدیردیلر. 11-جی عصرین سککیزینجی اون ایللیگینده حسن
ایبنی صباح حمیری آدیندا بیر ایسماعیلی اؤندر ظوهور
ائتدی. بعضی روایتلره گؤره اونون سویو ایسلامدان اؤنجه یمنده سلطنت صاحیبی ایمیش.
باشقا بیر روایته گؤره اونون سویو خوراسانین بیر کندینده یاشاییرمیش. اونون آتاسی
کوفه دن قوما کؤچموش و حسن قومدا دونیایا گلمیشدی. حسن آتاسی کیمی اؤنجه ایمامییه
شیعه سینده ایمیش. گنجکن ائییتیم ایللرینده امیر ضرراب
آدلی بیر ایسماعیلی ایله تانیش اولدو. اونونلا دارتیشماسی سیراسیندا ایمامییه ایمانی
زده لندی. داها سونرا آتاش آدلی باشقا ایسماعیلی داعی
(دعوتچی) ایله ایرتیباط قوردو. آتاش آذربایجاندا و عیراقی-عجمده
(ایندیکی ایراندا) فعالیت گؤسترن گیزلین ایسماعیلی اؤرگوتونون
اؤندری ایدی. صبباح، ایسماعیلی اولدوقدان سونرا اؤرگوته داخیل اولدو. 1077-جی ایلده
صبباح ایصفاهانا گئده رک ایکی ایل آتاشین یاردیمچیلیغینی ائتدی.
آتاشین ایستگی اوزرینه قاهیره یه گئده رک 18 آی اورادا قالدی. فاطیمی خلیفه سی
المونتنسیربیللاه میصیرده 60 ایل ایقتیداردا بولونموشدو. او دا جعفر
صادیق کیمی بؤیوک اوغلونو اؤزونه واریث تعیین ائتمیشدی. جعفر صادیق کیمی ده بؤیوک
اوغلونو ولیعهدلیکدن محروم ائدیب باشقا اوغلونو واریث اولاراق دویوردو. ایسماعیلی
فیرقه سینده فیکیر آیریلیقلاری اورتایا چیخدی. خلیفه نین بؤیوک اوغلو نزارین
طرفدارلاری اونون ایمام اولماسیندان یانایدیلار. نزار اؤز قارداشی مستعلی طرفیندن
اؤلدورولدوکدن سونرا یانداشلاری اونون اوغلونو گیزلینجه الموت قالاسینا قاچیردیلار.
ایسماعیلییه نین چوخ اونلو ایسمی اولان حسن صبباح نزارین حاققینی ساوونان ایسماعیلی
کیمی قییام ائتدی. حسن صبباح تقریبن ایکی ایل میصیرده قالدیقدان سونرا الموت قالاسینا دؤنوب ایسماعیلییه آیینی
نین تبلیغینه باشلایاراق نزارین حاققینی ساوونماغا باشلادی. ایسماعیلییه نزارییه و
مستعلییه اولاراق ایکی فیرقه یه آیریلدی. نزارییه عیراقی-عجمده
و مستعلییه میصیرده یایقینلاشدی. مستعلییه ایسماعیلییه نین
موحافیظه کار و نزارییه ایسه، لیبئرال قانادینی تشکیل ائتدی.
نزارییه یئنی عونصورلر و مطلبلر ایسماعیلییه فیرقه سینه آرتیردی.
1090-جی ایلده حسن صبباح زئیدییه شیعه سی نین باریناغی اولان الموت
قالاسینا گئتدی. سیلاحلی دسته لری ایله قالانی باساراق زئیدییه شیعه سی
نین رهبرلری و طرفدارلارینی اسیر آلدی. او گوندن سونرا الموت قالاسی نزارییه و یئنی
ایسماعیلییه نین قرارگاهینا دؤنوشدو. بؤیله جه عیراقی-عجمده (ایراندا)
ایسماعیلییه دؤولتی نین اساسی قویولدو. بو دؤوللت 1090-جی ایلدن 1256-جی ایله قدر داوام
ائتدی. قیسا سوره ده کئچیلمز داغلارداکی قالالاری ایشغال ائتدیلر. رشیدالدین
فضل اوللاهین یازدیغینا گؤره 13-جو یوزایلین اورتالاریندا یوزدن آرتیق قالانی عیراقی-عجمده (ایراندا)
اله کئچیردیلر. بارتولددا گؤره یئنی ایسماعیلییه حرکتی قالالارین شهرلره قارشی
موباریزه سی ایدی. سولطان برکیاراق سلجوقلو زامانیندا
(1104-1094) نیشابور ایسماعیلیلری قتل ائدیلدی. سولطان محمد سلجوقلو (1118-1105) ایسماعیلیلری بیر نؤمره لی دوشمن اولاراق دویوردو. 1106-جی ایلده ایسماعیلیلرین
ایشغالیندا اولان ایصفاهانین چئوره سینی اونلاردان گئری آلدی. سونرا دا ایسماعیلیلرین مرکزی قالاسی اولان الموتو موحاصیره
ائتدی. الموت ایسماعیلیلری آجلیقدان آز قالا تسلیم اولماق اوزره ایکن بیردن سولطانین
اؤلوم خبری گلدی. سلجوقلو اوردوسو قالانین موحاصیره
سینی بوراخیب گئری چکیلدی. آتاشین اؤلوموندن سونرا ایسماعیلیلرین اؤندرلیگی حسن صبباحین
الینه کئچمیشدی.[22]
سلجوقلونون باشباخانی خواجه نیظام المولک صبباحین یاخالانماسی
اوچون بیر قروپو گؤندردی. او ایسه الموت قالاسینا سیغیندی و او واختدان دا الموت
موغوللارین گلیشینه قدر 170 ایل عرضینده ایسماعیلیلرین یئنیلمز قالاسینا و تئرورون
مرکزینه دؤنوشدو.
ایسماعیلییه نین فلسفه سی اوزرینده ده بیر
دورالیم. ایسماعیلییه نین باطینی اؤیرتیلرینده ووجودون یئددی ائوره سی بونلاردان عیباریتدیر:
1- موطلق یارادیجی اولان آللاه. 2- بؤتوو عاغیل. 3- بوتؤو نفس. 4- مادده نین
ایلک شکلی. 5- مکان. 6- زامان. 7. کامیل اینسان. باطینییه یه گؤره دونیا “بؤیوک
عالم” و اینسان “کیچیک عالم”دیر. باطینییه کیچیک عالمله بؤیوک عالم آراسیندا اویوم
برقرار اولونماسینی دوشونموشدو.[23]
پئیقمبرلرین کلامینی باطینییه یه گؤره باطینی تفسیرله آنلاماق مومکوندور. بوتؤو
عاغلین دویولور دونیاداکی یانسیماسی کامیل اینسان، یعنی پئیقمبر دئمکدیر.
باطینییه قاروراملاریندا بونا “ناطیق”، یعنی قونوشان دئییلمکده
دیر. نفسین دویولور دونیادا اینعیکاسی (یانسیماسی) پئیقمبرین یاردیمچیسی
آنلامیندادیر. بونا دا “صامیت”، یعنی سوسقون دئییلیر. سوسقون، یعنی
او کس کی، اؤزو هئچ بیر شئی سؤیله میر، سادجه پئیقمبرین سؤیله دیکلرینی تفسیر ائدیب آچقیلاییر.
اونا “اساس” دا دئییلیر. اونون گؤروی پئیقمبرین باطینی بیلگیلرینی آچیقلاماقدیر.
بوتون پئیقمبرلرین بؤیله یاردیمچیلاری اولموشدور: اؤرنگین موسا ناطیق و
هارون اونون صامیتی ایدی. عیسا ناطیق و پئتروس اونون
صامیتی ایدی. محمد ناطیق و علی اونون صامیتی ایدی. ناطیقلر و صامیتلر
بشرین خیلاصی اوچون یئر اوزونده ظوهور ائتمیشلر. خیلاص ایسه،
کامیل علمه اولاشماقدان عیبارتدیر. جنّت اصلینده بو کامیل علمین
رمزیدیر. بشرین قورتولوشو دا یئددی مرحله دن عیبارتدیر. آلتی مرحله سی ناطیق و صامیتین
بیر یئرده ظوهورو ایله سجییه له نیر. بو آلتی
سجیییه لی مرحله مورسل پئیقمبرلرین، یعنی
آدم، نوح، ایبراهیم، موسا، ایسا و محمدین ظوهورو ایله اورتایا
چیخمیشدیر. یئددینجی مرحله دونیانین سونو
گلمه دن اؤنجه قایم پئیقمبرین، یعنی “مئهدی”نین ظوهورو ایله
باشلایاجاق. هر پئیقمبرلیک مرحله سینده ناطیقدن سونرا ایماملار ظوهور ائتمیشلر.
بشر ناطیقلر، صامیتلر و ایماملار واسیطه سی ایله کامیل علمه نایل
اولدوقدان سونرا دونیانین سونو گله جکدیر. بو زامان جهالتدن عیبارت اولان پیسلیک و
شر یوخ اولاجاق و عالم اؤز اؤز قایناغینا، یعنی بوتؤو عاغیلا
گئری دؤنه جکدیر.[24]
ایسماعیلیلر سیاسی شخصییتلری تئرور ائده رک
موباریزه لرینه داوام ائدیردیلر. صبباحین اؤلوموندن سونرا بؤیوک کییا اونون واریثی
اولدو. کییادان سونرا ایسه، واریثلیک ایرثیلشه رک داوام
ائتدی.[25]
حسن صبباحین ایسماعیلی طرفدارلارینا فداییانی-ایسماعیلی
ده دئییلیردی. ایسماعیلی فداییلر 1092-جی ایل اوکتیابرین
20-ده سلجوقلونون اونلو وزیری خواجه نیظام المولکو
اؤلدوردولر. خواجه آخشام سولطان ملیکشاهین حوضوروندان
آیریلیب ائوینه دؤنمک ایسترکن دئیلملی بیر گنج اونا یاخینلاشیب
عریضه سینی وئرمک ایسته دیگینی بیلدیردی. تام اولاراق یاخینلاشدیقدان سونرا قمه سینی
آنیدن چیخاریب نیظام المولکون کؤکسونه سوخدو.[26]
"
فدایيلر"
باشلانقيجدا ايسماعیلي شيعه سينه داياناراق اينقيلابچي
بير گوج کيمي اورتايا چيخديلار. آنجاق يوز ايلدن سونرا 180 درجه اؤز مؤوقئعلريني
دَييشديره رک باغدادين الينده اويونجاغا دؤندولر.
هر نؤوع اعتيراض سسيني بوغماق اوچون باغداد خيلافتي بو ايسماعیلي
تئروريستلري قوللانماغا باشلادي. تام آنلامي ايله "مافييا" گؤرَويني
اوستلنديلر. مافييا فرانسانين باسقيسينا قارشي ايتالييادا اينقيلابچي ديره نيش گوج
اولاراق اورتايا چيخدي. آنجاق داها سونرا قورخونج جينايتکار دسته کيمي ايتالييادا،
سيسيلده فعاليتيني سوردوروب اورادان دا آمئريکايا نوفوذ ائتدي. ايسماعیليلر ده اؤز
اينقيلابي آماجلاريني اونوداراق قورخونج تئرور و باسقي آراجينا دؤنوشدولر. کيمسه
اونلارا قارشي کيچيجيک بير اعتيراض سؤزو دئسه ايدي، درحال اونو ايزله ييب
اؤلدوروردولر.[27]
فخرالدين رازی اؤز عصري نين ان اؤنملي
عاليملريندن بيري اولموش، چوخلو تفسير کيتابلاري يازميشدي. ايسماعیليلرين بو عاليم
حاققيندا نئجه داورانديقلاريني رشيدالدين فضل اوللاه
(1240-1318) اؤز اثرينده يازميشدير:
" ايمام فخرالدين
رازي، رئي شهرينده تدريس ائديردي. او، بوتون مذهبلري
ياخشي بيلير، ميلتلر حاققيندا گرکن بيلگييه صاحيب ايدي. اونو "مولاحيده
" ، يعني ايسماعیلي کافيري اولاراق موتتهيم ائتديلر. او دا
مينبره چيخاراق ايسماعیليلره لعنت گؤندردي. بو خبر الموت قالاسينا
چاتديغيندا ايسماعیليلرين يئددينجي اميري اولان محمد ايبني حسن
(1210-1147) بير فدايني گؤرولنديردي کي، گئديب فخري-رازيني
قورخوتسون کي، بير داها بؤيله سؤزلري آغزينا آلماسين. گؤرَولنميش اولان ايسماعیلي
فدايی رئي شهرينه گلدي. فخري-رازیني بولوب اونا دئدي کي،
سيزدن فيقه درسي آلماق ايسته ييرم. فخري-رازی ده قبول ائتدي و يئددي آي بو ايسماعیلي
فدايی درسلره قاتيلدي. فدايی، فخري-رازیيه
سالديرماق اوچون اويقون فورصت آختاريردي، بو مودتده بو فورصتي اله کئچيره بيلمه
ميشدي. بير گون فخري-رازی خانيگاهدا يالنيز ايدي. فدايی ايچري گيريب
قاپيني آرخادان مؤحکم کيليدله يرک قمه سيني چيخاريب فخري-رازینين
اوستونه يئريدي.
فخري رازی قورخوب ديکسينه رک دئدي: ائي آدام،
نه ائتمک ايسته ييرسن؟
فدايی: سيزين قارنينيزي
گؤبگينيزدن ممه لرينيزين آراسينا قدر ييرتماق ايسته ييرم.
فخري-رازی: ندن، منیم سوچوم ندير؟
فدايی: سوچون بيزلري
لعنتله مکدير.
رازی خانيگاه دا اورايا-بورايا قاچير و فدايی
ده الينده قمه اونو قووالايير. رازیني ييخيب سينه سي اوستونده اوتوردو. رازی
اوندان آمان ديله دي و "تؤوبه ائتديم، بير داها سيزلره لعنت گؤندرمه رم" دئدي و قورتولدو."[28] داها سونرا فخري-رازی ايسماعیليلرين آديني
ديلينه آلمادي، اونلاري لعنتله مه دي. بونون سببيني شاگيردي اوندان سوردوغوندا
"ايسماعیليلرين کسکين منطيقلري وار، اونا گؤره" دئدي.[29]
ايسماعیلي ايماملاري هشيش قوللانماغي دا مقبول
سايديقلاري اوچون اونلارا هششاشييون دا دئييرديلر.[30]
ايسماعیلي ايمام و اميرلر چوخ زنگينلشيب هارينلاشميشديلار. الموت قالاسيندا
اوغلانلارلا سئکس ياپيرديلار. ايسماعیلي ايمامي علاالدين
محمد (1255-1212) اؤز وزيري
حسن مازندراني ايله بير يئرده ياتيردي.[31]
سونوندا مازندرانی اونون اوغلو ایله آنلاشاراق علاالدینین
بوینونو بالتا ایله ووردو. فدايلره هشيش وئرديکدن سونرا اونلارا
اؤزونو داغين تپه سيندن دره يه آت دئييلديگينده فدايی درحال
اؤزونو زيروه دن دره يه آتاراق پارامپارچا اولوردو.
ایسماعیلیلرین سون پادشاهی خور شاه اولموشدور.
موغول اوردولاری الموت قالاسینی موحاصیره ائتدیگینده دیرنه
بیلمه یه جکلرینی گؤروب هولاکو خانا تسلیم اولدولار. الموت
قالاسی نین ایشغالیندان سونرا جووئینی هولاکو خانین حوضورونا
واریب قالاداکی کیتابلارا باخماسی اوچون ایذن ایسته ییر. هولاکو خان امر وئردی کی، علاالدین
قالایا گئتسین و حسن صبباحدان بری 170 ایل ایچینده بیریکن اورداکی خزینه نی و کیتابلاری
کونترول ائتسین. شاها اویقون اولانلار گتیریلسین، قالانلاری دا یاخیلسین. علاالدین
قالایا گئدیر و نوجوما (اوزایبیلیمینه) عآید
اولان کیتابلاری آییریب گتیریر و قالانلاری دا یاخیلیر. بو کیتابلارین ایچینده بیر
ده حسن صبباح حاققیندا یازیلمیش اثر واردی. بو اثرین اؤزتی “جاهانگوشا”نین 3-جو جیلدینده
وئریلمیشدیر. رشیدالدین فضل اوللاه دا “التواریخ
در تاریخی- ایسماعیلییه-ی الموت” (الموت ایسماعیلییه سی نین تاریخی) کیتابیندا بو حاقدا بیلگی وئرمیشدیر[32]
هولاکو خان، خور شاها جان گوونلیگی تمیناتی
وئردی. خور شاه 1256-جی ایلده هولاکو خانا تسلیم اولدو. هولاکو خان اونو موغولیستاندا
بؤیوک خان اولان قارداشی منگو قاانین یانینا گؤندردی. منگونون امری اوزرینه خور
شاهی اؤلدوردولر. ایسماعیلیلر بو دؤنمدن سونرا هیندیستانا
قاچدیلار. هیندیستانا قاچیشلاری 13-جو عصردن باشلایاراق
16 و 19-جو عصره قدر داوام ائتدی.
اورادا مذهبی حیاتلارینا داوام ائتدیلر. اونلارین رئیسلری
رئیسلیگی ایرثی اولاراق
سوردورموشلر. 1838-جی ایلده آغاخان آدلی بیر رئیس هیندیستانا
موهاجیرت ائدیب بمبی شهری نین نزدینده یئرلشدی. آغاخان ایسماعیلیلردن بؤیوک کییانین
سویوندان اولموشدور. هیندیستاندا حیاتلارینی سوردوردولر. 1957-جی ایلده کریم
آغاخان ابوطالیب اوغلو علیدن سونرا اؤزونو
48-جی ایمام اولاراق دویوردو. ایسماعیلیلر نذر نییازلارینی اونا هدییه
ائدیردیلر. اونون قرارگاهیندان ایندی ده تبلیغاتچیلار موختلیف یئرلره گؤندریلیر.
هیندیستاندا 250 میندن آرتیق ایسماعیلی مؤوجوددور.[33]
بو تاریخی وئریلردن یولا چیخاراق بؤیله آنلاشیلیر
کی، ایسماعیلیلر طرفیندن گؤرولندیریلن عایله لردن بیری ده خومئینی
عایله سی اولموشدور. چونکو خومئینی نین
دده سی هیندیستاندان ایرانا گلمیشدی. خومئینی نین حیات تاریخچه سینده
بؤیله یازیلماقدادیر: خومئینی دینی سابیقه سی اولان بیر عایله ده
دونیایا گلمیشدیر. اونلار “سئیید موسوی” آدلانیردیلار. یعنی سوی اولاراق
موسا کازیما باغلی اولموشلار. خومئینی خانیدانی اؤنجه نیشابوردا ساکین اولموشلار. 17-جی عصرین سونلاریندا خوراساندان هیندیستانا موهاجیرت ائده رک لئکنو شهرینده
مسکونلاشمیشلار. داها سونرا کیچیک شهر اولان کینتوردا مسکونلاشمیشلار. بوراداکی شیعه
لرله قایناییب قاریشمیشلار. بو خانیدانی نین ان مشهور شخصییتی میرحامید
حوسئین موسوی اولموشدور. سئیید احمد موسوی هیندی خومئینی
نین باباسی، یعنی آتاسی نین آتاسی اولموشدور. او، کینتوردا دونیایا
گلدی. 19-جو عصرین سونلارینا دوغرو او، هیندیستانی ترک ائده رک عیراقدا
نجف شهرینه یئرلشدی. داها سونرا سئیید احمد موسوی هیندی 20-جی عصرین اوللرینده ایراندا
خومئین شهرینه کؤچموشدور. آیتوللاه خومئینی خومئینده دونیایا گلمیشدیر.
خواجه نصرالدين
توسي ده اوزون سوره ايسماعيلي تئروريستلرله بير يئرده
الموتدا بولونموشدو.
توسي
سون ايسماعيلي اميري اولان خورشاهين وزيري ايدي.
موغوللارا تسليم اولماغي دا اونون اؤنردیگینی یازماقدادیرلار. داها سونرا موغول
ساراييندا يوکسک وظيفه ده چاليشدي. اونلو کيتابي "اخلاقي-ناصيري"ني
1235-جي ايلده ايسماعيلي ايمامي ناصيرين ايستگي
اوزرينه يازميشدير. بو حاقدا توسي يازير:
"قوهيستاندا ناصيرالدين ابولفتحين
حوضوروندا ايديک. يعقوب
ايبني مسکوييه نين کيتابي اوزرينه صؤحبت گئديردي. ناصيرالدين
ابولفتح اونون کيتابي نين عربجه دن فارسجايا ترجومه ائديلمه
سيني آرزو ائتدي. کيتابين ترجومه و تاليفي بيتديکدن سونرا آديني "اخلاقي-ناصيري"
قويدو. "[34] توسي
نين "اخلاقي-ناصيري" اثري ايسماعيليلر دؤنمينده
فارسجا يازيلميش ان اؤنملي اثردير. بو کيتابين اوريژينالي مسکوييه طرفيندن
عربجه يازيلميشدير. ناصيرين ايستگي اوزرينه نصرالدين
توسي کيتابي عربجه دن
فارسجايا ترجومه و تاليف ائتميشدير. بو، ايسماعيليلرين
فارسجايا نه قدر اؤنم وئرديکلرينه بير ثوبوتدور. نصرالدين
توسي بو کيتابا ايکي اؤن سؤز يازميشدير. بيريني الموتدا، ايکينجيسيني ده هولاکو
خانين ساراييندا اولدوغوندا. موغوللار بؤلگه يه ديني آزادليق گتيرديکدن سونرا
ايکينجي موقدديمه ده ايسماعيلي باسقيسي حيسس
اولونماماقدادير. ايکينجي موقدديمه ده "بو نوسخه دن کيمده وارسا، اورادا
الموت شاهلاري نين اؤيولدويو يئرلر چيخاريلسين" دئيه يازير. اونلارجا کيتابين
مؤليفي اولان توسي اثرلريني فارسجا-عربجه يازميشدير.
ایسماعیلییه، دؤولت و تشکیلات اولاراق چؤکسه ده،
اورتایا قویدوغو فارس میللییتچیلیگی مرکزلی ایسلام آنلاییشی داغینیق شکیلده داوام
ائتمکده ایدی. صفوی دؤولتی نین قوروجوسو اولان شاه ایسماعیل شعوبی-ایسماعیلی ذهنییت
طرفیندن حاضیرلاناراق اورتایا آتیلاجاق و فارس میللییتچیلیگی مرکزلی ایرانی کیملیگین
اینشاسینی تاماملایاراق شعوبییه نین 900 ایللیک آرزوسونو حیاتا کئچیره جکدی.
2
ایخوان الصفا
(صفا قارداشلاری)
ایخوان الصفا ایسماعیلییه دونیا گؤروشونون
دوشونسل اوزانتیسیدیر. یالنیز ائیله م (فعالییت) پلانیندا ایسماعیلییه
کیمی داوراناراق تئرور عملییاتینا گیریشمه میشدیر. بو حرکت 11-جی
عصرده
اورتایا چیخمیشدیر. ایخوان- الصفا ایله دین، فلسفی دَیرلندیرمه یه سؤوق
ائدیلمیشدیر. اونلار بئله حساب ائدیردیلر کی، عربچیلیگین و عربچیلییه
خیدمت ائدن سوننیلیگین ایسلامییتی ایستیلایه اوغراتماسی اوزوندن، شریعت
چیرکینلشمیشدیر. بو چیرکینلیگی یالنیز فلسفه نین ایمکانلاری ایله یوماق، اورتادان
قالدیرماق مومکوندور. ایخوان الصفا قورخمازلیغی ایله سجیییه له نن
آخیم ایدی. اونلارین ان اؤنم وئردیکلری مؤوضوع
تقییه ایدی. ایخوان الصفا ریساله لرینی موطالیعه
ائدن هر کس اونلارین مدنییت، تفککور، صفا و ایخلاص باخیمیندان اوستون اینسانلار
اولدوقلاری قناعتینه گلیردی. ایخوان الصفانین هدفی دینی-سیاسی ایدی. آنجاق اونلارین
دوشمنلری اولان “دین خادیملری” ایخوان الصفانی دیندن چیخمیش مورتد اینسانلار کیمی
تانیملامیش، قتللرینه فتوا وئرمیشدیلر. ایخوان الصفانین تقییه سی بو اوزدن ایدی. ایخوان
الصفا فلسفه نین شریعتدن داها اوستون اولدوغو قناعتینده ایدی. اونلارا گؤره
فلسفی فضیلت شرعی فضیلتین فؤوقونده دیر.
ابدی سعادت فلسفه ایله الده ائدیلیر و فلسفی سعادت
عاغلین محصولودور. ایخوان الصفا اوسسال (راسیونالیست) فلسفی جریان کیمی اورتایا چیخمیشدی.
بو یوللا چیرکلنمیش شریعتی فلسفه ایله تمیزله مک و اونو اؤز اصل
ماهییتینه قایتارماق ایدیعاسیندا ایدی. اونلار جمعییتی یئنی بیر دؤولت سیستئمی
قورما اوغروندا معاریفلندیریردیلر. بو معاریفلندیرمه ده دینی، فلسفه ایله تحلیل
ائتمه یه چالیشیردیلار. ایخوان الصفا، جمعییتی ایچیندن چورودن ایجتیماعی
عدالتسیزلییه، اخلاقسیزلیغا، زوراکیلیغا، جهالته و قارانلیق یایان “دین خادیملری”نه
قارشی معنوی-ایدئولوژی ساواش آچمیشدی. ایخوان الصفا ریساله لرینده یازیردی “بوتون
بو زوراکیلیقلاری اورتادان قالدیرماق اوچون بیز اینسانلاری اونلارین ایچینده
مؤوجود اولان فلسفه علمیندن یارارلانماغا چاغیریریق.” ایخوان
الصفانین دین آنلاییشی ظاهیرن عقلی-فلسفی اولاراق
گؤزه چارپیر. اونلار دینی فلسفه نین و طبیعی
علملرین ایمکانلاری ایله تفسیر ائتمه یه چالیشمیشلار. ایخوان-الصفا عباسی خیلافتی نین تضییق و تعقیبیندن اؤزلرینی
قوروسونلار دئیه، سرت تقییه نی ترجیح ائدیردی. اونلار طرفدارلارینا تلقین ائدیردیلر
کی، ایدراکی سؤنوکلره تبلیغات و دعوتده بولونماسینلار. یالنیز فلسفه نی سئون و علمدن
فیضیاب اولماق ایسته ینلر اونلاری درک ائده بیلرلر کیمی بیر اینانجا صاحیب ایدیلر.
ایخوانچیلارا قاتیلماق ایجتیماعی، فلسفی، سیاسی و دینی ضمانت
طلب ائدیردی. یعنی شخصین بو ساحه لرده یئترینجه بیلگی
صاحیبی اولماسی گرکیردی. آداملارین بو قروپا قاتیلماسی اوچون دعوتچی و یول
گؤستریجی هر ایخوانچی نین بیر رسول اولماسی گرکیردی. ایخوان الصفا یونان فلسفه سی ایله ایسلامی دَیَرلری آییرد ائدیلمه یه جک دوزئیده بیر-بیرینه قاریشدیرمیشدی. خوصوصن فیثاغورئثین رییاضی فلسفه سی نین تام تاثیری آلتیندا ایدیلر. ایخوان دینلرده ظاهیر و باطینین وار اولدوغونا اینانیردی. دینین باطینی،
فلسفی حقیقتلر
ایکن،
ظاهیری ایسه اوروج، ناماز و بو کیمی اوزده گؤرونن ظاهیراتدیر. بو ظاهیری اولانلار
عالیملر اوچون رمز، عادیلر اوچون ایسه یولدور. ایخوانا گؤره شریعت،
عقلی اولان تحقیق و تدقیقی
مقبول ساییر. چونکو باطینی معنالارین کشف اولونماسی اوچون عاغلین گوجونه مؤحتاجیق و تقلید کئچرلی دئییلدیر. دینین
جؤوهری اونون بطنینده دیر، ظاهیرینده کی رمزلر یالنیز جؤوهرین گؤرونتولریندن عیبارتدیر.
اونلار اؤزلرینی بوتون پئیغمبرلرین و فیلوسوفلارین گئرچک واریثی ساییردیلار.
ایخوان الصفا فیثاغورئثی “موعلیمی- اکبر”، یعنی
بؤیوک موعلیم و حیکمت خزینه سی بیلیردیلر. اونلار اؤز دونیا گؤروشلرینی ایضاح
ائتمک اوچون، فیثاغورئثین عددی میثاللاری،
هندسی دلیللری و اوصوللاری اوزرینده دوروردولار. ایخوانا گؤره آللاه اشیانی
عاغیلدا ایختیراع، نفسده ایجاد و مادده ده تصویر ائتمیشدیر. اونلار دونیانین قدیملیگینه،
دایما دَییشیب یئنیلنمه سینه اینانیردیلار.
چونکو هر شئی حرکتده دیر و حرکت ماهییتدیر. حرکتده اولان شئی دایما اؤزونو دَییشدیرمه
لی، یئنیلشدیرمه لیدیر. جؤوهرین دَییشمزلیگی گؤرونتولرین دَییشکنلیگی
نتیجه سینده باش وئریر. ایخوانا گؤره فعال عاغیل تانری نین ایلک فیضی اولان روحانی
مؤوجودلوقدور. بو جؤوهرده هر شئیی ایدراک ائده بیلمک ایمکانی مؤوجوددور. کایناتین
سیررینه وارماق سعادتی ایسه، فعال عاغلین فیضیدیر.
سییاستله باغلی ایخوان الصفانین دَیَرلندیرمه لری
ماراقلیدیر. اونلارا گؤره اینسان طبیعتا ایجتیماعی
وارلیقدیر و اؤز هدفینه چاتماق اوچون اؤز جینسی ایله یاردیملاشماغا مؤحتاجدیر. ایجتیماعی
حرکتلیلیگین دینامیزمینه چئوریلمه دن یاشاماق، آنجاق خسته آداملارا مخصوصدور. ایخوانا
گؤره تجرید و یالنیزلیقدا سعادت اولسایدی، تانری اینسانلارا
یاردیملاشماغی امر ائتمزدی. ایخوانا گؤره دؤولتلر ده جانلیلار کیمیدیر. یارانار، یوکسلر،
یاشلانیب اؤلرلر. حاکیمیت زامان-زامان بیر میلتدن دیگرینه، بیر سولاله دن دیگر
سولاله یه اؤتورولور و بونلار فلکلرین (اولدوزلارین) حسابی
ایله، حسابلامالاری ایله مومکون اولور. ایخوان الصفا ایله اوزلوق اوغلو
فارابی نین گؤروشلری آراسیندا بیر چوخ بنزرلیکلر وار. بو بنزرلیک عاغیل مؤوضوعسوندا،
عاغیلا اهمییت وئرمه ده داها قاباریق شکیلده گؤرولمکده دیر. ایخوانا گؤره، سییاستله
اوغراشماق هر بیر اینسانین فیطری ایستگیدیر. چونکو اینسان ایجتیماعی
وارلیق اولماسی نین یانی سیرا اؤز ایقتیصادی احتییاجلارینی برطرف
ائتمک مجبورییتینده دیر. ایقتیصادی فعالیتین ساحه
سینی موعین ائتمک اوچون، سیاسی شعورون وار اولماسی گرکیر کی، اینسان
اؤز تصوورونده کی مؤوقئع و یئرینی ایجتیماعی حیاتدا گئرچکلشدیره
بیلسین. ایخوانچیلار اؤز فلسفه لرینده تاریخده مؤوجود بولونان بوتون دینلری و فلسفه لری وحدت
حالینا گتیرمه یه قالخیشمیشدیلار. بو اوزدن ده رسمی دینی
قوروملار طرفیندن تکفیر و تعقیب ائدیلیردیلر.[35]
ایخوان الصفا کیملر اولموشلار؟ بو حاقدا موختلیف
گؤروشلر مؤوجودور. اونلارین ریساله و کیتابلاری نین یازارلاری کیمدیر؟ ندن بو کیتابلارین
یازارلاری بیلینمه مکده دیر کیمی سورولار جاوابسیز قالمیشدیر. بونون اساس سببی او
ایدی کی، ایخوانچیلار اؤزلرینی و کیملیکلرینی آچیقلامامیش، گیزلین
ساخلامیشلار. قفتی “اخبار العلما باخبارالحوکما”
آدلی کیتابیندا یازیر: “ایخوان کیتابلاری نین یازارلاری آدلارینی گیزلین ساخلادیقلاری
اوچون اثرلرین یازارلاری حاقدا موختلیف گؤروشلر اورتایا چیخدی. هر کس اؤز گومانینا
دایاناراق تخمینلرده بولوندو. بیر قروپ بو
اثرلرین حضرت علی نین تورونلاری نین بیری طرفیندن یازیلدیغینی ایدیعا ائتدی. بیر
قروپ ایسه مؤعتزیله تئولوقلاری نین یازدیقلارینی دوشوندو. بیر قروپ
دا کیتابلارین مولفی کیمی موجریتی قورتیبی آدیندا بیر عالیمه ایشاره
ائدرلر. موجریتی قورتیبینی یازار اولاراق گؤرمه نین بیر سببی وار. او، ایخوان الصفانین “الریسالت الجامیعه”
آدلی اثرینی اندلوسه آپاردی. اورادا بو کیتابی اؤیرنجیلرینه ایملا ائتدیردی. بو
اوزدن ده بیر قیسیم قورتیبی نین اؤزونون بو اثرین مؤلیفی اولدوغونو ظن ائتدی. بیر
باشقا قروپ ایسه بو ریساله لرین یازاری کیمی جعفر صادیقی
گؤستردیلر.” آنجاق ایخوان اوزرینه اوزمان اولانلارین اورتاق
گؤروشو بودور کی، بو کیتابلارین یازارلاری گئنل اولاراق شیعه و اؤزل اولاراق ایسماعیلییه
باطینییه چیلری اولموشلار. بو کیتابلار اساسن ایسماعیلییه سئچکینلر طرفیندن یازیلمیشدیر.
ایخوان-الصفانین ایسلام عالمینده ظوهورو اسکییه دایانماقدادیر.
آنجاق اونلار اؤز گؤروشلرینی گیزلین ساخلاییردیلار. 945-جی ایلده بووئیه اوغلوللاری
باغدادی آلانا قدر اونلاردان و ریساله لریندن اثر-علامت یوخ ایدی. بووئیه اوغوللاری
باغدادی آلیب و شیعه اینانیشینی یایقینلاشدیردیقدان سونرا ایخوان الصفا ایلک
اولاراق بصره ده اورتایا چیخدی.[36]
اونلار اؤزلرینی “ایخوان الصفا و خوللان الوفا”،
یعنی “صفا قارداشلاری و وفا دوستلاری” آدلاندیریدیلار.
بو ایفاده عرب دیلینده چوخ یایقین ایدی. ایخوان تشکیلاتینین ایچ دوزه نی دؤرد آشامادان عیبارت ایدی:
1- یاشلاری 30-15 آراسیندا اولان یئنی باشلایانلار. بو قروپون آنا اؤزللیگی روحی تمیزلیک،
ذکالی اولما، تئز و سورعتلی قاوراما ایدی.
2- یاشلاری 45-30 آراسیندا اولان قروپ. بو قروپون سییاستله اوغراشماق حاققی وار ایدی. سخاوت، فیض وئرمه، دیگر ایخوان عوضولرینه صمیمی و مئهریبانجا داورانما بو
قروپون اؤزللیگی اساس اؤزللیگی ایدی. دیگر ایخوان عوضولرینه وفالی
اولماق بونلارین ایلکه لریندن بیری ایدی.
3- یاشلاری 50-40 آراسیندا اولانلار. بونلارین مقامی قودرت صاحیبی اولان شاهلار سوییه سینده
ایدی. بونلارین بولوندوقلاری بؤلگه
لرده قییام ائتمه حاقلاری وار ایدی.
یاخشیلیقلارا
امر ائتمه و کؤتولوکلردن ساقیندیرما بویورولاریندا بولونما حاققینا دا صاحیب
اولموشلار. ایختیلاف اورتایا چیخدیغیندا عدالتلی داورانماق بونلارین اؤزللیگی
اولموشدور. بو قروپ ایخوانین بیلگه لری ساییلمیشدیر. تؤره لری و توپلومو یاخشی بیلیر
و ایخوان گؤروشلرینی بونا گؤره ترتیب ائدیرمیشلر. دوغرولاری ساوونماق و ایخوان حقیقتلرینی
یایماق بو قروپون گؤرَوی اولموشدور. 4- سونونجو مرتبه کامیللیک
مرحله سیدیر. اؤنجه کی اوچ آشامادان سونرا بوتون ایخوانچیلار بو مرحله یه چاتیرمیشلار.
50 یاشدان سونرا بو مرحله یه گیرمک اولورموش. ایخوان دئییردی: بو آشاما،
قورتولوش آشاماسیدیر. مادده دن آیریلما و تانرییا یاخینلاشما مرحله سیدیر. بو آشامادا معراج قوووه سی
اورتایا چیخار. بو قوووه ایله گؤی ملکوتونا یوکسلمک مومکوندور. جهننمدن
قورتولوب جنّته واریلیر.[37]
ایخوان الصفا چوخ یاخشی اؤرگوتلنمیش بیر جمعییت
اولموشدور. یالنیز اوستون اؤزللیکللره صاحیب اولان آداملار اؤرگوته گیره بیلیرمیشلر.
اوستون اینسان اؤزللیگینی “ریسائل-جیسمانی-طبیعیه”
آدلی 8-جی ریساله لرینده بو شکیلده تانیملارلار: اؤلچولو عالیم، اردملی ذکا،
بصیرت صاحیبی، فارس سویلو، عرب دینلی، حنیفی
مذهب، عیراق* مدنییتلی،
عیبرانی سایاغی خبر وئرمه، خریستیان سایاغی آیدین یوللو،
یونان فلسفه لی، هیند بصیرتلی، صوفی خیصلتلی، شاه اخلاقلی،… [38]
ایخوان الصفانین اثرلری:
1- رییازییات تعلیملری
ریساله لری- 14 ریساله.
2-- جیسمانییه تبیه ریساله
لری- 17 ریساله.
3- نفسانییه عقلییه
ریساله لری-10 ریساله.
4- ریسایلی-ناموسیه -ایلاهییه
و شریعیه-دینییه (ایلاهی تؤره لر و دینی یاسالار
ریساله لری)- 11 ریساله.[39]
ایخوان الصفانین گؤروشلری داها سونرا حوروفیلری
و فضل اوللاه نعیمیدن آیریلیب یئنی
طریقت قوران نؤقطه ویلری دریندن ائتکیله میشدیر. ایخوان الصفا اؤیرتیلرینده
شعوبییه نین ایزلری فارس سویونون اوستونلوگو اولاراق گؤرولمکده دیر.
[1] Qüllat
və ya ərəbcə səslənişi ilə ğollat, aşırı və ifrat anlamındadır. Şiə qüllatı və
ya qüllati-şiə ifratçı şiələr anlamındadır.
[2] Nasir
Purpirar “İslamın yüksəlişi, “keçmişə körpü” birinci bölüm, bəlgələrin araşdırılması”
ikinci yayın, Karəng yayınları, 1380 (2001), Tehran, s. 298.
[3] Petruşevski
“İranda İslam” Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363
(h.ş), İsmailiyə bölümü, s. 296.
* Adəm, Nuh, İbrahim, Musa, İsa, Məhəmməd və şiənin
inancına görə Mehdi əl-Qaim də 7-ci imamdır ki, gəlib dünyanı ədalətlə
dolduracaqmış.
[4] Petruşevski “İranda İslam”
Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 296.
[5] Petruşevski “İranda İslam”
Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 300.
[6] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər,
“İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti
3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 166.
[7] Həna
Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya
çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367
(hicri-şəmsi), s. 167.
[8] Petruşevski “İranda İslam”
Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 303.
[9] Əl-Cahiz
(Əbu Osman Əmr ibni Bəhr əl-Kinani əl-Fuqaimi əl-Bəsri). Cahiz (781-862). Mötəzilə məzhəbinə mənsub və
antişüubi ərəb bilim adamı olmuş. Bir çox sahələrdə, o cümlədən riyaziyat,
fəlsəfə, tərcümə, tarix, teoloji və ədəbiyat sahəsində önəmli əsərlər
yazmışdır. Quran və hədis üzərinə çalışmış, Yunan fəlsəfəsini tərcümə etmişdir.
Ərəbcə qramatika, zooloji, şeir, retorika, leksikoqrafiya, bioloji kimi
sahələrdə elmi əsərlər yazmış ünlü IX əsr bilim adamı olmuşdur.
[10] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam
dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü
yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 169.
[11] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər,
“İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti
3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 169-170.
[12] Petruşevski “İranda İslam”
Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 296.
* Həcər-ül
əsvəd, Kəbənin əsas divarını təşkil edən qar daşdır. Şiənin inancına görə bu
daş cənnətdən gətirilmiş. İbrahim və oğlu İsmayıl onu taparaq Kəbənin yapımında
qullanmışlar! Bilim adamlarına görə isə bu daş göydən düşmüşdür.
[13] Petruşevski “İranda İslam”
Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 301.
[14] Petruşevski “İranda İslam”
Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 308.
[15] Petruşevski “İranda İslam”
Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 302.
[16] Petruşevski
“İranda İslam” Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363
(h.ş) s. 308.
[17] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər,
“İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti
3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 173-178.
[18] Həna
Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya
çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367
(hicri-şəmsi), s. 171.
[19] Petruşevski “İranda İslam”
Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 305.
[20] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər,
“İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti
3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 171-172.
[21] Petruşevski
“İranda İslam” Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363
(h.ş) s. 299-300.
[22] Petruşevski “İranda İslam”
Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 310,
311, 312.
[23] Petruşevski
“İranda İslam” Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363
(h.ş) s. 305.
[24] Petruşevski “İranda İslam”
Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 306.
[25] Petruşevski “İranda İslam”
Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 312.
[26] Petruşevski “İranda İslam”
Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 317.
[28] Xacə Rəşidəddin Fəzlullah,
Came-üt təvarix, ismaililər bölümü, çapa hazırlayan Məhəmmədtəqi Daneşpəjuh və
Modərrisi Zəncani, Tehran- 1338 (1960), s. 170-173.
[29] Xacə Rəşidəddin Fəzlullah,
Came-üt təvarix, ismaililər bölümü, çapa hazırlayan Məhəmmədtəqi Daneşpəjuh və
Modərrisi Zəncani, Tehran- 1338 (1960), s. 173.
[33] Petruşevski
“İranda İslam” Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363
(h.ş) s. 319-320.
[35] Həna
Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya
çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367
(hicri-şəmsi), s. 191, 200, 209, 218, 222, 224, 225, 235.
[36] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər,
“İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti
3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 192, 193.
[37] İxvan
risalələri, 4-cü cild, s. 119, 120; Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam
dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü
yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 197.
* İraq
Sasanilərin başkəndi və mədəniyət mərkəzi olduğu üçün indiki İraq o dönəmdə
Sasani mülkü və mədəniyət beşiyi olaraq bilinirdi. (G.G).
[38] Həna
Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya
çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi),
s. 198.
[39] Həna
Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya
çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367
(hicri-şəmsi), s. 201.
