گونتای گنجالپ
ائلخانليلار
دؤولتی
بير-بيرينه
قاتدي مدنييتلري چينگيز خان. بو سارسينتي نين خئييرلي نتيجه لريني مار کوپولودان
اؤيرنمکده یيک. چوخ
کئچمه دن ايپک يولو يئنيدن آچيلدي. وئنئديکلي بزيرگانلار چينگيزين بايراغي آلتيندا هئچ بير انديشه دويمادان حوضور و گووَنليک
ايچينده کيريمدان پئکئنه، سورييه ساحيللريندن
چين دنيزينه قدر گئده بيليرديلر.[1]
موغول حاکيمييتي نين هينديستانا گتيرديگي ان بؤيوک ارمغان بير ديل اولدو، اوردو
ديلي.[2]
موغوللار دؤنمينده تاريخ علمي آديندا بير علم
شکيلنه رک اينکيشاف ائتمه يه باشلادي. داها اؤنجه بو قدر مئتوديک تاريخ بيلگيسي اورتايا
قويولماميشدي. بير چوخ اؤنملي تاريخ کيتابلاري يازيلدي. بوتون بو تاريخ يازانلار
موغول دؤولتي طرفيندن گوجلو شکيلده دستکلنديلر. تاريخيازما مدنييتي هئچ بير دؤنمده
موغول دؤنمينده اولدوغو قدر اينکيشاف ائتمه ميشدي. موغول دؤنمينده اويقورجا، فارسجا، چينجه، موغولجا تاريخ
کيتابلاري يازيلدي. عطامليک
جووئيني نين "تاريخي-جاهانگوشا"، رشيدالدين فضل اوللاهين "جامئع التواريخ"، فضل اوللاه شيرازي نين "تجزيه الامصار و
تزجيه الاعصار"، نصر الموستوفي القزويني نين "تاريخي-قوزيده" و عئيني مؤليفين نظمله يازديغي "ظفرنامه" تاريخ کيتابي 75000 بئيتدن
عيبارتدير. شاهنامه سبکینده یازیلان بو منظومه نين 15000 بئيتي عرب تاريخينه، 30000 بئيتي اسکي تاريخه، 30000 بئيتي ده موغول تاريخينه عآيددير. ناصيرالدين ابوسعيد عبدوللاه ايبني عؤمر
ايبني علي البيضاوي نين " نيظام التواريخ"، علي
ايبني، محمد ايبني حوسئين ايبني ابوبکير الشبانکاره نين " مجمع الانساب" کيتابي و باشقا بير نئچه بو کيمي کيتابلار
موغوللار دؤنمينده يازيلميشدير. بو تاريخچيلرين چوخو دا موغول دؤولتينده بؤيوک
وظيفه لرده چاليشميشلار.[3]
چوجوقلاري نين باخيما احتيياجي اولدوغو و يا ائولنمه ديکلري سورجه دول قادينلار
عاييله مولکونون موطلق صاحيبي اولوردولار. قادينلار ارلري نين بوتون صلاحييتلرينه
صاحيب اولوردولار. ارلرينه عآيد
اولان بوتون حوقوق
اونلارا عآيد
اولوردو.[4]
موغول تؤره سينده، يالنيزجا دوستلار دئييل، حتّی قارداشلاردا بير-بيرلري ايله
"آندا" آديندا دوستلوق پئيماني باغلاييرديلار.[5]
موغوللار ايلک دئويرلرينده عربجه ايله فارسجاني ياساقلاياراق اونون يئرينه موغولجا
ايله اويقور تورکجه سيني قويدولار. ائلخانليلاردان قازان خانين دئورينده موغوللار
ايسلامييتي قبول ائدينجه، هر نه قدر، فارسجا تکرار اهلييت حاققي قازانسا دا، کنديسييله برابر،
تورک ديلي ده ايره ليله يه رک
دورومونو ساغلاملاشديريردي.[6]
بارتولد
اونلو "تورکوستاننامه" آدلي اثرينده يازير: موغوللار طرفيندن ايشغال
ائديلن اؤلکه لرين
تاريخچيلري موغول سالديريلاري حاققيندا
بير شئيلر يازميشلار. بيز داها چوخ ايسلام، چين و قيسمن ده ائرمني قايناقلاريندان يارارلاناجاغيق.[7]
چينگيز خاندان اؤنجه موغوللارين اليفباسي و يازيسي اولماميشدير. اويقور اليفباسيني
قبول ائده رک "چينگيز ياسالاري" آدلانان قانونلاريني يازميشلار.
ياسالارا اويماق، يالنيزجا موغول تبعه
لرينه اؤزگو دئييلدي، موغوللار اؤزلري ده بو ياسالارا اويماق زوروندايديلار. بو
وسيله ايله ده چينگيز خانين "بؤيوک ياسا"سي ووجوده گلدي. بير چوخ تاريخ
يازارلاري، او جومله دن جووئيني يازيلي موغول ياسالاريندان سؤز ائتميشلر. جووئيني
نين يازديغينا گؤره بو
ياسالار موغول پرئنسلري نين خزينه سينده حيفظ ائديلمکده ايميش. يئني خان تاختا
چيخديغيندا خزينه دن ياسالاري گتيريب خانا اوخويوب اونو ائييتيرميشلر.[8]
اورتا دوغودا موغول تاريخيني حاضيرلاماق قازان خان طرفيندن رشيدالدين فضل اوللاها
تاپشيريلميشدي. رشيدالدينين يازديغينا گؤره موغول خزينه لرينده ساخلانيلان موغول
تاريخينه عآيد متنلر
موغول اليفباسيندا يازيليبميش. بو متنلر
موقدس ساييلديغيندان اونا اولاشماق چوخ چتين ايميش. قازان خان اؤلدويونده رشيدالدين
کيتابيني بيتيرمه ميشدي. قازانين جانيشيني اولان قارداشي اولجايتو زامانيندا داوام
ائتميشدير. اولجايتو بوتون موغول قؤوملري تاريخي نين يازيلماسيني امر ائتدي.[9]
بعضي
آراشديرماجي تاريخچيلر موغوللارين بؤلگه يه سادجه ساواش بلالاري گتيرمه ديکلريني
ساوونارلار. اونلارا گؤره بؤلگه مدنييتي نين يوکسه ليشينده موغوللارين بؤيوک رولو
اولموشدور. بو مدني يوکسه ليشي بو شکيلده اؤزتله مک اولار:
· بير يؤنه تيم
چاتيسي آلتيندا بوتون مدنييتلر بيرلشديریلدی.
چين، هيند، آغدنيز، خريستيان، شامانچيليق، بودديزم، ايسلام مدنييتلريني بير-بيرينه
قاريشديرديلار. بوتون مدنييتلري موغول ياسالاري نين چاتيسي آلتيندا بير يئرده
باريش ايچينده ياشاماغا محکوم ائتديلر.
· موغوللاردان اؤنجه تيجارت يوللاريندا گووَنليک يوخ ايدي. تاجيرلر اؤزلريني
گوونده حيسس
ائتمزديلر. او اوزدن ده ايپک يولونون تيجارت ايمکانلاري آزالميشدي. موغوللار کورَسللشمه نين اساسي اولان تيجارتين گووَنليگيني
گئنيش ايمپئراتورلوق اراضيلرينده ساغلايان ايلک جاهانشومول دؤولت اولموشدور. موغول
ايمپئراتورلوغو دؤنمينده تيجارت کسين گووَنليک
ايمکانلاريندان برخوردار اولدوغوندان تاجيرلر موغول دؤولتيني دستکلر اولموشدولار.
· آسييا و
آوروپا آراسيندا گووَنلي سياسي
ايليشکيلر برقرار اولموشدو. سفيرليکلرين گووَنلي فعاليتي سياسي ايليشکيلري درينلشديرميشدي.
چين،
موسلمان، خريستيان، هيند و ديگر اينانجلارين و ميلتلرين بيليم آداملاري موغوللارين
علمي مرکزلرينده بير يئرده چاليشماغي تجروبه ائتديلر. باشقا اينانجلارا منسوب
عاليملر ده بو علمي مرکزلرده چاليشيرديلار. بونون حسابينا اوزاق دوغودان اويقور
مينياتور صنعتي اورتا دوغويا آخيشدي.[10]
يئسوگئي
اوغلو چينگيز خان حاققيندا تاريخ کيتابلاريندا بولجا بيلگي واردير. اونون
قاراختايلري، خارزمشاهلاري سيليب-سوپوروب يوخ ائتمه سي ايله ايلگيلي آيرينتيلي
بيلگيلر کيتابلاشديريلميشدير. آنجاق بيز بورادا آذربايجاندا قورولان و باشکندي
ماراغا اولان ائلخانليلار دؤولتيندن باشلاياجاغيق. چينگيز خانين نوه سي و تولو
اوغلو هولاکو خانين (1262-1258)
اورتا دوغودا ياراتميش اولدوغو ايمپئراتورلوغون ترکيبينه آذربايجان، ايراقي-عرب،
ايراقي-عجم، کيرمان، گورجوستان، کيچيک آسييا،
کوردیستان، فارس، خوزيستان، خوراسان و
بير سيرا ديگر ويلايتلر داخيل ايدي.[11]
ائلخانلي دؤولتي، چينگيز خانين تورونلاريندان هولاکو طرفيندن 1265-جي ايلده
آذربايجاندا قورولدو. هولاکو خان قارداشي منگو قاانين امري اوزرينه 1255-جي ايلده
جئيحوندان کئچه
رک ايسماعيلييه
طرفدارلاريني قتل ائتمه يه باشلادي. ايراقي-عجمي، ايراقي-عربي و حلبي ايشغال ائتدي. 1258-جي ايلده
باغدادي آليب سون عبباسي
خليفه سي موصتعصمي اؤلدوردو. 15 فئورال 1265-جي
ايلده ماراغادا اؤلدو.[12]
هولاکو خان دؤنمينده، اؤزلليکله آذربايجاندا يوکسک ساييدا تورک قؤومو يئرلشديريلدی. "هولاکو خان اؤزويله گتيرديگي
ايکي يوز مين تورک عايله سيني
موختليف يئرلرده يئرلشديردي."[13]
موغوللارين يوکسه ليشي نين بير اورونو ده عوثمانلي دؤولتي نين قورولوشو اولموشدور.
"عوثمانلي خانيداني مرکزي آسييادان
موغوللارين ايستيلاسيندان آنادولويا سيغينان اولموشلار."[14]
هولاکو خان علم و
حيکمتدن چوخ خوشلانير، اؤزلليکله کيميا علمينه چوخ رغبت گؤستريردي. کيميا علمي نين
گليشمه سي اوچون چوخ پارالار خرجله دي. اونون زامانيندا عاليملر پارلاديلار. اونلاردان
بيري خاجه نصرالدين توسيدير. نصرالدين توسي نين اصلی ساوه نين جهرودوندان اولسا دا، توسدا
دونيايا گلميشدي. هولاکو خانين اؤلوموندن سونرا يئرينه اوغلو آباقا خان کئچميشدير.
آباقا خان 17 ايل آذربايجاندا سلطنت ائتديکدن سونرا 1282-جي ايلده همداندا اؤلدو.
يئرينه قارداشي احمد خان کئچدي. احمد خان ايکي ايل سلطنت ائتديکدن سونرا آباقا
خانين اوغلو آرقون خان اونا قارشي چيخدي. آرقون خان، احمد خاني اؤلدوروب 1284-جو
ايلده تاختدا اوتوردو. آباقااوغلو
آرقون خان يئددي ايل سلطنت ائتديکدن سونرا 1291-جي ايلده اؤلدو. کيخاتو خان آرقونون
اؤلوموندن سونرا تاختا چيخدي. 1294-جو ايلده بايدو خان اونا قارشي چيخدي. اميرلر
بايدو خاندان يانا توتوم سرگيله ديلر. اوچ ايل يئددي آي سلطنت ائتديکدن سونرا
کيخاتو خان 1295-جي ايلده اؤلدورولدو. يئرينه تارقاي ايبني هولاکو خان ايبني بايدو
خان تاختا چيخدي. آرقون اوغلو قازان
خان، بايدو خانا بويون اَيمه يه
رک اونا قارشي چيخدي. قازان خان موسلمان اولدوقدان سونرا موسلمان موغوللار قازان
خانين يانيندا يئر آلديلار. قازان خان بايدو خانلا ساواشيندا قاليب گلدي. بايدو خان ناخجيوانا قاچارکن يولدا ياخالاندي.
اونو تبريزه گتيريب 1295-جي ايلين اوکتيابر آيي نين سونوندا اؤلدوردولر. بايدو خان
يئددي آي سلطنت ائتدي. اونون يئرينه قازان خان تاختا چيخدي. قازان خانين ايلک وزيري جلاالدين دستگرداني ايدي. آنجاق ايکي آيدان سونرا اونو اؤلدوروب
1297-جي ايلده يئرينه صدرالدين خاليدي زنگانيني گتريدی. بير ايل ياريمدان سونرا اونو دا
قارداشي ايله بير يئرده اؤلدوروب وزيرليگي
رشيدالدين فضل اوللاه همدانييه
وئردي. قازان خان 1300-جو ايلده دميشقده گئرچکلشن ميصيرله ساواشدا قلبه قازاندي. آذربايجانا دؤندوکدن سونرا 1304-جو
ايلده قزوينده اؤلدو. يئددي ايل دوققوز آي سلطنت ائتدي. اؤلدويونده 33 ياشيندا
ايدي. تابوتونو تبريزه آپاريب اورادا دفن ائتديلر. قازان خاندان اؤنجه هئچ بير
موغول شاهي نين مزاري بللي اولماميشدير.[15]
قازان خانين 1304-جو ايلده اؤلومو اوزرينه يئرينه قارداشي
اولجايتو محمد کئچدي.
اولجايتونون اصيل آدي هار بنده (ائششگين
قولو) ايدي. بو آد اونا گؤز دَيمه
مه سي اوچون قويولموشدو. خانليق تاختينا کئچينجه بَيلرين و ديگر دؤولت آداملاري نين ريجالاري اوزرينه هار بنده،
خودا بنده يه چئوريلدي. اولجايتو و سولطان محمد ايسملري علاوه
ائديله رک، بؤيله جه موغوخ
خانينا اولجايتو سولطان محمد
خودا بنده دئييلدي. آنجاق مملوک مؤليفلري اوندان اسکيسي کيمي هار بنده آدي ايله بحث ائتمکده داوام ائدرلر. اولدوقجا
مدني داورانيشلي بير حؤکمدار اولان اولجايتو 1316-جي ايلده اؤلومونه قدر شيعه مذهبينده قالدي. اوغلو و خلفي
ابوسعيد خان
زامانيندا سسسيزجه يئنيدن سوننيلييه دؤنولدو.[16]
ابوسعيد تاختا چيخديغيندا 12 ياشيندا
ايدي. بو اوزدن ده بوتون ايشلردن امير چوبان اوسولدوزي سوروملو ايدي. ابوسعيدين باجيسي ايله ده ائوله نن امير چوبان اؤلکه نين تک
ايقتيدار صاحيبي دوروموندا ايدي. موغول سولطاني نين سادجه آدي وار ايدي. بوتون ايقتيدار امير چوبانين الينده
بيريکمکده ايدي. امير چوبان خوراسان هؤکومتيني اوغلو امير حوسئينه، گورجوستان واليليگيني باشقا
اوغلو ماحمودا، روم
اميرليگيني ده ديگر اوغلو امير تئيمور تاشا وئردي. 1328-جي ايلده خاجه رشيدالدين
همدانيني ده اؤلدوردو. 12 ايل بو شکيلده کئچديکدن سونرا ابوسعيد آرتيق بؤيوموشدو و امير چوبانا شوبهلنمه يه باشلادي. ابوسعيد، جلايرلي شئيخي نين قاديني اولان امير چوبانين باغداد خاتون
آدلي قيزي ايله عشقبازليق ائديردي. حسن
جلايرلي نين نيکاحيندا اولان قاديني بوشاتديريب اؤز نيکاحينا کئچيرمک ايسته ييردي.
امير چوبان بونا راضي
اولماديغي اوچون موغول سولطاني ايله قارشي-قارشييا گلدي. امير چوبان و اونون
ائولادلاري نين ايقتيدارلارينا سون وئريلدي. قيزي دا اؤز نيکاحينا آلدي. سولطان بو
قادينا چوخ وورقون اولدوغوندان ايقتيداري اونا بوراخميشدي. امير چوبانين
اؤلدورولوشوندن سونرا وزيرليک
وظيفه سي قيياس الدين محمد رشيده وئريلدي. آذربايجاندا
موغول پادشاهينا " باهادير " لقبي ايلک اولاراق سولطان ابوسعيده
وئريلميشدير. ابوسعيد يايدا
سولطانييه ده، قيشدا دا يا قاراباغدا، يا دا باغداددا اوتوروردو. ادبيياتا چوخ
هوسلي ايدي. ابوسعيد آراندا
اؤلدو و جنازه سيني سولطانييه يه گتیردیلر. ابوسعيد 19 ايل سلطنت ائتدي. اونون
زامانيندا خاجه عليشاه 12
ايل وزيرليک
ائتدي. عليشاه اؤز
اجلي ايله اؤلن تک وزير
اولموشدور. ابوسعيدين
اؤلوموندن سونرا آذربايجان-موغول دؤولتي اؤز بوتونلوگونو ايتيردي.[17]
بير ياندان سربئدارانين موغوللارا قارشي سالديريلاري، بير ياندان دا چوبان اوغوللاري ايله جلايرليلر کيمي گوجلو
عايله لر
آراسينداکي ايقتيدار موجاديله سي موغول دؤولتيني چؤکرتمه يه باشلادي. ابوسعيددن سونرا سککيز موغول سولطاني ايقتيدارا
گلسه ده، اونلاري ايقتيدارا گتيريب و اوزاقلاشديرماق اميرلرين الينده ايدي.
آذربايجان-موغول دؤولتي نين پارچالانماسي ايله چوبانيلر و جلايرليلر دؤولتي اورتايا
چيخماغا باشلاياجاقدي. موغوللارين گليشي ايله شعوبي ايسماعيلييه
کيمي تشکيلاتلاري چؤکرتيلدي. آنجاق شعوبييه
اؤز فيکري چاليشمالارينا گيلانين اورمانليقلاريندا گيزلينجه داوام ائديردي. يوزايللر بويونجا بورادا شعوبييه نين اولکولري سوردورلموش و
سونوندا صفوي دؤولتي نين قوروجوسو کيمي تاريخ گيرديريلن ايسماعیل صفوي بو اورتامدا يئتيشديريلمیشدی. صفوييه نين يئني شعوبي-فارس دالقاسي اولدوغو هاقدا آيريجا آيرينتيلي بيلگي وئريله
جکدير.
گونئي
آذربايجانين بير چوخ يئرلرينده موغولجا کند و شهر آدلاري واردير. قاراداغدا مئرکيت
آديندا کند و باتي آذربايجاندا سولدوز آديندا شهر واردير. رشيدالدينين اونلو
اثرينده بير چوخ موغول قؤوملري حاققيندا معلومات وئريلميشدير. سولدوز حاققيندا دا
بو اثرده آيرينتيلي بيلگي وار. سولدوز يئرلشکه سي بير موغول قؤومونون آدينا تاسيس ائديلميشدير. رشيدالدينين
"سولدوز" حاققيندا يازديغي بيلگيني بورادا اولدوغو کيمي وئريريک:
سولدوز قؤومو
سولدوز
قؤوموندن بير چوخ
اميرلر چيخماسينا باخماياراق، بيز داها چوخ مشهور و چينگيز خانين خيدمتينده
اولانلار حاققينداکي حيکايه لري
و بيلگيلري وئرمکله يئتينه جه یيک.
چينگيز خان گنج اولدوغو زامان تايچيوت قؤومو اونونلا موخاليفت ائديردي. بير گون
چينگيز خان اؤنملي بير ايش اوچون يولا دوشموشدو. يولدا اؤز-اؤزونه حرکت ائدن بير
داشا راستلاندي. چينگيز خان
دوشوندو کي، بورادا بير اوغورسوزلوق اولماليدير. يولا داوام ائديب-ائتمه مه سي حاقدا ترددود ائتدي. سونوندا يولونا داوام ائتمه قراري آلدي. چينگيز خان بو
يولچولوغوندا خوشاگلمز حاديثه ايله
قارشيلاشدي. اونون دوشمني اولان تايچيوت قؤومونون پادشاهي تارقوتاي قيريلتوق اونو
اسير ائده رک بوينونو ايکي شاخه آغاجلا باغلادي. او زامان اسير دوشنلري درهال
اؤلدورمک ياسالارا اويغون دئييلدي. تايچو ايقاچي آديندا بير قوجا قاري وار ايدي.
تايچو قؤوموندن
اولدوغو اوچون اونا تايچو ايقاچي دئييرديلر. قاري نين اري ايسه مئرگيت قؤوموندن
ايدي. آنجاق اري نين آدي بللي دئييل.
او قوجا
قاري دايما چينگيز خانين ساچلاريني داراياراق اونا
خيدمت ائديردي. ايکي آغاج شاخه سي آراسيندا قاليب يارالانان چينگيز خانين بوينونون
ياراسينا ملهم قويور و آغاجلارين آلتينا کئچه يئرلشديريردي کي، بوينونو داها چوخ
يارالاماسين. بير گون چينگيز خان فورصت تاپيب و بوينو بويوندوروقلو شکيلده قاچماغا باشلايير.
ياخينلاردا بؤيوک بير ناوور (گؤل) وار ايدي. چينگيز خان اؤزونو بو ناوورا آتيب
ائله گيزلندي کي، اونون بدنيندن سادجه بورنو گؤرونوردو. تايچيوت قؤومو اونو
آختارماغا باشلادي. سولدوز قؤوموندن اولان چيلاوغو´نون آتاسي سورغان شيره آتاسي
سودون نويان´لا او جيواردا ياشاييردي. بيردن سورغان شيره نين گؤزلري چينگيز خانين
موبارک بورنونا ساتاشدي. اونون چينگيز خان اولدوغونو آنلاميشدي. گيزليجه چينگيز
خانا ايشاره ايله آنلاتدي کي، گؤرونمه مه سي اوچون اؤزونو داها چوخ سويا باتيرسين.
چينگيز خاني آختارانلارا دا دئدي کي، سيز باشقا يئرلري آختارين، من ده قاليب
بوراني گؤزله یه جم. گئجه
اولدوغوندا چينگيز خاني ائوينه آپاريب بوينونداکي بويوندوروق آغاجلاري چيخاراراق،
اونو اؤز ائوينده گيزلتدي.
داها سونرا
سورغان شيره، چينگيز خاني بير کور ماديانا مينديريب، بير آز ات و کامان-اوخ و ديگر
ساواش آلتلري وئره رک يولا سالدي.
آرتيق
چينگيز خانين آناسي، خاتونلاري و قؤومو اوندان ال اوزموشدولر. اؤلدويونو
سانيرديلار. او زامان چينگيز خانن دؤردونجو اوغلو تولوي خان اوشاق ايدي و هر آن
دئييرميش کي، آتام بير مايدانين اوستونده گله جکدير. تولوي خانين آناسي دا اوغلونو
دانلايير و بعضن ده
قولاغيني بورورموش کي، نييه سنين آتان مايدانا مينمه لي، مايدانلا گلمه ليدير؟ اوشاق
ايسه واز کئچمه دن تکرار-تکرار سؤيله ييرميش. چينگيز خانين اؤز يوردونا قوووشماسي
ياخينلاشديغي زامان اوشاق بو شکيلده داوام ائديرميش: "آتام قويروغو
دويونلنميش کور بير مايدانلا بير آزدان يئتيشه جکدير!" آناسي دا عصبلشه رک
اوشاغي نين اوستونه باغيريرميش. بير نئچه ساعاتدان سونرا چينگيز خان، تولوي خانين
وصف ائتديگي شکيلده گلير. چينگيز خانين ساغ-سالامات گلمه سينه هر کس سئويندي و
شنليکلر دوزنلندي. هر کس تولويون سؤيله ديکلرينه حئيران
قالميشدي. سورغان شيره بيليردي کي، اونون چينگيز خاني گيزلتمه سي و خيلاص ائتمه سي
گئج-تئز بيلينه جکدير. اونا گؤره تايچيوت قؤومونون ايچيندن چيخيب گئتمه لي ايدي.
بوتون عايله سي ایله بیرایکده چينگيز خانين دييارينا کؤچرک اونون خيدمتينده اولدو. چينگيز خان
دا اونون
عايله سيني اؤز
گووَنجه سي
آلتينا آلدي. سورغان
شيره نين اوغلو چيلاوغون گئرچک باهادور ايدي. بير دفعه آتدان چوخ برک ييخيلدي. رقيبي اونو اؤلدورمک
ايسته ميشدي. او، درهال آياغا قالخاراق اؤزونو
قوروماغا چاليشميشدي. سونگوسو ايله آت اوستونده اونا هوجوم ائدن رقيبيني
يارالایاراق قووموشدور.
چينگيز خان اونون بو شوجاعتينه
هئيران قالميش، اونو آلقيشلاميش و دئميشدير کي، من بئله باهادورلوق هئچ گؤرمه
ميشديم. چينگيز خان بير نئچه دفعه
تايچيوتلا ساواشدي. ان سون ساواشدا چيلاوغون باهادور، تايچيوتون پادشاهي
تارقوتاي قيريلتوقلا اوز-اوزه گلدي. بو ساواشدا چيلاوغون باهادور، تارقوتايي
اؤلدوردو. چيلاوغون باهادورون اوغلو دا سودون نويان ايدي. سودون نويان چينگيز
خانين باخت اولدوزونون پارلاديغي زاماندا اونون ساغ الي ايدي. اوقتاي قاان
زامانيندا دا ياشاييردي و تولوي خانلا سورقاقتاني بَيين اوشاقلارينا باخيردي. کوبيلاي قاان زامانيندا سودون
نويانين اوغلو قاچودار اؤز آتاسي نين يئريني توتموشدور. قاچودار يوز ايلدن آرتيق
ياشاميش و چوخ قوجالميشدي. ائله کي، او، اؤز گلينيني تانيميردي و دئييردي مني
اونونلا ائولنديرين. اونون اقربالاريندا
بير ده توغرول آديندا بير امير ايدي. ائله جه
ده ياخينلاريندان ديگري ده باوورچو مونگکه قاان آديندا بؤيوک بير امير ايدي کي،
چاران اولاراق چاغريليردي. چاران، آريق بوغايا ياخشي تعليم وئرمه ديگي اوچون
کوبيلاي طرفيندن ياسايا سؤوق ائديلدي. هولاکو خانلا آذربايجانا گلن سودون نويانين
اوغوللاريندان بيري ده سونجاق نويان ايدي. او،
هولاکو خانين دؤولتينده يارقيچليق (قاضيليک)
وظيفه سينده ايدي. کئهتي نويان، آراتئمور ايداچي، تودان و تئموربوغا اونون
قارداشلاري ايدي. سونجاقين اوغوللاري بونلار ايدي: بايدو، عرب، آرغون. کوبيلاي
قاانين خيدمتينده اولان سودونون ديگر بير اوغلو دا سارتاق ايدي. کوبيلاي قاان اونو
اؤز رسمي ائلچيسي اولاراق هولاکونون دؤولتينه گؤندرميشدي. هولاکو خانين اؤلوموندن
سونرا گئري دؤنموشدور.[18]
[1] Cəmil Meriç, Jurnal, 1-ci cild, s. 153.
[2] Cəmil Meriç, Jurnal, 1-ci cild, s. 155.
[3] Məhəmməd Cuveyni, Tarixi-cahangüşayi-Cuveyni, hazırlayan:
Məhəmməd Qəzvini, birinci cild, dördüncü yayın, Dünyayi-kitab nəşriyatı,
Tehran-1385 (h.ş), s. 16.
[4] B. Vladmir Tsov, Moğol toplumsal düzəni (Nezame ictemaiye
moğol), farscaya çevirən: Şirin Bəyani, s. 93.
[5] Eyni qaynaq, s. 100.
[6] N. Ə. Rəsulzadə, Nizami, Türk Dünyası Araşdırmaları vaqfı,
İstanbul-1991.
[7] Bartold, Türküstannamə, farscaya çevirən: Kərim Kəşavərz, Aqah
yayınları, Tehran- 1387 (h.ş), s. 106.
[8] Bartold, Türküstannamə, farscaya çevirən: Kərim Kəşavərz, Aqah
yayınları, Tehran- 1387 (h.ş), s. 116-117.
[9] Bartold, Türküstannamə, farscaya çevirən: Kərim Kəşavərz, Aqah
yayınları, Tehran- 1387 (h.ş), s. 123, 124, 125,126.
[11] Həmdullah Qəzvini, Nüzhət əl-qulub, Tehran nəşri, s. 85-109; V.
Z. Piriyev, Azərbaycan Hülakülər Dövlətinin tənəzzülü dövründə, Elm nəşriyatı,
Bakı-1978, s. 15.
[12] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nəşriyatı,
Məşhəd-1363, s. 231-232.
[13] Abasquluağa Bakıxanov “Gülüstani-irəm”, çevirən: M. Əskərli,
Minarə nəşriyatı, Bakı-2000.
[14] Faruq Sümər, Oğuzlar, Yazıçı nışriyatı, Bakı-1992.
[15] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nəşriyatı,
Məşhəd-1363, s. 232,233, 234, 235, 236, 237, 238, 239.
[16] Faruk Sümer, Çepniler, Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı
yayınları, İstanbul- 1992.
[17] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nəşriyatı,
Məşhəd-1363, s. 242, 243, 244.
[18] Rəşidəddin Fəzlullah Həmədani, Came-üt Təvarix, I. Kitab, Əlborz
nəşri, birinci basqı, Tehran-1373, s. 173-178.
