Fazil Kisakurek

شاهنامه

شاهنامه

  ساسانیلرین دوشوشوندن سونرا ایلک اولاراق خوراساندا طاهیرییان (873-821) فارس دؤولتی قورولدو. نیشابور بو سولاله نین باشکندی ایدی. طاهیرییان و ساسانی آراسینداکی زامان سوره سینی فارس تاریخچیلیگی 200 ایللیک سوکوت آدلاندیرماقدادیر. طاهیرییان دؤنمینده شعوبییه سیاسی دستک قازانماغا باشلامیشدی. طاهیرییانین آرخاسینجا صففارییان (1002-861) یئنه ده دوغو خوراساندا قورولور. باشکندی زرنج اولان صففارییان زامانیندا فارس دیلی چوخ اینکیشاف ائدیر. صففارییان دؤولتی نین ایقتیدارلی باشچیسی یعقوب لئیث اؤزللیکله فارس دیلینه چوخ اؤنم وئرمیشدی. “شاعیرلر یعقوب لئیث اوچون عربجه مدحییه یازدیلار. یعقوب لئیث عربجه آنلامادیغینی سؤیله یه رک اؤز دیللرینده یازمالارینی ایسته دی. ایلک شعر یعقوبون مدحینده فارسجا یازیلدی.”[1] ایسماعیلییان (1256-1090) دؤولتی ده الموت مرکزلی اولاراق قورولور و فارس دیلی و کیملیگینی یوکسلدیرلر. بوخارا مرکزلی سامانییان (1004-874) دؤولتی زامانیندا فارس دیلی چوخ بؤیوک ایره لیله مه یه موفق اولور.     سامانييان دؤنه مي فارس ديلي اينکيشافي نين زيروه سي ساييلماقدادير. بو دؤنمده فارسجا دؤولتين قوللانديغي تک ديلدير. سامانيلر دؤنمينده فارس ديلي نين قازانديغي تجروبه لر سونراکي يوزايللرين آلتياپيسيني تشکيل ائتميشدير. شیراز مرکزلی بووئیهلیلر (1055-932) دؤنمینده ده فارس دیلی و ادبییاتی اؤنمسنه رک اینکیشاف ائدیر. عرب دیلینی چوخ یاخشی بیلن فارس سئچکینلر یئنی فارسجانین شکیلله مه سی یولوندا چوخ بؤیوک فداکارلیق گؤستریر و سیاسی ایقتیدارلار دا بو فداکارلیغی آلقیشلایاراق ماددی دستک وئرمیشدیر. بونون حسابینا ادبییات، وئرگی و دؤولت دیلی اولاراق فارس دیلی ایسلام سونراسی حیاتینی باشلاییر. اؤنجه منظوم اثرلرده تجروبه قازانان فارس دیلی داها سونرا نثر ساحه سینده ده چوخلو تجروبه بیریکدیریر. فارس دیلی نین دیریلیشی و یوکسلیشی یولوندا گؤستریلن بو فداکارلیقلارین ترسینه اولاراق تورک دیلی نین اینکیشافی یولوندا هئچ بیر تورک دؤولتی تشببوث گؤسترمیر. تورک دیلی، یالنیزجا اوردودا اؤز وارلیغینی گؤستریر و مدنی-کولتورل حیاتا کئچمه سی اوچون گیریشیملرده بولونولمور. بو باخیمدان تورک تاریخی قدر آنلامسیز، کیتابسیز، کااوتیک بیر تاریخ دونیادا اولمامیشدیر و هر کس اکدیگینی بیچر. تورک-ایسلام تاریخینده قاراخانلیلار دؤنمی ایستیثنا اولماقلا تورکلرین قوردوغو دؤولتلر شعوبییه-فارس پلانلاری نین توزاغینا دوشموشلر. صیرف بو اوزدن ده تورک دیلی قاراخانلیلار دؤنمینده پارلاق دؤنمینی یاشامیشدیر. کاشقارلی، کوتاتقو-بیلیک بو دؤنمین اورونودور. عربجه دن آلینان سؤزلرله یئنی حیاتینا باشلایان فارس دیلی نین اینکیشافی یولوندا تورکلر ده بؤیوک فداکارلیق ائدیرلر. شعوبییه  نین آماجی یولوندا میللی بیلینجدن و آماجدان یوخسون اولان تورکلر ده یوزایللر بویونجا قیلیج چالمیشدیر. حتّی حافیظ شیرازی تورکلرین فارسجا یولونداکی فداکارلیقلاری قارشیسیندا حئیرت ائده رک یازیر کی، “فارسجا یازان تورکلر اینسانا عؤمور باغیشلاییرلار، یا رب فارس شاعیرلرینه بو موژدنی چاتدیر”[2]  

  شاهنامه اثری نین یازیلماسی اینکیشاف ائدن فارسجانین بو تاریخی موحیطینده گئرچکلشمیشدیر. شاهنامه نین گئنل یاپیسی، متنلشمه سورجی و تحریفی اوزرینه صؤحبت ائده جه ییک. شاهنامه ده دؤرد سلطنتین ماجراسی آنلادیلمیشدیر: 1. پیشدادییان، 2. کییانییان، 3. اشکانییان، 4- ساسانییان. ایلک ایکی سولاله میتولوژیکدیر، تاریخده بؤیله سولاله اولمامیشدیر. ایکینجی و اوچونجو ده میتولوژیلرله قاریشمیشدیر. شاهنامه ده پیشدادییان قانون گتیرن ایلک اینسان کیمی آنلادیلمیشدیر. پیشدادییانین ایلک شاهی کییومرث آدلانیر. پیشدادییانین زاوالا اوغراماسیندان سونرا کییانییان دئوری باشلاییر. دمیرچی کاوه پیشدادییانی دئویریب یئرینه کییانییان سولاله سینی قورور. کییانییان سولاله سی نین ایلک شاهی فئریدون، اؤلکه سینی اوچ اوغلو آراسیندا پایلاییر. ایران ایرجین، توران تورجین، شام و روم دا سلمین اولور. آنلاشیلان فیردووسی و یا فیردووسییه بو متنی یازدیرانلار بو اؤلکه لرین هارالاردا اولدوغونو هئچ بیلمیرلرمیش. چونکو شام و روم غربده یئرلشیر. آنجاق فیردووسی شام و رومو شرق آدلاندیرمیش. شرق تورانین و چینین یئرلشدیگی طرف اولمالیدیر!

                 اؤنجه اوغلو سلمه باخیب سؤیله دی 

                 آرتیق روم و دوغو ایندی سنیندی.[3]

  شاهنامه نین حسرتینی چکدیگی اساس فارس تاریخی دؤولتچیلیگی ساسانیلر اولموشدور. ساسانیلرین ده باشکندی ایندیکی عیراقدا یئرلشمیشدیر. ایندیکی باغداددا دوروب دونیانین یؤنلرینی بللی ائدرسک، روم و شام اؤلکه سی دوغودا دئییل، باتیدا اولمالیدیر. شاهنامه نین یازیلدیغی یئر ایسه، خوراساندا یازیلمیشدیر. یئنه ده روم خوراسانین باتیسیندادیر.

  شاهنامه ده اشکانیلر حاققیندا وئریلن بیلگیلر ده میتولوژیکدیر. چونکو اشکانیلر حاققیندا بیلیمسل بیلگی مؤوجود اولمامیشدیر. “پارت دیلیندن (اشکان پهلویجه سی) هئچ بیر دینی و دینی اولمایان ادبی یازی میراث قالمامیشدیر. اشکانیلر دؤنمیندن هئچ بیر یازی میراث قالمامیشدیر. اشکانیلر دؤنمینده یازیلار اؤنجه هخامنشیلر زامانیندا سارای دیلی اولان آرامی دیلینده یازیلمیش. داها سونرا میلادان اؤنجه بیرینجی عصرده آرامی دیلیندن ایقتیباس ائدیلن پارت دیلی قوللانیلمیشدیر. آرامیجه نین دیشیندا یونانجا دا ایمپئراتورلوغونون رسمی دیللریندن بیری ایدی. بو دؤنمده سیککه لری اؤنجه سلوکییان سایاغی یونان دیلینده چیخاریردیلار. آنجاق میلاددان سونرا بیرینجی عصرین ایلک یاریسیندان اعتیبارن پارت دیلی یونانجانین یئرینه کئچمیش. اوچونجو اردوان، شوش اهالیسینه یازدیغی مکتوبو سئلوکییان سایاغی یونانجا یازمیشدیر. گؤن اوزرینه یازیلمیش اوراماندان ایکی یازی بولونموش. دورا اورویوسدا دا بیر گؤن اوزرینه یازیلمیش یازی بولونموشدور.”[4] آنجاق اشکانیلر حاققیندا شاهنامه ده کی وئریلر تاریخی وئریلرله اؤرتوشمه مکده دیر.

  ساسانیلر ایسلامییتین ظوهورو دؤنمینده اولسا دا، بو سولاله نین وارلیغی و کولتورو حاققیندا مؤوجود اولان تاریخی بیلگیلرله شاهنامه ده ساسانیلرله ایلگیلی وئریلن بیلگیلر چلیشمکده دیر. الفیهریستین یالان معلوماتلارینی ایستیثنا ائدرسک، ساسانیلردن اساسن “تنسیرنامه” آدلی بیر اثرین قالدیغی سؤیلنمکده دیر. “تنسیرنامه آدینا ساسانی دؤنمینه عاید ائدیلن کیتابین ایسلامدان سونرا یازیلدیغی کسیندیر. چونکو تنسیرده قوللانیلان دیل ایسلامدان سونرا ایستیفاده ائدیلن و عرب سؤزلری نین ائتکیسی آلتیندا قالان دیلدیر. تنسیرنامه نین ساسانیلرین قوروجوسو اولان اردشیر بابکان زامانیندا یازیلدیغینی ایدیعا ائدیرلر. گویا تنسیر آدیندا بیر شاهزاده وار ایمیش. افلاتون خاصییتینی آتاسیندان میراث آلیبمیش. اردشیر بابکان ساسانی دؤولتی نین قوروجوسودورسا، او زامان تنسیر ده اشکانیلرین سون شاهزاده سی اولاراق اشکانی اؤلکه سی نین واریثی اولمالی ایدی. آنجاق ندنسه بو شاهزاده نین افلاتونی خاصییتی اونو گوشه نیشینلییه سؤوق ائدیر و او، زاهید سایاغی یاشاماغی سلطنته ترجیح ائدیر. دیگر طرفدن تنسیر حاققیندا بؤیله یازیرلار کی، بو اشکانی شاهزاده سی ایرثی سلطنتدن ایمتیناع ائتدی کی، افلاتونی خیصلتی اونودا بیلسین و ایلک ساسانی شاهی نین اورتایا چیخیشینا ایمکان یاراتسین! تنسیرنامه نین ایبنی موقففه قلمی ایله بیر موقددیمه سی وار. بو موقددیمه ساسانی دؤولتی نین ایلک قورولوش چاغینا عآید دئییل، یئددینجی عصرین نثر دیلینه عآیددیر.”[5]

  ساسانیلیکله ایلگیلی ان آشیری شیعه فارس عالیملری بیله، بیر شکیلده کندی اؤزله ملرینی اورتایا قویموشلار. اسکی چاغدان مودئرن چاغا قدر بوتون فارسلاردا ساسانی اؤزله می مؤوجود اولموش و عربلری وحشی، مدنییتسیز آدلاندیرمیشلار. “ایسلام سونراسی ایران تاریخی، ساسانی مدنییتی و ایمپئراتورلوغونون عرب سالدیریسی قارشیسیندا چؤکوشو ایله باشلادی. اؤنجه باخماق گره کیر کی، بو ساسانی مدنییتی نه یین قارشیسیندا چؤکدو؟ مدنی بیر میلت نئجه اولدو اولدو وحشی عرب  قؤومو قارشیسیندا تسلیم اولاراق اونون مذهبینی قبول ائتدی؟”[6] بو اؤزله مین ان باریز بیچیمینی شاهنامه ده گؤرمکده ییک.

  شاهنامه نین ان اؤنملی اؤزللیگی تمیز فارس دیلینده آدلار ایجاد ائتمه سی اولموشدور. بو آدلار فارسلاردا سونراکی چاغلاردا یایقینلاشاجاق و صفویلردن سونرا تورکلر ده شاهنامه کولتورو ایچینده هضم ائدیله جکدی. شاهنامه کؤکنلی فرامرز، روستم، نریمان، سام، سودابه، سییاوش، سؤهراب کیمی آدلار صفویزده تورکلر ایچینده فارسلاردا اولدوغو قدر یایقینلاشماغا باشلامیشدی. شاهنامه ده اینسانلارین عؤمورلری ده افسانه ویدیر. اثرین باش قهرمانی روستم 900 ایلدن آرتیق یاشاییر. دیگرلری ده اؤیله جه. روستم اثرده بیر سویون دؤردونجو تورونودور. روستمین دده لری زال، سام و نریمان حاققیندا اثرده بیلگی وئریلمیشدیر.

  شعوبییه ادبی، فلسفی، اخلاقی، دینی و علمی کیتابلارین ساختالاشدیریلماسی ایله اوغراشیرکن بیر طرفدن ده ایسلام اؤنجه سی ایران اوچون ساختا بیلگی و بلگه لر اولوشدوماغا چالیشیردی. ایبنی-ندیم کیمی، کیملیکلری بللی اولمایان مؤلیفلر طرفیندن بیر سورو ساختا قایناقلار اولوشدورولدو. شعوبی قایناقلارین وئردیکلری بیلگیلرین ترسینه اولاراق گئرچک اولان بودور کی، ایسلامین اورتایا چیخدیغی دؤنمده کیمسه یاشادیغی دؤورون اؤته سینده تاریخ بیلگیسینه صاحیب دئییلدی و بونا احتییاج دا یوخ ایدی. توپلوملار یاشادیغی دؤورلردن اوزاغی گؤرموردولر. بؤیله بیر دورومدا ایسلامدان اؤنجه ساسانیلرین اؤزلرینه تاریخی کئچمیش اویدورمالاری نین ضرورتی هارادان اورتایا چیخا بیلردی؟[7]    

  شاهنامه نی اؤین فارس میللییتچی تاریخچی و ادبییاتچالاری نین دَیَرلندیرمه سینه باخالیم: “فارس-شعوبییه دیره نیش حرکتی، دوغوشوندان بری بؤیوک شخصییتلری یئتیشدیرمیشدیر. توسلو فیردووسی ان منطیقلی، اعتیداللی شیعه شعوبی شاعیردیر. اونون “شاهنامه” کیتابی شعوبییه نین ان کولتورلو و منطیقلی اثریدیر. اموی و عبباسی پانعربیزمینه جاواب اولاراق یازیلان شاهنامه شعوبییه نین آنتیک چاغ تاریخچیلیگی نین گؤستؤرگه سیدیر. شعوبی بیر اثر اولان شاهنامه ده میتولوژیلرین یورومو، اسکی چاغی موطلق معنادا قوتساللاشدیرماق و اسکی ایران اوچون سیاسی تاریخ بلیرله مک باشاری ایله گئرچکلشمیشدیر. آیریجا، شاهنامه قیسمن ده اولسا، اسکی ایرانین ایقتیصادی و سیاسی دورومو حاققیندا دا بیلگی وئرمکده دیر. بو دا هئچ بکلنمه دیک بیر مؤوزوع اولموشدور. چونکو عدالت چاغریلاری ایله گلن عربلر اؤیله ظولملر ائتدیلر کی، اسکی قارانلیق چاغلار اونون یانیندا آیدینلیق گؤروندو و ایسلام اؤنجه سی دؤنم اؤزله نیلمه یه باشلاندی. فاتئح عربلر “ایسلام” تخلوصو ایله پانعربیزمی یایماغا باشلایاراق باشقا قؤوملری آشاغیلاماقدان چکینمه دیلر. نیفرت و کینله دولو بؤیله تاریخی گئرچکلیک اورتامیندا فیردووسی نین، کئچمیشی، منطیقلی و عاغیللیجا تصویر ائتمه سینی بکله مه مک اولمازدی. فیردووسی بو ائپیک اثرینده گئنیش اورگی نین اولدوغونو گؤستریر. میللی غئیرت بیر طرفدن و اخلاقی سوروملولوق باشقا طرفدن اونو نیسبتن دنگه لی دوروما گتیرمیشدی. میتولوژی بؤلومونده ساسانیلرین ساختالاشدیریلمیش، تحریف ائدیلمیش قایناقلارینی قوللانماقدان باشقا چاره سی اولمامیشدیر. تاریخ بؤلومونده اسکی سلطنتین گؤرونتوسونو اؤزله نه جک دوزئیده چوخ آیدین و نورانی گؤسترمیشدیر. بو یوللا عرب و تورکه آنلاتماق ایسته میشدی کی، سلطنت و تاج تمیز فارس قانلیلارا خاصدیر. سلطنت اهورامزدا طرفیندن سئچیلمیش فارسلارا مخصوصدور، مئیمون عربلره و تورکلره دئییل. آیریجا، عربلره یئنیلن فارسلارا دا آنلاتماق ایسته میشدی کی، بو اثرده کی کئچمیشینه باخ و ایفتیخار ائت. گئرچکدن ده فیردووسی نین سسی او واختدان بری جانلارین آهنگینه دؤنوشدو. بوتون بؤحران دؤنملرینده شاهنامه میللی کیملیگین رمزی و میللی حیاتین چیرپینان نبضی اولدو. شاهنامه نی اوخویوب آنلایان هر کس اسکی ایران تاریخی ایله ایفتیخار ائتمیشدیر. بو دا شعوبییه نین ان بؤیوک باشاریلی هونریدیر. [8]”

  بو بیان شاهنامه حاققیندا یئنی تانیملاما سونماقدادیر. بیر چوخ سؤزده تاریخچیلر شاهنامه نین وئردیگی بیلگیلری تاریخی قایناق کیمی قبول ائدیرلر. تاریخین آچیقلانماسیندا نه زامان سورونلا قارشیلاشسالار، شاهنامه دن بیر بئیت سؤیله ییرلر. بو چوجوقجا داورانیش تاریخی مسخره ائتمکدن باشقا بیر شئی دئییلدیر. شاهنامه اوچ کوللدن عیبارتدیر:

  1-            متنین ایچه ریگیندن آسیلی اولمایاراق او، موجررد شعردن عیبارتدیر. سؤزون ائستئتیزه ائدیلمیش صنعتیدیر. اؤز ایچینده موسیقی داشیماقدادیر. اوخوجونو بو اوزدن ده ائتکیله مکده دیر. شاهنامه ایسلامدان سونرا یئنی دری فارس شعری نین گوجلو دوغوشودور. اینسان حیاتیندا شعرین ائتکیسی داوام ائتدیکجه شاهنامه اؤز جانلیلیغینی و شعرسل اؤیره دیجیلیگینی قورویاجاقدیر. سؤزون شعرسل تصویری و آنلاتیمین منظوم بیچیمی دوردوقجا شاهنامه دن اؤیره نیله جکدیر.

  2-            بو صنعت اثرینی یارادان بیر شخصییتین کیملییگی سؤز قونوسودور، یعنی ابولقاسیم فیردووسی. کیتابدا آنلاتیلان افسانه لرده هر فورصتده اؤنوموزه چیخماقدادیر. بو فیردووسی اثرده دوغرولوغا، آزاد فیطرتلیلییه، عاغیللی اولماغا، عدالته، یاخشیلیغا، دوروستلویه و شوجاعته دعوتده بولونماقدادیر.

  3-            سؤز قونوسو فیردووسی نین تاریخله ایلگیلی اولاراق قلمه آلدیغی منظوم افسانه لردیر. روستم، سؤهراب، سام، زال، منوچئهر، کییومرث، انوشیروان، دیو، کییان، چین، روم، مانی، مزدک، یزدگرد، تورک، عرب، عجم و دیگر بو کیمی  آدلار حاققیندا افسانه وی بیلگی وئریلمکده دیر.  یعنی شعر صنعتینده ائپیک روایتله تاریخ بیر-بیرینه قاریشدیریلمیشدیر. سورون بودور کی، بیر سورو سؤزده تاریخچی بوتون بو افسانه لری تاریخی گئرچکلر کیمی آنلاییب آنلاتماغا چالیشیرلار! شاهنامه ده کی ائپیک افسانه لری تاریخی گئرچکلیک کیمی سونماغا چالیشماقدادیرلار.

  “یزدگرد دیجله نین غرب حیصه سینی بیر شرطله عربلره وئرمک ایسته ییردی کی، آرتیق اونلار داها ایره لیلره ایدیعادا بولونماسینلار. عربلر قبول ائتمه دیلر.”[9] “ساسانی دؤولتی تاسیسی نین 425-جی ایل دؤنومونده 16-جی هیجرت ایلی نین سفر آییندا عربلر 46 گون موحاصیره دن سونرا اهالیسی بوشالدیلمیش باشکند تیسفونا گیردیلر. اونلار بو فتحلرینده جاهیللیک خیصلتلرینی گؤستره رک اؤز اسکی هدفلرینه اولاشمیش اولدولار. [10]”

  تاریخین بو اؤنملی دؤنوش نؤقطه سی ایله ایلگیلی بیلگی، یعنی یزدگردین عربلره صولح اوچون اراضی تکلیف ائتمه سی، سادجه موسکوا نشری اولان شاهنامه نین بیر بئیتینه دایاندیریلماقدادیر. سؤز قونوسو بو کیمی بلگلندیرمه نین، کؤکوندن یانلیش و یا دوغرو اولدوغو دئییلدیر. فیردووسی نین اؤز قلمیندن یازیلمیش متنه باخالیم. ساسانی اوردولاری نین کوموتانی روستم فرروخزاد قارداشینا مکتوب گؤندررک یازیر:

  “بیر ائلچی گؤندردی عربلر بیزه، 

  عرب ایستگینی یازیرام سیزه. 

  قادیسیدن توتوب رودبارادک، 

  اراضی دیلرلر اونلار، نه ائتمک؟

  باشقا اؤنملی بیر دیلکلری وار،

  تیجارت یولو دا ایسته  ییر اونلار.

 هم شاها ایطاعت ائیله یه ریک بیز،

هم رهین قویاریق سیز ایسترسه نیز.[11] 

  گؤرولدویو کیمی اراضی مسئله سی تام ترسینه بیر مؤوزوعدور. روستم فرروخزاد قارداشینا یازیر کی، عربلر قادسییه دن رودبارا (فیراتا) قدر ایسته میشلر. آیریجا، تیجارت اوچون ده گووَنلی بیر یول طلب ائتمیشلر. بؤیله اولورسا، عربلر باشقا ایدیعادا بولونمایاراق  شاها دا ایطاعت ائده جکلرینی سؤیله میشلر و ایسترلرسه، ساسانیلرین سارایینا اؤزلریندن گیروو دا بوراخا بیله جکلرینی دئمیشلر. آیریجا، ساسانیلره ایللیک وئرگی وئرمگی ده اوزرلرینه آلمیشلار. روستم یازیر کی، بونلارین سؤزلرینه اینانماق اولماز، بو تکلیفی قبول ائدرسک، داها سونراکی ایللرده یئنه ده ساواش اولاجاقدیر. ساسانی اوردولاری نین کوموتانلاری نین دا عربلره اینانمادیغینی روستم یازماقدادیر. بؤیله جه شاهنامه نی اوزوندن اوخویاراق دوغرو آچیقلاماسینی دا وئرمه میشلر. بونون دیشیندا شاهنامه نی تاریخی حادیثه لرین تانیغی و میللی کیملیگین پاسپورتو کیمی گؤسترمه یه چالیشیرلار. شاهنامه نین بئیتلرینی تاریخی قایناق کیمی قبول ائتمک اولارمی؟ ایللردیر کی، داخیلی و خاریجی آراشدیرمالارچیلار شاهنامه افسانه لرینه دایاناراق خالقی شاهسئون، ایمپئراتورلوق ایسته ین، اهوراپرست گؤسترمه یه چالیشیرلار. بو نؤوع مطلبلرین هئچ بیر بلگه سل اعتیباری یوخدور. سادجه اولاراق شاهنامه نی یانلیش اوخوما نییتیندن قایناقلانماقدادیر.[12]  

  “شاهین تانری طرفیندن سئچیلمه اینانجی یوز ایللر بویونجا فارسلارین دوشونجه سی نین اساس محورینی تشکیل ائتمیشدی. بو اینانج 10-جو عصرده یازیلان فیردووسی نین شاهنامه اثرینده ده اؤز اینعیکاسینی بولموشدو. بو اثرده شاعیر بؤیوک بیر صنعتچی اوزمانلیغی ایله ساسانیلر دؤنمینده یایقین اولان بو اینانجی تصویر ائتمیشدیر. شاهنامه آلتمیش مین بئیت نظمله چوخ گؤزل بیچیمده اسکی تاریخی عربلرین قلبه سینه قدر آنلاتمیشدیر. شاهنامه نین آنلاتماق ایسته دیگی آنا قونو بودور کی، شاهلیغین اورتایا چیخیش ایده سی چوخ چاغلارا دایانماقدادیر. بو اوزدن ده اؤلکه  نین فیزیکی ایشغالی بو اینانج قارشیسیندا چوخ بسیط گؤرونموشدور. فیردووسییه گؤره شاهلیق مقامینی ایشغال ائتمک اولماز. ساسانیلرین موقدس شاهلیق تاختینا اوتورماق اوچون قوتسال سویدان گلمک گره کیر. خلیفه ایسلام دؤولتی نین سئچیلمیش تمثیلچیسی اولا بیلر، آنجاق سوی آرینمیشلیغی خلیفه ده مؤوجود دئییلدیر. دیگر طرفدن شیعه ایماملاری اهلی-مؤوجودات نسلیندن اولموشلار.”[13] 

  گؤرولدویو کیمی بو آوروپالی ایرانشوناس شاهنامه متنینه دایاناراق فارسلارین “آللاه-شاه” اینانجلی اولدوقلاری قرارینا گلمیشدیر. یعنی تاج-تاخت عربلره یاراشمیر و آنجاق فارسین اولمالیدیر. فارس دویقولارینی اوخوشایان بؤیله آلدادیجی و دادلی یوروملار اوزوندن فارسلار آوروپادان و یا روسییادان گلن سؤزلره گؤزلرینی دیکمیشلر. بو کیمی یالانلارلا اوستون عیرق اولما خیاللارینا قاپیلمشلار.[14]

  “کئیخوسروو داستانی اؤیله آنلاتیلیر کی، سیرا هخامنشیلرین سون شاهلارینا و ایسکندره چاتیر، سونرا 500 ایل ایقتیداردا اولان اشکانیلر آنلاتیلیر. ساسانیلر اشکانیلرین بیر بؤلومو ایچینده یئر آلیر. سونرا دا ساسانیلرین اؤز تاریخی ایضاح ائدیلیر. فیردووسی تاریخ نگار دئییلدیر. او، بو دؤنملری حماست تاریخی ایچینه سوخماغی باشارمیش و بو دؤنملرین شخصییتلرینی آبارتمیشدیر. او، گئرچک بیر حاقشوناس اولموش و بونو یاخشی باشارا بیلمیشدیر... شاهنامه ده آچیقلانان ساسانی تاریخینی اوخویون. تاریخ اولماقدان داها چوخ ائپیک روایتدیر. فیردووسی باشاردیغی قدری ایله ساسانیلر دؤنمینده یایقین اولان عاشیقانه و حربی روایتلری اثرده یئرلشدیرمیشدیر. او، تاریخین آنا چیزگیسینی ایتیرمه دن اونو حماستله دولدورموشدور. فیردووسی، تاریخی اولدوغو کیمی آنلاتماقدان بئزمیش اولمالی کی، اونو حماستلشدیرمیشدیر. تاریخی آنلاتماق یوروجو و اوستاجا بیر ایشدیر. فیردووسی نین گؤروی تاریخی آنلاتماق و تاریخ یازماق اولمامیشدیر.”[15] بو اوستده یازیلاندان نه آنلاماق اولار؟ فیردووسی سونوندا تاریخچیدیر، یوخسا حماست آنلاتیجیسی؟ فیردووسی نین بو میصراعلارینا دیقت ائده لیم: 

  سن ائی اوسو* اؤین عاغیللی اینسان، 

  عاغیلدان دانیشماق ایسترم بو آن. 

  تانری نین وئردیگی ان یاخشی ثروت، 

  عاغیلدیر، سن بونو بیلمیش اول، البت. 

  عاغیل هم رهبردی، هم کؤنول آچار، 

  هر ایکی جاهاندا الیندن توتار. 

  قوللانماز اولورسا، اوسونو کیشی، 

  عؤمرو برباد اولار، راست گلمز ایشی.[16] 

  بو میصراعلار اوزرینه دیقتله دوشونرسک بیر سونوجا وارماق مومکوندور. فیردووسی نین اؤز عاغلینی قوللانمادیغیندان دولایی پئشمان اولدوغو گؤرولمکده دیر. فیردووسی نین عاغلینی قوللانمایاراق ساختا ایرانی کیملیک تاسیس ائدن و بونا تاریخی قایناقلار اولوشدورماق ایسته ین شعوبییه نین توزاغینا دوشدویو حیسس اولونماقدادیر. سؤزون جانی بودور کی، شاهنامه ده ایستیفاده ائدیلن مضمون فیردووسییه عاید دئییل، بو، فیردووسی طرفیندن نظمه چکیلمیش شعوبی بیر اثردیر. شاهنامه فیردووسی فیکری نین و آراشدیرمالارینین اورونو اولمامیشدیر، اونون گؤرَوی سادجه اؤنجه دن یازیلمیش اولان اثری نظملشدیرمک اولموشدور. اسکی و یئنی شعوبییه نین بیزیم تاریخیمیزین باشینا نه اویون آچدیقلاری بلگه لرله آچیقلانمالیدیر.[17]  

  “بیلیندیگی کیمی بو اوچ حماست اوچ “توسلو” شاعیرین اثریدیر. فیردووسی، دقیقی و اسدی نین توسلو اولدوقلاری شوبهه سیزدیر. عجبا، هر اوچ حماستین خوراسانین کیچیک ناحییه سی اولان توسدان مئیدانا چیخمالاری بیر تصادوفمودور؟ فارس دیلی بو تاریخی دؤنمده چاچدان مدینه یه، حلبدن کاشقارا قدر یایقین ایکن ندن توسدان حماست شاعیرلری چیخمیشدیر؟ بؤیوک خوراساندا اؤنملی شاعیرلرین مئیدانا چیخدیغی بیر نئچه بؤلگه و بؤیوک شهر اولموشدور. اونلارین اثرلری نین چوخو گونوموزده ده مؤوجوددور. او زامان بؤیله بیر سورو اورتایا چیخیر کی، ندن بؤیوک خوراساندا، یالنیز توسدان اوچو حماست شاعیری مئیدانا چیخمیشدیر؟* بونو بیر تصادوف اولاراق دا قبول ائتمک اولار. دئمک اولار کی، دقیقی توسلو اولدوغو اوچون دوغال اولاراق اونون همشهریلری ایکی نسل سونرا اونو تقلید ائده رک یازماغا باشلامیشلار. آنجاق بونو تصادوفه باغلاماق سورونون چؤزومو اولماز. بونو تصادوفه باغلاماق تنبللیکدیر و اینسان ذهنینده اورتایا چیخان سواللاری سوسدورماق اوچون یانلیش یؤنته مدیر.”[18] بو دؤنمده فارس دیلی نین چاچدان مدینه یه و حلبدن کاشقارا قدر یایقین اولدوغو ایله باغلی تاریخی بیلگی مؤوجوددور دئییلدیر و بو، سادجه یازارین خیاللاری نین اورونودور. داها سونرا بو یازار نتیجه آلیر کی، عربلر توسدا داها چوخ باسقی اویقولادیقلاری اوچون اوچ حماست شاعیری بو شهردن مئیدانا چیخمیش. عربلر توسدا داها چوخ مسکونلاشدیقلاریندان فارس میللییتچیلیگی ده بونا تپکی اولاراق اورتایا چیخمیشدیر. آنجاق تاریخی وئریلره گؤره بو دؤنمده عربلر داها چوخ خوراساندا دئییل، فارس بؤلگه سینده اولموشلار. آیریجا، شاهنامه یازماق دا توسا اؤزگو دئییلدیر. بؤیوک خوراسانین بیر نئچه شهرینده او جومله دن مرو و بلخده ده شاهنامه یازرلاری مؤوجود اولموشدور. مؤوجود بیلگیلره گؤره آلتی شاعیر، آلتیسی دا عئینی مضموندا شاهنامه یازمیشلار. هامیسی عئینی کییومرث، عئینی فئریدون، زال، سام، روستم، سییاوش، کئیقوباد، کئیکاووس و... حاققیندا عئینی افسانه نی نظمله و بعضن ده نثرله بیان ائتمیشلر. سوال اولونور: نئجه اولور دا بو آلتی آدام عئینی مضمونو، عئینی تاریخی اولایلاری بیان ائتمک فیکرینده اولموشلار؟ بو، او دئمک دئییلمی کی، بیر مرکز بو آلتی شخصی شاهنامه نی یازدیرماق اوچون ایشه آلمیش؟[19] بورادا پرده آرخاسیندا شعوبییه نین اولدوغو گؤرولمه مکده دیرمی؟ شاهنامه یازارلاری حاققیندا مؤوجود بیلگیلره گؤز آتالیم:  

  “1. مسعودی مروَزی 9-جو عصرین سونو و 10-جو عصرین اوللرینده یاشامیش شاعیردیر. اونون حاققیندا آز بیلگی قالمیشدیر. او، شاهنامه نی نظمه چکن ایلک شاعیر اولموشدور. آنجاق اونون بو شاهانه ایشیندن دقیق بیلگی قالمامیشدیر.”[20] گؤرولدویو کیمی بو، ایلک شاهنامه اولموشدور. اوندان قالان میصراعلار گؤستریر کی، اونون چوخ دا یاخشی شعر تبی اولمامیشدیر و شاهنامه نی منثور اولاراق حاضیرلامیش اولان شعوبییه تشکیلاتی مسعودی مروزینی بو ایش اوچون اویقون گؤرمه یه رک اونون ایشینی یاریدا دوردورموشلار.  

  “2. ابومنصور ایبنی عبدوالرزاق توسی. سئیید حسن تقیزاده “فیردووسی شاهنامه سی” آدلی مقاله سینده یازیر: ان اونلو شاهنامه 10-جو عصرین بیرینجی یاریسیندا یازیلان شاهنامه دیر. بو اثر خوراسانین توس شهرینده یازیلمیشدیر. بو اثر خوراسانین حاکیمی ابومنصور عبدالرزاق توسی نین کونترولوندا یازیلمیشدیر. قیسا سوره ده بو شاهنامه مشهور اولدو و دقیقی ایله فیردووسی داها سونرا اونون یازیمینا داوام ائتدیلر. بو اثرین تالیف تاریخی دقیق اولاراق بللی دئییلدیر. بو اثر حاققیندا سادجه ایکی قایناق وار. بیری بایسونقوری شاهنامه سی نین دیباچه سینده، دیگری ده ابورئیحان بیرونی نین “آثارالباقییه” آدلی اثرینده دیر. بیرونی نین اثرینده ایکی یئرده بو شاهنامه ذیکر ائدیلمیشدیر. بیرونی اینسانلارا ساختا شجره دوزلدیلمه سینی تنقید ائدرکن بو اثره ایشاره ائدیر و دئییر کی، بعضیلری ساختا شجره دوزلده رک اؤز قوصورلارینی اؤرتمه یه چالیشیرلار. نئجه کی، شاهنامه ده عبدالرزاق توسی نین اوغلونون سویونو ساختا سوی آغاجی دوزلده رک منوچئهره باغلامیشلار. بیر ده ابورئیحان بیرونی اشکانیلردن سؤز ائدرکن بو شاهنامه یه ایشاره ائتمیشدیر. بونلار گؤستریر کی، گئرچک شاهنامه ایلک اؤنجه نثر حالیندا ایمیش. بو نثر حالیندا اولان اثر ابومنصور عبدالرزاق و اونون کدخوداسی ایبنی منصور موعممری و اسکی تاریخی بیلن دؤرد زردوشتی (بؤیوک اولاسیلیقلا مؤبیدلر) طرفیندن تالیف ائدیلمیشدیر.”[21] موعممری، مسعودیدن داها مووففق اولموشدور. چونکو حاکیمین اوغلو سویونون منوچئهر شاها باغلانماسینی سیفاریش ائتمیش. بورادا دیقتی چکن مسئله اودور کی، ابومنصوری و موعممری شاهنامه لری کوللئکتیو بیر چالیشمانین اورونودور. زردوشتیلیگین ارمیشلری و اربابلاری اونون تالیفینده چوخ چابا گؤسترمیشلر.[22] 

  “3. ابوالموییید بلخی سامانیلر دؤنه می شاعیرلردن اولموش، 10-جو عصرین ایلک یاریسیندا بلخده یاشامیشدیر. فیردووسیدن اؤنجه شاهنامه نی یازانلاردان بیری اولموش. ابولموییید “یوسیف و زولئیخا” داستانینی فارسجا ایلک نظمه چکن شاعیر اولموشدور. آنجاق بو اثر قالمامیشدیر. تاریخی-سیستانین یازارای اونا عاید اولان “عجایب البولدان” آدیندا باشقا بیر کیتابا دا ایشاره ائتمیشدیر. ابولمویییدین شاهنامه سی نثردن اولوشان چوخ بؤیوک بیر کیتابمیش. بو منثور اثرده مؤوجود اولان و اسکی تاریخی ایچه رن مؤوزوعلار فیردووسی نین و دیگر شاهنامه یازانلارین اثرینده کئچمیشدیر. بو اثر یوخ اولموش و یالنیز گرشاسب بؤلومو “تاریخی-سیستان”دا وئریلمیشدیر. بو بؤلوم فارسجانین ان اسکی نثر اؤرنگی ساییلماقدادیر.”[23] آنلاشیلدیغی اوزره بو شاهنامه یازاری نین دا موممری کیمی شعر تبی اولمامیش و بو دا شاهنامه ده نثر شکلینده تالیف ائدیلمیشدیر. ابولموییید بلخی نین گرشاسب نامه آدلی بیر منثور اثری نین اولدوغو سؤیله نیر. اسدی-توسی بیر عصر اوندان سونرا بو اثری نظمه چکمیشدیر.[24]  

                 “4. ابوعلی محمد ایبنی احمد ال بلخی، 10-جو عصرین ایکینجی یاریسی نین یازارلاریندان و شاهنامه نی منثور اولاراق یازانلاردان بیریدیر. ابورئیحان بیرونی نین “آثارالباقییه” آدلی اثرینده وئردیگی معلوماتا گؤره اونون شاهنامه سی ان مؤعتبر شاهنامه اولموش و شیفاهی روایتلره دئییل، کتبی روایتلره دایانمیشدیر.”[25] مؤعتبر شاهنامه اولسا دا، ابوعلی بلخی ده اونو منظوملاشدیرا بیلمه میشدیر. نثر اولدوغو اوچون ده شاهنامه نین یازیلماسینی سیفاریش ائدنلرین ذؤوقونه اویقون گلمه میشدیر. بؤیله بیر سوال اورتایا چیخیر: بو متنی ایستر نظم، ایسترسه نثر اولاراق یازانلار اؤز ایراده لری حسابینا یازمیش و سیفاریش اوزرینه یازیلمامیشسا، ندن اونلارین اثرلری به یه نیلمه میش و سیرادان چیخاریلمیشدیر؟ بؤیله عاقیبته معروض قالان باشقا بیر اثر تاریخده مؤوجود اولموشمودور؟ شاهنامه نین اورتایا چیخماسی نین تاریخی اینجه له نیرکن، اونون سیاسی بیر سیفاریش اوزرینه حاضیرلاندیغی آچیقجا بللی اولور. بو کیتاب دا شاهنامه یازارلاری حاققیندا دئییل، شاهنامه نی سیفاریش ائدنلر حاققیندا آچیق تصویر اورتایا قویماقدادیر.[26]  

                 “5. ابومنصور محمد ایبنی احمد دقیقی بلخی، 10-جو عصر سامانی شاعیرلریندن اولموشدور. بعضیلری اونو بلخلی، بعضیللری ایسه توسلو آدلاندیرمیشلار. دقیقی ایلک اؤنجه ماورالنهرده چغانییان ساراییندا اولموش. دقیقی شاهنامه نی نظمه چکمه یه باشلادی، آنجاق داوام ائده بیلمه دی. اؤز کؤله سی طرفیندن اؤلدورولدو. دقیقی نین یازدیغی شاهنامه قوشتاسبنامه اولاراق بیلینیر. بو بؤلوم زردوشتون ظوهورونو و قوشتاسبلا ارجاسب آراسینداکی ساواشی آنلادیر. فیردووسی دقیقی نین یازدیغینی اولدوغو کیمی اؤز اثرینده یئرلشدیرمیشدیر. دقیقیدن قوشتاسبنامه نین دیشیندا بیر ده بیر نئچه قزل و قصیده قالمیشدیر.”[27] دقیقی اؤلدورولمه سه  ایدی، فیردووسی اورتایا چیخمایاجاقدی. دقیقی اؤز ایشینده باشاریلی ایدی و شاهنامه نی یاخشی نظمه چکمه یه باشلامیشدی. اونون نظمه چکدیگی بؤلومو فیردووسی اولدوغو کیمی اؤز اثرینده وئرمیشدیر. دقیقی نین اؤلدورولمه سی ایله شعوبییه نین پلانلاری یاریم قالیر و باشقا ناظیم آختارماغا باشالاییرلار کی، بو آختاریشدا فیردووسینی کشف ائدیرلر.[28]  

                 “6. حکیم ابولقاسیم فیردووسی توسی. فارسجا ائپیک داستانلارین یازیمیندا فیردووسینی باشلانقیج اولاراق گؤرمک دوغرو اولماز. اوندان اؤنجه ده بو ایشله اوغراشانلار اولموشدور. مسعودی مروزی شاهنامه نین بیر بؤلومونو ساسانی ترانه لری وزنینده یازمیشدی. اونون بو یازیمیندان سادجه کییومرث شاهی آنلادان بیر نئچه بئیت قالمیشدیر. مسعودیدن سونرا دقیقی توسی قوشتاسبین سرگوزشتینی و زردوشتون ظوهورونو نظمه چکمیشدیر. دقیقی بیر کؤله طرفیندن اؤلدورولدوکدن سونرا شاهنامه نین ایشی یاریم بوراخیلمیشدی. فیردووسی بو حاقدا یازیر: 

  قوشتاسب و ارجاسبدان مین بئیت سؤیله دی، 

  عؤمرو سونا اردی، وفات ائیله دی. 

  دقیقی نین بختی دؤنوکموش بؤیله، 

  اونون حیاتینا قییدی بیر کؤله.[29] 

  بلکه ده فیردووسی دقیقی نین اؤلوموندن و حتّی دقیقیدن داها اؤنجه بو ایشه باشلاماق ایسته میش. فیردووسی دقیقیدن سونرا بو ایشه باشلایاراق دقیقی نین یازدیغینین آلتمیش برابرینی یازدی. شاهنامه نین قوشتاسب بؤلومونه چاتدیغیندا دقیقی نین یازدیغی مین بئیتی ده اثره یئرلشدیردی. فیردووسی شاهنامه نین تالیفی اوچون چوخ زحمت چکدی. اؤز جیسمی و مالی گوجونو ده اونا حسر ائتدی. فیردووسی اؤزو شاهنامه نین یازیلماسینی بو شکیلده آنلادیر کی، بیر چوخ آدامدان بو حاقدا سوال ائتدیم. سونوندا منه چوخ دوغما اولان بیری ایله قارشیلاشدیم کی، بو یولدا او، منیم یاردیمچیم اولدو. 

  او دئدی، پهلوی دیلینده ایندی،  

  بوتون بو مکتوبلار اوَت، سنیندی.[30] 

  داها سونرا کیملیکلری تاریخ اوچون بللی اولمایان حییی قوتئیبه و علی دئیلم کیمی بؤیوک وظیفه لی شخصلر فیردووسینی شاهنامه نی یازماغا تشویق ائتمیشلر. بؤیله جه فیردووسی 30 ایل بو ایشله اوغراشمیش. شعری ایله یاغیش و فیرتینالار قارشیسیندا اوچمایاجاق بیر بینا ییکمیش.”[31] چوخ ایلگینج ددئییلمی؟ یاریم عصر ایچینده مرو و توسدا باشاران هر کس عئینی مضموندا و عئینی اؤزللیکده شاهنامه نی نظمه چکیرلر و اؤزلری نین شخصی ذؤوق و فیکیرلرینی ده بو نظمه آرتیرمیرلار. چونکو سادجه حاضیر متنین نظمه چکیلمه سی ایستنمیشدیر. شاهنامه نین آنلاتدیغی ماجرا ایلک اینساندان عربلرین ساسانیلری دئویردیگی زامانا قدر اوزون میتولوژیک تاریخی ایچه رمکده دیر. سورو بودور: شاهنامه نی یازدیرماقدا ندن بو قدر ایصرار ائتمیشلر؟ شاهنامه نی یازدیرماقدان ایکی آماج تعقیب ائتمیشلر: بیرینجی، ایسلام اؤنجه سی تاریخ اوچون ساختا روایتلر اولوشدورماق و ایکینجی ده ایسلامدان اؤنجه قارانلیق اولان تاریخ اوچون یئنی کیملیک قازاندیرماق ایسته میشلر. ایلک فارس اینسانی “کییومرث”له مدنییتین باشلادیغینی ایدیعا ائتمیشلر.[32]

  بو آرادا کيچيک بير حاشييه چيخاراق اؤنملي بير مؤوضوعيا توخونماق ايسترديم. سادجه شاهنامه نين بير چوخلو يازاري اولماميشدير. بو گون حافيظ شيرازي آدينا مؤوجود اولان "ديواني-حافيظ"ين ده بير نئچه يازاراي اولموشدور. بوتون بو يازارلارين اثري گونوموزده بير تک يازار آدينا بيلينمکده دير: "ايران تاريخ و ادبيياتيندا يئتميشدن آرتيق حافيظ اولموشدور. بونلارين هاميسي قورآني ازبر بيلميش، شئير و ترانه سؤيله ميشلر. حافيظ شيرازي اؤزو ده اثرلرين ده آوازخوان و خوش سسلي اولدوغونو يازماقدادير. [33]"

“بیلیندیگی کیمی ایسلام اؤنجه سی ایران تاریخیندن هئچ بیر یازیلی اثر قالمامیشدیر. بونون سببی ایسکندرین، یا دا عربلرین سالدیریسی اولا بیلر. آنجاق سبب نه اولورسا اولسون بیز ایسلام اؤنجه سی 2000 ایللیک تاریخده تام بیر بوشلوقلا قارشی-قارشییاییق. هئچ بیر یازیلی اثر میراث قالمامیشدیر. بو باخیمدان شاهنامه نین اؤزل بیر یئری واردیر. یعنی ایسلام اؤنجه سی تاریخین جؤوهری، تجروبه لرین اؤزتی و سیخیشدیریلیمیش بیچیمی شاهنامه ده وئریلمیشدیر. فیردووسی نین سؤز اوستالیغی ایسلام اؤنجه سی تاریخی دیریلتمیشدیر. شاهنامه واسیطه سی ایله اسکی تاریخ بیزلر اوچون آنلاشیلیر اولموش، آنلاشیلمازلیقدان چیخمیشدیر. حتّی شاهنامه دولاییسییلا اسکی تاریخ بیزه یاخین اولان تاریخی دؤنملردن ده داها یاخین اولموشدور.”[34] بونلار فارس تاریخچیلیگی نین گؤروشودور. شاهنامه افاسانه لرینی ایسلامدان اؤنجه مؤوجود اولان گئرچک تاریخ کیمی گؤسترمه یه چالیشماقدادیرلار. فارس تاریخچیلری نین شاهنامه اوزرینه یوروملاری بو شکیلده دیر. ایسلامدان سونراکی دؤنمه ندن شاهنامه ده ایشاره ائدیلمیشدیر سوروسو ایسه یانیتسیز قالیر. چونکو ایسلامدان سونرا اورتا دوغویا یازی مدنییتی گلدی و تاریخی اولایلارین متنلری مؤوجوددور. باخیلدیغیندا ادبییات، دین، فلسفه و ایجتیماعیت ساحه سینده الفیهریستین ائتدیگی ساختاکارلیق ایشلرینی شاهنامه تاریخ ساحه سینده ائتمیشدیر. دیقت ائدیلیرسه، یازار ایسلامدان اؤنجه کی 2000 ایللیگین کیتابسیز اولدوغونو سؤیله ییر. بؤیله بیر سورو سورماق گره کیر: ایسلامدان اؤنجه کی 2000 ایللیک تاریخدن هئچ بیر متن قالمامیشسا، او زامان شاهنامه بو ایسلام اؤنجه سی مین ایللیکلرین تاریخی قایناقلارینی نئجه الده ائتمیشدیر؟   

                 “ایلک فارس شعرینی آراشدیردیغیمیزدا شاعیرلرین سامانیلرین باشکندیندن و سمرقند، بوخارا، مرو، بلخ، نیشابور کیمی او زامانکی دیگر بؤیوک شهرلردن اورتایا چیخدیقلارینی گؤروروک. آنجاق توس کیچیک بیر شهر ایدی. فیردووسیدن اؤنجه دقیقی و اسدی توسدان یئتیشمیشلر. چوخ آنلاملیدیر کی، آنجاق بو اوچ شاعیر اسکی میللی داستانلاری اؤز نظملری نین مؤوزوعسو ائتمیشلر.. گرشاسبنامه نین دیشیندا اسدی بیر ده عجمین عربه اوستون اولدوغونو آنلادان قصیده ده یازمیشدیر.”[35] بو ساختا بیلگیلری بیر آرایا توپلامانین بللی هدفی نین اولدوغو آچیقجا گؤرولمکده دیر. هدف ادبی دئییل، سیاسیدیر. عربلر قارشیسیندا دوشودوکلری یئنیک دوروما گؤره آشاغیلیق کومپلئکسی ایچینه گیرمیش اولان فارسلاردا حرکتلنمه یاراتماق ایستنمیشدیر. بوتون بو بیلگیلر ایسه شعوبییه نین اولوشدوردوغو ساختا بلگه لردن اسینلنمیشدیر.  

                 “فیردووسی نین اوستونلوگونو گؤرمک اوچون دیگر شاهنامه یازارلارینا گرک یوخدور. فیردووسی نین دیگرلری ایله قییاسدا اوستون اولدوغونو بوندا گؤرمک لازیمدیر کی، یالنیز اونون یازدیغی تاریخده قالمیشدیر. بو دا باشقاسی نین بیر ده شاهنامه یازما گیریشیمینده بولونماسینا انگل اولموشدور. بو، هم صلاحییت و هم ده صنعت مؤوزوعسونو احتیوا ائتمکده دیر.”[36] بو آچیقلامادان دا آنلاشیلدیغی کیمی فیردووسی نین شاهنامه سی حاضیرلاندیقدان سونرا دیگر شاهنامه نین یوخ ائدیلمه سی مصلحت گؤرولموشدور. کیمسه ده سورمامیش کی، واحید بیر متنی نظملشدیرمه کیمین ایستگی ایله اولا بیلر؟ آچیقجا گؤرولمکده دیر کی، بللی سیاسی آماج آدینا شاهنامه یازما یاریشی دوزنلنمیشدیر. شاهنامه یازماقدان آماج دینی، کولتورل و میللی کیملیگی دیریلتمک اولمامیش، صیرف سیاسی بیر آماج سؤز قونوسو اولموشدور.[37]  

  “... فیردووسی اؤز ایراده سی حسابینا داستانلاری ساختالاشدیرمامیشدیر. او، سادجه اونا وئریلن متنلری نظمه چکمیشدیر. یالنیزجا اؤز شاعیرلیک ایستعدادینی اثره یوکله میش و مضمونون فیردووسییه عاید اولمادیغینی سؤیله یه بیلریک. فیردووسی، سادجه اونا وئریلن قایناغا صادیق قالمیش، بو قایناقلاری نظمه چکمیشدیر. بیر آددیم دا ایرلی گئری-گئری آتمادان الینده کی قایناغی نظمه چکمیشدیر.”[38] شاهنامه شوناسلیقلا ایلگیلی بو، چوخ دارتیشیلماسی گرکن قونودور. عجبا، شاهنامه فیردووسی نین اسکی تاریخ اوزرینه اؤز آراشدیرماسی نین اورونودورمو؟ ایران تاریخینده کی چیخماز ایسلامین گلیشی ایله می باشلامیش؟ ایسلامدان اؤنجه شاهنامه نین آنلاتدیغی کیمی گئرچکدن شانلی بیر دئورانمی اولموش؟ فیردووسی اسکی تاریخین قایناقلاری ایله تانیش اولموشمو؟ بیر اینسان او چاغدا هئچ بیر آرکئولوژی آراشدیرما اولمادان اسکی تاریخله بو دنلی نئجه تانیش اولا بیلر؟ آیریجا، آرکئولوژی آراشدیرمالار شاهنامه نین یالانلارینی دا ایفشا ائتمکده دیر. فیردووسی شاهنامه ده آچیقجا اعتیراف ائدیر کی، بو اثر اونون عاغلینین اورونو دئییلدیر. اونا قایناقلار مجموعه سینین وئریلدیگینی و بونون نظمه چکیلمه سینین ایستندیگینی آچیقلاماقدادیر.[39]

  “بو اوزون منظومه نین بعضی بؤلوملری چوخ ضعیف شکیلده بیر-بیرینه باغلانمیشدیر. اؤیله یازیلمیش کی، منظومه نین بیر قیسمی سیلینسه ده هئچ بیر سورون چیخماز. اونوتماماق گره کیر کی، فیردووسی اونا وئریلن متنین دیشینا چیخماق حاققینا صاحیب دئییلمیش.”[40] بوتون بو وئریلر گؤستریر کی، فیردووسی نین بو اثری یازماسی اؤز ایستگی اساسیندا اولمامیش، سیفاریش ائدیلمیش و آلاجاغی مبلغ قارشیسیندا بو ایشه باشلامیشدیر. فیردووسی اؤزو بو مسئله نی بؤیله آچیقلار: 

  بیر مکتوب وار ایدی اسکی چاغلاردان، 

  اوندا یئرلشمیشدی بیر خئیلی داستان. 

  هر مؤبید الینده وار ایدی اوندان، 

  اوندان ذؤوق آلیردی هر عاغلی اولان. 

  اورادا فارس سویلو گوجلو پهلیوان، 

  وار ایدی و او چوخ بیر جسور اینسان. 

  چوخ اسکی چاغلاردان چوخ قدیم سؤزلر، 

  داشیماقدا ایدی بو دولقون اثر. 

  یاشلیجا مؤبیدلر هر بیر اؤلکه دن، 

  بیر یئره ییغدیلار یازینی همن.[41]

  گؤرولدویو کیمی فیردووسی اؤزو ده آچیقجا اعتیراف ائدیر کی، بو مکتوب اثری باشقالاری بیر آرایا گتیریب و سادجه نظمه چکیلمه سی اوچون فیردووسینی ایشه آلمیشلار. فیردووسی شاهنامه نین متنینی حاضیرلایانلاری “انجومن” سؤزو ایله تانیملامیشدیر. دقیقی نین شاهنامه نی یازماغا باشلاماسی ایله بو انجومنین سئویندیگینی و اونون اؤلدورولمه سی ایله ده انجومنین اوزولدویونو یازیر: 

  گلدی بیر گنج آدام گؤزل بیانلی، 

  یاخشیجا یازیردی، آچیق روانلی. 

  سؤیله دی بونلاری نظم ائدرم من، 

  بوندان دا سئوینجک اولدو انجومن. 

  دقیقی نین بختی دؤنوکموش بؤیله، 

  اونون حیاتینا قییدی بیر کؤله.[42] 

  داها سونرا فیردووسی بو دفترین نظمه دؤنوشدورولمه سی اوچون دویورولان یاریشمایا آدای اولدوغونو و او انجومنی آرادیغینی یازیر. حتّی قورخور کی، بو اثرین نظمه دؤنوشدورولمه سینی اونا دئییل، بیر باشقاسینا وئرسینلر: 

  بیر چوخ کیمسه لردن سوروشدوم دا من 

  قورخوردوم زامانین ترس گئدیشیندن. 

  اندیشه ایچیمه سوخدو قورخونو، 

  بیردن باشقاسینا وئره لر اونو.[43] 

  فیردووسی نین انجومنی آراماغا چیخماسی گؤستریر کی، داها اؤنجه انجومن فیردووسینی تانیمیر و فیردووسی او آنا قدر مشهور بیری دئییلمیش. سونوندا فیردووسی بو انجومنی تاپیر. بو نه دئمکدیر؟ بو او دئمکدیر کی، فیردووسی انجومنین اونا سوندوغو منبعلری نظمه چکمه یه باشلامادان اؤنجه اسکی تاریخله ایلگیلی هئچ بیر بیلگیسی اولمامیشدیر. اسکی افسانه لر حاققیندا بیله هئچ بیر بیلگیسی اولمامیشدیر. سادجه انجومنده اولان مجموعه نی نظمه چکمک اوچون اونلاری آراییب تاپمیشدیر. فیردووسی نه یی نظمه چکه جگینی بیلمه مکده دیر. چونکو بیلگی انجومنین الینده اولموشدور. نه یی نظمه چکه جه گینی بیلمه ین بیر شاعیرین بؤیوک وطنسئورلیک و میللی تاریخ دویقوسو داشیدیغینی دا ایدیعا ائتمک اولماز. فیردووسی، یالنیزجا کئچیمینی ساغلاماق و پارا آلماق اوچون انجومنی آرامیشدیر. اونون کئچیمینی ساغلامانین دیشیندا هئچ بیر آماجی نین اولمادیغی اورتادادیر. شاهنامه نی یازماغی نین سببینی فیردووسی اؤزو آنلادیر. بیرینجی عامیل، اؤزونون ده ”آلتون” آدلاندیردیغی ایستعدادی نین بو یوللا اوزه چیخماسی و بو ایستعدادی دولاییسییلا پارا قازانماسیدیر. ایکینجی ده دقیقی کیمی آز عؤمورلو اولماقدان قورخور. قورخور کی، او دا دقیقی کیمی آز یاشایار و بو ایستعدادینی اؤزو ایله مزارا آپارار. بو نیشانه لر گؤستریر کی، شاهنامه ده کی تاریخی گؤروش فیردووسییه عاید دئییلدیر. بللی سیاسی هدفی تعقیب ائدن و بیر کوللئکتیو طرفیندن حاضیرلانان متن اولموشدور. اونلار ایستعدادلی شاعیر بولماق اوچون خئیلی آرادیقدان سونرا فیردووسینی بو ایش اوچون اویقون گؤرموشلر. شعوبییه نین اویدوردوغو اسکی ائپیک تاریخ گئنلده اورتا دوغو تاریخینه عاید دئییلدیر. چین، هیند، یهودی، میصیر داستانلارینی خوراسانا داشیییب اورادا متنلشدیرمیشلر. اسکی ایرانین ائپیک تاریخی کیمی بو متنی فیردووسییه تقدیم ائتمیشلر. عیلام، کورد، اورارتو، لوریستان، خزر یانی خالقلار، کیرمان، موکران و بصره کؤرفزی خالقلاری نین داستانلاریندان شاهنامه ده اثر-علامت یوخدور. فیردووسی ده اونا وئریلن متنه صادیق قالاراق امره اویموشدور. ندن فیردووسی امانتدارلیغا بؤیله سادیق اولموشدور؟ چونکو فیردووسییه متنین مضمونونا موداخیله حاققی وئریلمه میشدیر. بوتون بو وئریلره دایاناراق شاهنامه نین تاریخی قایناق کیمی نه قدر اعتیبارسیز اولدوغونو آچیقجا گؤرمکده ییک. شاهنامه یه دایاناراق تاریخ یازانلار و بو وسیله ایله ده شاهسئونلیک، مزداپرستلیک فیکرینی تبلیغ ائتمه یه چالیشانلار نه قدر یانلیش و بیلیم دیشی ایش گؤرودوکلری نین بیلینجینده اولمالیدیرلار. شاهنامه نی اوخویارکن فیردووسی نین بو متنی نظملشدیررکن ویجدانی نین عذاب چکدیگی ده اورتایا چیخماقدادیر. روستم و اکوان دیو داستانینی آنلادارکن فیردووسی نئجه اوزگون اولدوغونو بو سؤزلرله دیله گتیریر: 

  اگر آنلامینی بیلرسه، گئرچک، 

  عاغیل بو سؤزلری دیشلاسین گرک.[44] 

  آنجاق فیردووسی بو ایشی سئوه رک دئییل، ماددی حیاتی نین یوکسک دوزئیده قارشیلانماسی قارشیسیندا یازمیش و بونو آچیقجا شاهنامه ده دیله گتیرمیشدیر: 

  آلتمیش بئش یاشیما چاتدیغیم زامان، 

  آجیلار ایچینده قیوریلیردی جان. 

  “آفرین!” دئدیلر یازدیرانلار تک، 

  هئچ بیر شئی قیسمتیم اولمادی گئرچک. 

  اسکی داستانلاری یازماقدان آرتیق، 

  یورولدوم، کؤنلومه چؤکدو قارانلیق.[45] 

  بوتون بونلار گؤستریر کی، فیردووسی نین شاهنامه نی نظمه چکمه سی بیر ایمان و اینانج ایشی اولمامیش، سادجه ماددی یاشامینی تامین ائتمک آماجی ایله اولموشدور. فیردووسی آنلادیر کی، سؤزو وئریلن پارالاری و آلتونلاری دا آلا بیلمه میش و چکدیگی زحمت هدر گئتمیشدیر. بو افسانه نی نظمه چکمه دن اؤنجه انجومنین اونا بولجا پارا و آلتون وئره جگینی آچیقلاییر: 

  مکتوب دفتریندن ایلهام آلاراق،  

  بو اسکی داستانا باشلادیم آنجاق.  

  یاشلاندیغیم زامان دوشوندوم بؤیله، 

  پارا و آلتونوم اولاجاق بلکه.[46] 

  “فیردووسییه سؤزو وئریلن بو آلتون و پارا اونو شاهنامه نی نظمه چکمه یه تشووق ائتمیشدیر. اؤزونون آچیقجا آنلاتدیقلاری بو شکیلده دیر. بؤیوک بیر زنگینلییه قوووشاجاغینی سانمیش.”[47] 

  بو آلتون و پارانین سؤزونو وئرنلر شاهنامه بیتدیکدن سونرا سؤزلرینه خیلاف چیخیرلار و فیردووسی 35 ایل حیاتینی ایتیردیگینی گؤرور. فیردووسی نین اؤز عاغیلسیزلیغینی تنقید ائتمه سی ده بوندان سونرا باشلار. یازیر کی، شاهنامه نی یازدیغیم سورجه علی دئیلمی، بودولف، ابونصر وراق و حییی-قوتئیب پارا اؤده ییردیلر. آنجاق بؤیوک حوزونله یازیر کی، عؤمرونون سونلاریندا اونا صاحیب چیخان یوخدور. چونکو اونا سؤزو وئریلن آلتون خزینه سینی وئرمه میشلر: 

  یئتمیش بیر یاشیما چاتدیغیم آندان،  

  شعریمین آلتینا گیردی آسیمان. 

  منیم اومیدیمی برباد ائتدیلر، 

  اوتوز بئش ایل عؤمروم وئرمه دی ثمر. 

  ایندی من سکسنه اولاشماقدایام، 

  اومیدسیزلیک ایچره کئچمکده اَییام.[48] 

  اسکی چاغلاردا بؤیله بیر قورال وار ایدی کی، مؤلیف اثری بیتیردیکدن سونرا تانرییا حمدییه یازاراق اثری بیتیرردی. اثری بیتیرمه فورصتینی تانری اونا وئردیگی اوچون تانرییا تشککورنامه یازاردی. آنجاق فیردووسی اثرین سونوندا ائتدیگی ایشین آنلامسیزلیغینی آنلادیر و 35 ایل عؤمرونو بوشونا برباد ائتمه سیندن یاخینیر. سؤزو وئریلن آلتون خزینه سینه اولاشامادیغیندان آچیقجا یانیب-یاخیلماقدادیر. بؤیله جه فیردووسی نین تاریخی، سیاسی و حتّی کولتورل یارقیلاری نین اونون اؤزونه عاید اولمادیغی آنلاشیلیر.[49]  

شاهنامه نین سونو شعوبی قایناقلارلا آز ایرتیباطدادیر. بو دا شعوبییه نین بو دؤنملرده تشکیلات اولاراق چؤکدویونو گؤسترمکده دیر. انوشیروان ساسانی بؤلوموندن سونرا فیردووسی آنلاتدیقلاریندا داها موستقیل گؤرونمکده دیر. آنجاق سوال بودور: بو بؤلومده نیسبتن موستقیل اولاراق گؤرونن فیردووسی نئجه اولموش دا بؤیله قورخوسوزجا عربلره سالدیرمیشدیر؟ بعضی آراشدیرماچیلارا گؤره فیردووسی عرب و ایسلام دوشمنی اولموش و عرب آدلارینا، ایسلام بؤیوکلرینه قارشی چیخمیشدیر. آدلارین عؤمر و ابوبکیر اولماسینا اعتیراض ائتمیشدیر: 

  برابر اولورسا تاخت ایله مینبر، 

  ابوبکیر اولار آدلار و اؤمر.[50] 

  بعضی آراشدیرماچیلار ایسه دوشونورلر کی، بو گؤروشو فیردووسی ساسانی شاهلاری نین دیلی ایله آنلاتمیش و فیردووسی نین اؤز گؤروشونو یانسیتماز، دؤولتی دئوریلمیش اولان ساسانی شاهلاری بونون دیشیندا فرقلی اولاراق نه دوشونه بیلردیلر؟ بونلارین اؤته سینده شاهنامه نین یازاری ایران جوغرافییاسی حاققیندا دا بیلگیسیزدیر. ایرانین سینیرلاری نین هارالار اولدوغونو بیلمه مکده دیر. شاهنامه ده آچیقلانان ایرانلا باغلانتیلی اولان تک جوغرافی مکان خوراساندیر. شاهنامه نین باشیندان سونونا قدر ایران خوراسانلا سینیرلیدیر. باغداد ایقتیداری شاهنامه نی حاضیرلایانلاردان داها چوخ ایران جوغرافییاسی حاققیندا بیلگییه صاحیب اولموشدور. بو دا اونو گؤستریر کی، شعوبیه گئنیش جوغرافی ساحه نی ائحیتیوا ائدن بیر حرکت دئییل، خوراساندا مرکزلشمیش اولان حرکت اولموشدور. آمول و ساری فیردووسی و شاهنامه نی پلانلایانلارا گؤره سیستاندا گؤستریلیر. البورز هیدیستاندا ، مازندران بیر کره تئهران و بیر کره ده خوراساندا گؤستریلمیشدیر. فیردووسی نین سؤزلری بللی بیر دؤنمدن سونرا گؤستریر کی، شعوبییه نین اؤرگوتسل حیاتی سونا ارمیش و مورتدلیک اوزوندن تعقیبه آلینمیشلار. قزنوی دؤولتی نین قورولوشو ایله شعوبییه تعقیب آلتینا آلینمیشدیر. فیردووسی عؤمرونون سونلاریندا کیمسه سیز قالماقدان یاخینماقدادیر. شعوبییه نین سیفاریشی ایله یازیلان کیتابی نین دا خریداری اولمامیشدیر.[51] 

  گنجلیگیمده منی یوکسلتدینیز سیز، 

  یاشلانمیش واختیمدا قالدیم کیمسه سیز.[52]  

  فیردووسی شاهنامه نین سونلاریندا یالنیز بیر یئرده مداین سارایی نین یاپیمیندا اولایی بیر یاشلی کیشی نین دیلی ایله آنلادیر. بوندان سونرا بوتون اولایلار فیردووسی نین اؤز دیلی ایله آنلادیلماقدادیر و داها اسکی دفتردن و داستان سؤیله ینلردن خبر یوخدور. بو دا گؤستریر کی، شاهنامه نین سون بؤلومونون یازیمی ایله شعوبییه نین ده سونو گلمیش و فیردووسی موستقیللیگینی قازانمیشدیر. فیردووسی سون میصراعلاریندا آرزو ائدیر کی، کئشکه اونون ماددی حیاتینی تامین ائدن حییی-قوتئیب کیمی کیشیلر یئنه ده اولسایدی. آنجاق زامانین حرکتی اؤز فیطرتینه اویقون اولاراق گئرییه دوغرو اولماز. قزنویلر اورتایا چیخدیلار و ماحمود قزنوی هیندیستانی، خوراسانی اؤز کونترولونا کئچیردی. شعوبی گؤروشلر یاساقلاندی. بو دفعه  فیردووسی اثری ماحمود قزنوییه سوناراق قارشیلیق آلماق فیکرینه دوشدو. بو حاقدا آنلامسیز افسانه لر اویدورموشلار. گویا باشلانقیجدان شاهنامه نین یازیلماسینی سولطان ماحمود سیفاریش ائتمیش. آنجاق بونلارین هامیسی یالان روایتلردیر. بو یالان روایتلر فیردووسی نین شاهنامه ده ائتدیگی دَییشیکلیکلری اؤرت-باسدیر ائتمک اوچوندور. شوبهه سیز کی، ماحمود قزنوی شاهنامه نی سیفاریش ائدنلردن خبرسیز اولمامیشدیر. سوننی موسلمان کیملیگی ایله ماحمود قزنوی شعوبییه نین دونیاگؤروشونو قبول ائده بیلمزدی. شاهنامه نی سئومه ییشی نین ده سببی بو اولموشدور. سولطان ماحمود شاهنامه یه تام اولاراق اعتیناسیز داورانمیشدیر. فیردووسی نین سولطان ماحمود حاققیندا یازدیغی هجونامه ده بونون گؤسترگه سیدیر. فیردووسی قزنوی ساراییندان اومیدسیزجه الیبوش دؤنموشدور. عؤمرونون سونلاریندا شاهنامه نی یازدیغی اوچون پئشمانلیغینی بیلدیرن باشقا بیر اثر یازیر. “یوسیف و زولئیخا” منظومه سی شاهنامه اوزرینه یازیلمیش پئشمانییه اثریدیر. فیردووسی مؤلیف دئییل، ایجراچی اولموشدور. شاهنامه نی شعوبییه نین اوزون قصیده سی کیمی قبول ائتمک اولار. یازدیغی اثرین قارشیلیغینی بولامایان فیردووسی اونو سولطان ماحمودون حوضورونا آپاریر و سولطان دا اونا اهمییت وئرمیر.[53]  

  اصلا دفتریمه گؤز ده آتمادی، 

  منی دینلمه ییب گئری یوللادی.[54] 

  شاهنامه اوزرینه پئشمانییه بیر اثر اولاراق یازییلان کیتابین فیردووسییه عاید اولمادیغینی ایدیعا ائتدیلر. آنجاق فیردووسی نین مین ایللیگینده بوتون عالیملر بو اثرین فیردووسییه عاید اولدوغو گؤروشو اوزرینده بیرلشدیلر.  

  خیلافتین اوجقار و کونترولونون اولمادیغی بیر یئرده، یعنی خوراساندا شعوبییه آدیندا بیر دسته اورتایا چیخاراق بؤلگه تاریخینی ساختالاشدیرماغی باشاردیلار. یالنیز اونلارین اولوشدوردوقلاری ادبییاتا داها سونراکی دؤنمده، اؤزللیکله صفوییه زامانیندا احتییاج دویولاجاق و شاهنامه صفویلر دؤنمینده یئنیدن ایشلنه رک تورک دوشمنلیگی دویقولاری ایله ده دولدورولاجاقدیر.  

  صفوی دؤولتی شاهنامه محورلی میتولوژی اساسیندا قورولموشدو، چونکو دؤولتین قوروجوسو اولان شاه ایسماعیل گیلاندا شعوبییه نین شاهنامه سی اساسیندا ائییتیلمیشدی. بوتون ذره لری ایله بیر شعوبی قهرمانی کیمی شکیللندیریلن شاه ایسماعیل شاهنامه ده کی شعوبییه سیفاریشلرینی بیر-بیر اؤلکه ده تطبیق ائتدی. تبریزده تؤرتدیگی تورک سویقیریمی شعوبییه نین تاریخی سیفاریشی ایدی. بو سویقیریم ائدیلدیگینده پلانین باشیندا دین ایشلریندن سوروملو و شاه ایسماعیلین اؤزل شعوبی اؤیرتمه نی اولان شمسی-لاهیجی دورماقدا ایدی. قیزیلباشلیق دا کؤکه نی اعتیباری ایله شعوبی بیر ایدئولوژی اولدوغوندان اولایین تاریخی پرده آرخاسیندان خبرسیز اولان جاهیل قیزیلباشلار شعوبی شاه ایسماعیلین لیدئرلیگینده آذربایجاندا و دیگر بؤلگه لرده تورک اینانج و دوشونجه ایزینی سیلمه یه باشلادیلار و باشاردیلار. شعوبی شاه ایسماعیلدان سونرا آذربایجاندا و دیگر بؤلگه لرده تورکچه تورکوستان و آنادولودان تجرید ائدیله رک فارسجانین قارشیسیندا قیسیق و یئنیلمیش دوروما دوشدو. شعوبییه نین آماجی شاه ایسماعیل کیمی گوجلو بیر لیدئر آراجیلیغی ایله تورک کیملیگینی آذربایجاندان، آنادولودان و تورکوستاندان سیلیب یوخ ائتمک اولموشدور. یاووز سولطان سلیمین قطعیتی حسابینا بو پلان سویا دوشورولدو. چالدیران یئنیلگه سیندن سونرا شاه ایسماعیل روحن اؤلدو و سادجه تک گؤردویو ایش فارس میللییتچیلیگی نین شعوبی قایناغی اولان شاهنامه نی یئنیدن حاضیرلاماق اولدو. چالدیران یئنیلگه سی نین اینتیقامینی شاهنامه نی یئنیدن تحریف ائتدیره رک تورکلردن آلماغا چالیشدی. شاه ایسماعیلین اینتیقامی چوخ سرت اولدو. تورکلوک ایراندا چؤکرتیلدی. بو دوغرولتودا شاهنامه نین سونراکی ماجراسی حاققیندا آراشدیرمالاریمیزی داوام ائدیریک. آنجاق صفوییه نین گئرچک میراثی مودئرن چاغدا پهلویلر اولدوغو اوچون اؤنجه شاهنامه نین پهلویلر دؤنمینده کی  قوللانیم شکلیندن باشلایالیم...   

  شاهنامه نین نئجه مئیدانا چیخما شکلی آنلادیلدی. پهلویلر دؤنمینده فیردووسیدن بیر قهرمان یاراتماق اوچون شاهنامه ایله ایلگیلی مؤوجود تاریخی بیلگی و بلگه لرین ترسینه معلومات حاضیرلاندی. گویا ماحمود قزنوی نین موخالیفتینه رغمن فیردووسی اسکی فارس تاریخینی یازماقدا دیرنمیشدیر. “قزنویلرین ایکینجی پادشاهی سبوکتکین اوغلو ماحمود قزنوی آشیری بیر موسلمان ایدی. سیاسی باغیمسیزلیغی هر شئیدن اوستون بیلیردی. اونون ساراییندا فارس دیلی نین اینکیشیافی اوچون اؤزل دیقتلر ائدیلیردی. فارس دیلی او قدر یایقینلاشدی کی، اونون وزیری ابوالفضل ایبنی فضل عرب دیلینی دؤولت دوزنیندن چیخاردی. ماحمود قزنوی نین سارایی تام آنلامی ایله فارس دیلی نین آکادئمییاسی حالینا گلمیشدی. شاه ساراییندا هر گئجه فارس دیلینده شعر گئجه لری دوزنله نیردی. شاه اؤزو ده بو ادبی توپلانتیلارا قاتیلیردی. شعر اوخونور و تنقید ائدیلیردی. شاه بو ایشدن چوخ ذؤوق آلیردی. اؤنجه کی شاهلار کیمی ماحمود میللی و تاریخی مضموندا اولان شعرلردن خوشلانیردی. اسکی ایران شاهلاری نین سرگوزشتینی دینله مکدن ذؤوق آلیردی.”[55]  بو بیلگیده قزنه لی ماحمودون اسکی ایران تاریخیندن خوشلاندیغی سؤیله نیرکن عئینی قایناغین اتک یازیسیندا باشقا بیر قزنه لی ماحمود گؤرونتوسو وئریلمکده دیر. “شاهنامه ده تورکلر و عربلر آشاغیلاندیقلاریندان دولایی اؤزو ده تورک اولان ماحمود قزنوی اوندان خوشلانمامیشدیر. ماحمود اسکی ایران شاهلاری نین وصف ائدیلمه سیندن خوشلانمامیشدیر. بو دا ماحمود قزنوی نین شاهنامه دن نیفرت ائتمه سینه سبب اولموشدور.”[56] گؤرولدویو کیمی قزنه لی ماحمودون شاهنامه دن خوشلانیب خوشلانمادیغی بلیرسیز قالیر.  

  شاهنامه ایله ایلگیلی اولان حوققابازلیقلاردان بیری ده اونون اورژینال متنی نین داها اسکیلره دایاندیریلماسیدیر. “ایران میلتی و دونیادا فارس دیلینی سئونلر مین ایل عرضینده شاهنامه متنینی چایخانالاردا، زورخانلاردا، شاهنامه اوخوما مجلیسلرینده اوخویاراق فیردووسی نین ابدی ذؤوقو ایله تانیش اولموشلار.”[57] شاهنامه حاققیندا بیلگیلری داها اسکیلره دایاندیرماق اوچون چایخانا و زورخانا تاریخی حاققیندا دا یالان معلومات وئرمک زوروندا قالمیشلار.چایخانا و زورخانانین ایرانداکی عؤمرو مین ایل اؤنجه یه دایانماماقدادیر. دونیانین دیگر زورخانا و چایخانالاریندا دا شاهنامه نین نه زامان اوخوندوغو بللی دئییلدیر. هانسی دیلده بو شاهنامه نی کئچن مین ایلده دونیا چایخانالاریندا اوخوموشلار؟ شاهنامه نین یابانجی دیللره ترجومه سی نین مین ایللیک تاریخی یوخدور.[58] ایراندا دا ایلک چایخانا تهماسیب صفوی زامانیندا باشکند قزوینده تاسیس ائدیلمیشدی.  

  “شاهنامه دن یاخلاشیق 330 نوسخه فیهریست کیتابخانالاردا بللی ائدیلمیشدیر. تاریخسیز نوسخه لری و یا یئنی شاهنامه نوسخه لرینی ده بونا اکلرسک، نوسخه لرین سایی میندن آرتیق اولار. بو نوسخه لرده عصرلر بویونجا کاتیبلر ایستر ایسته مز بعضی شئیلر آرتیریب و یا عکسیلتمیشلر. فیردووسی نین چاغیندان اوزاقلاشدیقجا آرتیریلیب عکسیلن شاهنامه نوسخه لرینه داها چوخ راستلانیلماقدادیر.”[59] شاهنامه نین زامان آخیشی ایچینده بو کیمی تحریفه معروض قالماسینی سؤیله ینلر شاهنامه محورلی دوشونن فارس تاریخچیلری و آراشدیرماچیلاریدیر.

“اینگیلتره هیندیستانی ایشغال ائتدیکدن سونرا فارس دیلی نین هیندیستاندا سئویلدیگینی گؤردو. او اؤلکه  نین توپلومونو و کولتورونو تانیماق اوچون شاهنامه نین دوغرو نوسخه سینی توپلاماغا چالیشدیلار. شرقی هیند کومپانییاسی نین تشببوثو و هیندیستاندا فارس دیلی موعلیملری واسیطه سی ایله شاهنامه نین 27 نوسخه سی اوزرینه آراشدیرما آپارماغا باشلادیلار. بیرینجی جیلدی 1811-جی ایلده کلکته ده شیرکتین مالییه سی ایله نشر ائتدیردیلر. شاهنامه نین تام متنی اینگیلیس ضابیط تورنئر ماکان´ین نظارتی و فارس دیلینده بیر موقددیمه ایله 1829-جو ایلده کلکته ده یاییملاندی. بو، شاهنامه نین ان مؤعتبر نوسخه سی اولموشدور کی، سونراکی نشرلر بوندان اسینلنمیشدیر.”[60] سوال اولونور: اینگیلتره نین هیندیستانداکی کومپانییاسی نین ایران فارسلاری اوچون شاهنامه صادیر ائتمه سی نین سببی ندیر؟ معلوم اولور کی، 19- جو عصرده اورتایا قویولان شاهنامه باشقا بیر اثردیر و اینگیلتره نین اوزون وعده لی ستراتئژی منفعتلرینه خیدمت ائتمه لی ایدی. ندن شرقی هیند کومپانییاسی 300 میلیونلوق هیندلیلرین کیتابی اولان وئدالاری مودئرن اوصوللا کیتابلاشدیرمامیش دا، آنجاق هیندیستاندا آزینلیقدا اولان فارسلار اوچون قایغی گؤسترمیشدیر؟! 

  “شاهنامه یازیلیب بیتدیکدن 250 ایل سونرا اوندان بیر الیازماسی قالمامیشدیر. 13-جو عصره عاید اولان ایکی الیازما نوسخه سی قالمیشدیر. اونون ان اسکی الیازماسی 1217-جی ایلده فلورانسدا بولونموشدور. او دا عکسیک بیر الیازمادیر و یالنیز شاهنامه نین ایلک یاریسینی احتیوا ائتمکده دیر. آنجاق 14-جو عصردن سونرا شاهنامه نین الیازمالاری آرتماغا باشلاییر. سونراکی یوزایللرده الیازمالاری نین سایی داها دا آرتیر. اؤیله کی، چاغیمیزدا شاهنامه نین مینلرجه الیازما نوسخه لری شخصی و میللی کیتابخانالارین ساخلانجیندا (آرشیوینده) مؤوجوددور. بوتون بو الیازمالارا اولاشماق مومکون ایش دئییلدیر.”[61] بو وئریلردن یولا چیخاراق گونوموزده مؤوجود اولان شاهنامه نین نه قدر ساختالاشدیریلدیغینی دا آچیقجا گؤره بیلریک. بو مینللرجه الیازمالارین نئجه حاضیرلاندیغی، تاریخ اوچون بللی دئییلدیر. شاهنامه لرین ان اسکی نوسخه لری ایله باغلی دَیرلندیرمه لره داوام ائده لیم: 

  “شاهنامه 1010-جو ایلده یازیلیب بیتمیشدیر. ان اسکی الیازماسی 1276-جی ایله عآیددیر. بو نوسخه نین تحریف ائدیلمه سی سانییلمازسا، اثرین بیتیشیندن 275 ایل سونرا تصنیف ائدیلمیشدیر. آنجاق بو الیازماسی نین تحریف ائدیلدیگی سانیلماقدادیر. بو نوسخه ایندی اینگیلتره موزئیینده ساخلانماقدادیر. بیر نئچه یارپاغی نستعلق، قالانلاری دا نسخ خطی ایله یازیلمیش.”[62] ایرج افشار آشیری فارس میللییتچیسی اولموش. بو آدام دا شاهنامه نین ان اسکی نوسخه سی نین تحریف ائدیلدیگی گؤروشونده دیر.  

  “بایسونقوری شاهنامه سی ان یاخشی حاضیرلانمیش شاهنامه لردن بیریدیر. بو شاهنامه 1429-جو ایل هئرات مکتبینه عآیددیر.بو نوسخه نستعلق خطی ایله جعفر بایسونقور طرفیندن یازیلمیشدیر. 22 مجلیس تصویری واردیر و جیلدینه ده آلتون چکیلمیشدیر. تئیمورون نوه سی بایسونقورا سونولموشدور. بو نوسخه نین نثر اولاراق بیر موقددیمه سی وار. داها سونرا بایسونقوری موقددیمه سی ایله مشهور اولدو. موقددیمه ده یازیر کی، شاهنامه دن چئشیدلی نوسخه لر بایسونقور کیتابخاناسیندا اولسا دا، 1426-جی ایلده امیرزاده بو کیتابلاردان بیری نین ترتیب ائدیلمه سینه قرار وئردی.”[63] 1429-جی ایل صفوی دؤولتی نین ظوهورونا چوخ یاخیندیر. دیقت ائدیلرسه، بایسونقور کیتابخاناسیندا چوخلو شاهنامه نوسخه لری نین بولوندوغو سؤیلنمکده دیر. بو شاهنامه لرین سرگوزشتی نه ایمیش؟ بوتون بونلار صفوی زامانیندا بؤیوک تحریفلرله حاضیرلانمیش اولان شاهنامه یه داها اسکی تاریخلر اویدورماق آنلامیندا دئییلمی؟ 

  “بایسونقوری شاهنامه سی نین موقددیمه سینده آراشدیریلماسی گرکن آنلامسیز افسانه و شعرلر واردیر. کیتابین نشر کئیفیتی ده سوال ایشاره سی یارادیر، سانکی 570 ایل اؤنجه دئییل، بیزیم عصریمیزده نشر ائدیلمیشدیر! کیتابین گؤرونتوسو آدامدا بو فیکری اویادیر کی، سانکی اسکی الیازمالار آدی آلتیندا چوخلو پارا قازانماق ایسته ین ساختاکارلار بو شاهنامه نی حاضیرلامیشلار.”[64] پهلویلر دؤنمینده اوزرینده داها چوخ دورولان بو ساختا شاهنامه اولموشدور. 

  “شاهنشاهلیق بایرامی شوراسی شاهنشاهلیغین 2500 ایللیک تاسیسی موناسیبتی ایله بایسونقوری شاهنامه سینی چوخ نفیس شکیلده یاییملاتمیشدی. بو نوسخه سلطنت کیتابخاناسیندا 4752 نؤمره ایله قئیده آلینمیشدیر. اوریژینال نوسخه یه بنزر شکیلده نشر ائدیلمیشدیر. کیتاب 700 صحیفه دن عیبارتدیر و هر صحیفه  ده 31 سطیردیر. هر سطیر ده 3 بئیتدن اولوشماقدادیر. کیتاب آلتون سویو ایله حاضیرلانمیشدیر.”[65] بو قدر اؤیولن بایسونقوری شاهنامه سی هارادان اورتایا چیخدی؟ بایسونقوری شاهنامه سی حاققیندا سادجه خبر وئریرلیر، آنجاق نئجه اورتایا چیخدیغی بللی دئییلدیر. محمدرضا پهلوی زامانیندا بیردن-بیره بؤیله بیر شاهنامه نین اورتایا چیخماسی بیر چوخ آراشدیرماچیلاری شاشقینا چئویردی. بو آراشدیرماچیلاردان بیری ده قزوینی اولموشدور. او، بو شاهنامه نین ساختا اولدوغونو سؤیله دی. قزوینی یازیردی کی، یئنی ایمکانلارلا حاضیرلانمیش و هله یاغی نین قوخوسو اوستونده اولان بو شاهنامه نی 15-جی عصره عاید ائتمک خطالی ایشدیر: “مشهوردور کی، بو موقددیمه 1426-جی ایلده شاهروخ ایبنی تئیمور ایبنی بایسونقور طرفیندن تحریر ائدیلمیشدیر. بایسونقور 1433-جو ایلده اؤلموشدور. آنجاق بو مسئله نین دوغرولوغو، یعنی موقددیمه نین و اثرین بایسونقور طرفیندن یازیلماسی دوغرولانمامیشدیر. بو موقددیمه گؤرولدویو کیمی چوخ یئنیدیر.”[66] سادجه ایرانلی آراشدیرماچیلار دئییل، بئرتئلس کیمی آوروپالی آراشدیرماچیلار دا بؤیله بیر نوسخه نین تاریخده اولدوغوندان خبرسیز اولموش و یالنیز 1957-جی ایلده بو نوسخه ایله ایلک کز تانیشمیشلار. 1960-جی ایلدن سونرا بایسونقور شاهنامه سی اوزرینه تبلیغاتا باشلامیشلار. یالنیز یاریم عصردیر کی، دونیا بؤیله بیر شاهنامه ایله تانیش اولماقدادیر. اسکی چاغلاردا هر هانسی اثر اوزرینه چکیلن مینییاتور اثرده رسسامین آدی دا وئریلردی. آنجاق بایسونقور شاهنامه سینده مینییاتور رسملرینی چکن رسسامین آدی و یا آدلاری دا یوخدور. بو مینییاتورلرین یئنی ایمکنالارلا حاضیرلاندیغی کیمسه ده شوبهه دوغورماماقدادیر.[67] 

  بوتون بو وئریلر گؤستریر کی، هم شاهنامه، هم ده قورانین فارس دیلینه ترجومه نؤوعلری هئچ ده صفویلردن او طرفه کئچمه مکده دیر. شاهنامه صفویلرین زامانیندا تحریف ائدیله رک حاضیرلانمیشدیر.[68] تئیموری شاهنامه لری ده هئچ بیر تاریخه صاحیب دئییلدیر. نئجه اولا بیلر کی، تئیمور ساراییندا بؤیله بیر اثر حاضیرلانسین، آنجاق اونون هئچ بیر تاریخی اولماسین؟! آیریجا، تورکلوگو ایله غورور دویان امیر تئیمور کیمی بیر ایمپئراتور ندن تورکلری آشاغیلایان بیر اثرین دَییشیک نوسخه لرینی حاضیرلامالی ایدی؟  

  شاه تهماسیب شاهنامه سی 

  “شاه ایسماعیل هئراتی ایشغال ائتدیکدن سونرا دوققوز یاشلی اوغلو تهماسیبی اورانین حؤکومتی نین باشینا کئچیردی. سؤیله نیلیر کی، تهماسیب باشکند تبریزه گلدیگینده اونلو رسسام بئهزادی دا اؤزو ایله بیر یئرده تبریزه گتیریر و بئهزاد تبریزده سلطنت کیتابخاناسی نین مودورو تعیین ائدیلیر. بونو هئرات رسساملیق مکتبی نین سونو و تبریز رسساملیق مکتبی نین باشلانیشی کیمی بیلیرلر. شاهنامه نین نفیس بیر نوسخه سینی حاضیرلاماق بیر آدامین ایشی دئییلدی، بونا بیر کوللئکتیو گره کیردی. شاه تهماسیب شاهنامه سی نین اورتایا چیخیشی نین ماجراسی بو شکیلده دیر کی، شاه ایسماعیل صفوی دؤولتینی قوردوقدان سونرا تبریزده سلطنت کیتابخاناسینی دا تاسیس ائده رک کمال الدین بئهزادی اونون مودورو تعیین ائتدی. شاهنامه نین بایسونقور نوسخه سینه دایاناراق اوغلو آدینا یئنی نوسخه ترتیب ائتمک ایسته دی. بایسونقور شاهنامه سی هئرات مکتبی نین حاضیرلادیغی ان نفیس شاهنامه ایدی. صفویلر زامانیندا شاهنامه 15 ایله حاضیرلاندی. شاه ایسماعیل باشلاتدی، اوغلو تهماسیب داوام ائتدیریب بیتیردی. بایسونقور نوسخه سی نین سادجه 22، آنجاق تهماسیب نوسخه سی نین 258-دن آرتیق مینییاتور مجلیسی واردیر. “[69] 

  “لوندون موزئیینده بولونان “شاه تهماسیب شاهنامه سی” 258 مینییاتور رسملردن عیبارتدیر. بو اثر بیرینجی شاه ایسماعیل زامانیندا فیردووسی نین شاهنامه سی اساسیندا صفویلرین ان اونلو رسساملاری طرفیندن حاضیرلانمیشدیر. 760 یارپاقدان اولوشان بو کیتاب 16-جی عصرین اوللرینده عوثمانلی سولطانلاریندان بیرینه هدییه اولاراق گؤندریلمیشدیر. 19-جو عصرین اوللرینه قدر ایستانبولدا بولونموشدور. بو گونه قدر 120 یارپاق اوندان ایرانا گئری گتیریلمیشدیر. بو اثر 20 ایل مودتینده حاضیرلانمیش، شاه ایسماعیل زامانیندا باشلامیش، شاه تهماسیب زامانیندا بیتمیشدیر. 1568-جی ایلده ایکینجی سلیم عوثمانلیدا تاختا چیخارکن شاه تهماسیب بو اثردن بیر نوسخه اونا هدییه اولاراق گؤندرمیشدی.”[70]  

  آنلاشیلدیغی کیمی شاهنامه صفویلیگین رسمی دونیاگؤروشو و ویزیونو اولموشدور.* بو اوزدن ده شاهنامه ده کئچن شعوبی وصییتلرینه عمل ائتمک گره کیردی. بو وصییت تورکلوگو تاریخدن سیلمک ایدی. آذربایجاندان، آنادولودان، تورکوستاندان تورکلوگو سیله رک شاهنامه نین تصویر ائتدیگی اسکی ساسانیلیگی برقرار ائتمک شعوبی شاه ایسماعیلین تمل آماجی ایدی. بو دوغرولتودا ساسانی-مجوسی اینانجینی آنادولودا یایماغا چالیشان شئیخ بدرالدین باشاریسیز اولموشدو. شاه ایسماعیل بدرالدینین ده اینتیقامینی عوثمانلیدان آلماق نیتینده ده ایدی. واتیکان دا بو آماج اوچون شاه ایسماعیلا هر تورلو دستک وئریردی. بو آماج اوچون شاه ایسماعیل بصره کؤرفزینی قارشیلیقسیز اولاراق پورتوقالییایا باغیشلادی. شاهنامه سادجه یئنیدن یازیلمادی. یازیلارکن شاهنامه ده کی  گؤروشلر اؤلکه ده بیر-بیر و تورکلری قتل ائده رک تطبیق ائدیلدی.  

  صفویلر دؤنمیندن باشلایاراق شاهنامه اوخوما کولتورو یایقینلاشدی. شاهنامه خوانلیغین زیروه سی صفویلر دؤنمینده اولموشدور. شاهنامه صفویلر دؤنمینده سیاسی و ایجتیماعی کیملیک قازاندی. بو دؤنمده شاهنامه خوانلیق مذهبی دویقولارا قاریشاراق حماست رنگی آلدی. عاشورا شبئهلرینده ده شاهنامه بئیتلری قوللانیلدی. صفویلر زامانیندا چایخانا دا بو آماجلا ایجاد ائدیلدی. ایلک چایخانا صفویلرین باشکندی قزوینده شاه تهماسیب زامانیندا ایجاد ائدیلدی. بیرینجی شاه عبباس زامانیندا دا ایصفاهاندا یایقینلاشدی. هم چایخانانین ایجادی، هم “عؤمر مراسیمی”، هم ده عاشورا شبئهلری شاهنامه نین گؤندریلرینی (پیاملارینی) توپلوما چاتدیرماق و اسکی ساسانی خاطیره لرینی خالقین بیلینجالتینا یئرلشدیرمک اوچون پلانلاشدیریلمیشدی. “آوروپالی سیاحلار طرفیندن حاضیرلانمیش عؤمر مراسیمیندن بعضی بلگه لر الده مؤوجوددور. بعضی تصویرلر قزوینده کئچیریلن عؤمر مراسیمینی گؤستریر. بو مراسیمین چوخ مؤحتشم کئچیریلدیگی گؤرونمکده دیر. بو مراسیمه سیاسی مسئله لرین ده قاتقیسی اولموشدور. صفویلر عوثمانلی قارشیسیندا بو مراسیمی داها مؤحتشم کئچیرمک ایسته ییردیلر. بو یوللا میللییت روحونو گوجلندیرمه یه چالیشیردیلار. فارسلار عرب سالدیریسی قارشیسیندا شیعه مذهبینی بیر ساوونما یؤنته می اولاراق قبول ائتمیشدیلر. 16-جی عصرده صفویلرین اورتایا چیخماسی ایله بونو داها دا گوجلندیردیلر.”[71] شعوبییه-صفوییه نین بو قدر نیفرت ائتدیگی عؤمر حاققیندا پئیقمبردن نقل ائدیلن بیر حدیثی سؤیله مک یئرینه دوشر. پئیقمبر بویورموشدور: “مندن سونرا بیر پئیقمبر گله جک اولسایدی، او، عؤمر اولاردی.”[72] بو کیمی حدیثلره شعوبییه شیعه نین جاوابی بودور کی، بیز اهلی-سوننتله اورتاق اولان حدیثلریمیزه شوبهه ایله یاناشاریق، بو حدیثین دوغرو اولدوغونو قبول ائتمه ییمیزیمی بکله ییرسینیز؟! مؤولانا دا عؤمر حاققیندا بؤیله سؤیلر: 

  ائی منه سن موصتافا، من ده اؤمر، 

  خیدمت ایچین باغلار اولدوم دا کمر.[73] 

  آنلاشیلدیغی اوزره شعوبییه-شیعه اوچون ساسانی نوستالژیسی حضرت محمدین صحیح حدیثلریندن، قوراندان و هرشئیدن اوستون اولموشدور. چونکو عؤمر، ساسانی دؤولتینی دئویرمیشدیر. 

  آذربایجاندا (اؤزللیکله گونئی آزربایجاندا) و بللی سوره صفوی کونترولوندا اولان تورکییه نین شیعه بؤلگه سینده هله ده عؤمر تؤرنلری یا داوام ائتمکده، یا دا حتّی اکین اکدیکلرینده تارلالاردا “اکدیم گؤیره- لعنت اؤمره” سؤیلنمکده دیر.* صفوی اؤنجه سی 700-600 ایللیک تورک-ایسلام خاطیره لری توپلومون اورتاق تاریخی بیلینجالتیندان سؤکولوب آتیلاراق یئرینه ساسانی-شیعه-شعوبی آنیلاری دولدورولدو. اؤ گوندن بو گونه بو زاواللی و میسکین دوروما تسلیم ائدیلمیش میلت باشینا دؤیوب آغلایاراق فارسلاشماقدادیر.   

  فیردووسی نین زامانیندا تورک دوشمانلیغینا او قدر ده احتییاج یوخ ایدی. چونکو تورکلر سلجوقلارا قدر اساسن اسکی یوردلاریندا یاشاماقدا ایدیلر. شاهنامه نین یازیلدیغی دؤنمده فارسلارا قارشی اساس تهلوکه تورک دیلی دئییل، عرب ایمپئراتورلوغو و عرب کولتورو ایدی. سلجوقلارین آخینیندان سونرا ایندیکی ایراندا تورکلوک گؤزله گؤرولور حاله گلمیش و بوتون اورتا دوغودا سیاسی گوجه دؤنوشموشدو. سلجوقلاردان اؤنجه اورتا دوغودا تورک ایمپئراتورلوغو اولمامیشدیر. سلجوقلار زامانیندا ایسه، فیردووسی اؤلموشدو. او زامان شاهنامه یه تورکلری آشاغیلایان بئیتلر، آنجاق صفویلر زامانیندا اکلنه بیلردی. چونکو ایدیعا ائدیلن بایسونقور و تئیمور شاهنامه لری دوغرو اولسا بئله، اونلاردا میللی غورورو وار ایدی و اؤزلرینی تورک بیلیر، صفویلرین ترسینه اولاراق سویلارینی ساسانیلره باغلامیردیلار. یالنیز صفویلر سویلارینی آنا طرفدن ساسانیلره و آتا طرفدن سئییدلره باغلامیشلار. یعنی صفویلرین گتیردیگی عیرقچیلیک نه ایسلامدا اولموشدور، نه تورکلرده. بو، یالنیزجا شاهنامه ده مؤوجود اولموشدور. شاهنامه شاه ایسماعیل دؤنمینده یازیلیب تحریف ائدیله رک یئنیدن کیتابلاشدیریلدیغیندا تورکلری آشاغیلایان بئیتلر اکلنمیش اولمالیدیر. چونکو تورک اولاراق آدلاندیردیقلاری عوثمانلینی چالدیران ساواشیندا اولماسا دا، شاهنامه دونیاسیندا یئنمیش اولوردولار. شاه ایسماعیلین اوغوللاری نین آدینی شاهنامه دن چیخارماسی دا بو اثرین ایسماعیل دؤنمینده چوخ گونجل اولدوغونو گؤستریر. بللی کی، ایسماعیلا فارس دیلینی لاهیجاندا فیردووسی نین شاهنامه سی اساسیندا اؤیرتمیشلر. چونکو ایسماعیلین 13 یاشیندا تبریزده تاجقویما مراسیمینده اوخودوغو متن ده شاهنامه ایچه ریکلیدیر. 13 یاشیندا چوجوق تاریخ بیلگیسی نین نه اولدوغونو البتته آنلایا بیلمز. بورادا پرده آرخاسیندا اولایی یؤنلندیرن شعوبییه نین پلانی گئرچکلشمیشدیر. شعوبییه پلانلی بیر شکیلده آنادولونون آقرئسسیو و بیلگیسیز قیزیلباش سوروسونو جلب ائده رک اؤز تاریخی آماجلارینی داغدا یاشایان اهلیلشمه میش قیزیلباشلار واسیطه سی ایله حیاتا کئچیرمیش و ساسانی-صفوی دؤولتینی شعوبی ایدئولوژیسی اولان قیزیلباشلیق واسیطه سی ایله تاسیس ائتمیشدیر. داها سونرا دا قوللانیلان قیزلباشلاری یئنه ده شاهنامه نین “شاهدوست” کیمی قاوراملارینا گؤره “شاهسئون”لشدیره رک داغلارا بوراخمیشدیر.  

  ایسماعیلین موعلیمی اولان فارس شمسی-لاهیجی، ایسماعیل 13-12 یاشیندا ایکن دؤولتین دین و حوقوق ایشلریندن سوروملو باخانیدیر. تبریزده تورک سویقیریمی شعوبییه نوماینده سی شمسی-لاهیجی نین پلانلاری و شاهنامه نین سیفاریشی اساسیندا گئرچکلشدیریلدی. قیزیبلباشلارین دا آزربایجاندا هئچ بیر تاریخی خاطیره لری، قوهوم-اقربالاری یوخ ایدی. تبریز اهالیسینی قتل ائتمک اونلار اوچون چوخ قولای ایدی. چونکو بو تورپاقلارین اینسانلاری دئییلدیلر. یابانجی ایدیلر، شعوبی اینانجلی ایدیلر.

  تورکلر ایلک اولاراق تک تانریلیغی و یا تؤوحیدی ایسرائیل اوغوللاریندان، یهودیلردن آلمیشدیر. خزرلر یهودی اینانجیندا ایدیلر. ایسلامییت اورتایا چیخمایانا قدر یهودییت و خریستیانلیق تؤوحیدین اساس دینلری ایدی. تورک اولوسو ایسلامییتله تانیشدیقدان سونرا دا فارسلارین ترسینه اولاراق چوخ قولایجا ایسلامین تؤوحیدینی قبول ائتمیشدیر. صفویلردن سونرا ایسه تؤوحید دینیندن آیریلاراق ساسانی-مجوسی شیرکینه اوغرانمیشدیر. تؤوحیددن قوپوش قولای اولمامیشدیر. ساسانی-شعوبی جاسوسو اولان شاه ایسماعیل شعوبییه نین پلانلاری اوزرینه سویقیریم تؤرده رک شیرکی و “ایمامت” کیمی آللاها شریک قوشما اینانجینی اؤلکه میزده یایقینلاشدیرمیشدیر. اویسا کی، ایسلامین تئوریسی قوراندیرسا، پراکتیکاسی حضرت محمدین پئیقمبرلیک دؤنه می حیاتیدیر، قالانلار ارزیدیر و ایسلامدا ایمامت آدیندا آللاها شریک قاتما کیمی ساپیق بیر اینانج اولمامیشدیر. یعنی ایسلام تاریخینده چوخ بؤیوک شخصییتلر یئتیشمیشدیر. آنجاق تمل بیلگی قوران و داورانیش اؤرنگی حضرت محمدین یاشامیدیر. فارس میللیییچیلیگی محورلی سیاسی ایرانی کیملیک صفویلر زامانیندا ایجاد ائدیلدی و ایمامت آدلی ساپیق ایسلام آلقیلاییشی دا بونا آراج اولدو.  

  “یئنی “ایران”ین نوطفه سی صفویلر زامانیندا باغلاندی. صفویلر دؤنمینده ساسانیلردن سونرا پارامپارچا اولان اؤلکه  900 ایلدن سونرا بوتونلشدی. بو ایللر عرضینده ایثنا-عشری شیعه سی اؤلکه نین رسمی مذهبینه دؤنوشدورولدو. ایران-آوروپا ایلیشکیلری ده یئنی مرحله یه گیردی.”[74]  

  شعوبییه نین اورَتدیگی تاریخی، ادبی و مذهبی قاوراملار او قدر آرتدی کی، اونون ائتکیسینده قالانلارین سایی دا آز اولمامیشدیر. نیظامی گنجه وی کیمی شاعیرلر ده شعوبییه نین ائتکیسی آلتیندا قالمیشلار. نیظامی گنجه وی “خوسروو و شیرین” کیمی اثری ایله شعوبییه نین جانلی توتماغا چالیشدیغی ساسانی نوستالژیسی نین خاطیرلانیب داوام ائتمه سینه قاتقیدا بولونموشدور. نيظامي گنجه وي نين "بوتون دونيا بير بدندير و ايران بو بدنين قلبيدير. بونو سؤيله مکدن چکينمه مک لازيمدير. ايران يئر کوره سي نين اورگي ايسه، اورگين بدندن داها اوستون اولدوغونا اينانماق گره کير"[75] کيمي گؤروشلري شعوبي سؤيلمدير. ايران آديني اويدوران دا شعوبييه اولموشدور. نيظامي نين بو سؤيله مي ايله فيردووسي نين آشاغيداکي گؤروشلري تام اولاراق اؤرتوشمکده دير:

" ايران اولماز اولسا، اولماز اولوم من، 

  قالماسين اؤلکه ده ساغليقلي بير تن."[76]

شعوبی قاوراملارین و دونیاگؤروشونون ائتکیسینده قالماماق اوچون ایکی سورویا یانیت وئرمه میز گره کیر: 1- تورکلوک ندیر؟ 2- ایسلام ندیر؟ بو ایکی سورونون دوغروجا و کندی قایناقلارینا دایاناراق یانیتلانماسی شعوبیلییه قارشی توتارلی چیخیش اولا بیلر. شوبهه سیز کی، بورادا سؤز قونوسو، یالنیزجا نیظامی گنجه وی دئییلدیر، نیظامی نین سوسیال و تاریخی موحیطینده ده شعوبییه نین ائتکیلی اولدوغو آنلاشیلماقدادیر.

  کيمينسه شيعه اولوب اولماماسي بيزيم سورونوموز دئييلدير. بيز ایسلام تؤوحیدی محورلی اينانج آزادليغينا اينانماقداييق. سؤز قونوسو بللي بير اينانيشين تاريخي سورج ايچينده سياسي آماج يولوندا نئجه قوللانيلديغيني آيدينليغا قوووشدورماقدير. صفويلره قدر اؤلکه ميزده مذهب پلوراليزمي اولموشدور. اؤلکه ميزده شيعه، سونني و دَييشيک مذهبلر، طريقتلر اولموشدور. صفويليک بو موختليفليگي تاريخدن سيله رک شيعه چيليگي فارس عيرقچيليگي ايله اؤزدئشلشديرميشدير. سورون دا بودور. گونوموزده فارس عيرقچيليگينه کؤنوللو اولاراق بيزي کؤله ائدن ده بودور. يوزمينلرله 70-13 ياش آراسي تورک اينساني خومئيني نين فتواسي اوزرينه عيراق ساواشينا کؤنوللو اولاراق قاتيليب اؤلدو. ندن؟ خومئيني ايله بيزيم نه ايلگيميز؟ چونکو صفوييت بيزي ماددي-معنوي اولاراق موفليس دوروما گتيردي. تورک اينساني نين نه سرمايه سي وار، نه ده تاريخ بيليگيسي. بومبوش بير ياراديليش دورومونا ائنديرگنميشدير. بؤيله زاواللي اينسانلارين جانلاريني خومئيني کيمي یئنی بیر شاه ايسماعيلين آلماسيندان داها قولاي نه اولا بيلر؟ بو سواللارا هر کس اؤز ويجدانيندا جاواب وئرمه لي و خالقيميزي، تورک اولوسونو شيعه-شعوبي فلاکتيندن آزاد ائتمه ليدير. هر ميلتين بير رئنئسانسي اولماليدير. بيزيم ده رئنئسانسيميز بودور. بو رئنئسانس گئرچکلشمه ديکجه يوخ اولاجاغيق. بؤيوک آيدينلانما ساواشيمیز باشلاماليدير.

06. 02. 2013

---

[1] Tarixi-Sistan, s. 208.

Tarixi-Sisitan iki və ya daha çox adam tərəfindən farsca yazılmışdır. 1299-cu ildə yazıldığı bəlirtilməkdədir.

[2] Hafiz Şirazinin divanı:

Torkane parsi quy, bəxşəndəqane ömrənd,

Ya Rəb bəşarəti deh rendane parsa ra.

[3] Çeviri: G. G.

Nəxostin be Səlm əndərun bengərid,

Həme rum o Xavər mər u ra qozid.

[4] Əhməd Təfəzzoli, İslamdan öncə İran ədəbiyat tarixi (Tarixe ədəbiyate İran piş əz Eslam), s. 75.

[5] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 111, 113, 114.

[6] Əli Şəriəti, İsrani-İslami kimliyin yenidən tanımlanması (Baz şenasiye hoviyyəte İrani-Eslami), s. 16.

[7] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 229.

[8] Məhəmmədrza Eftexarzadə, İranda İslam, şüubiyə, s. 327.

[9] Firdovsi, Şahnamə, Moskva nəşri, 315-314/9, 45-ci bənd.

[10]  Məhəmmədrza İftixarzadə, İranda İslam (Eslam dər İran), s. 46.

[11] Firdovsi, Şahnamə, türkçəyə çevirən: G. G.

Əz işan ferestade aməd be mən,

Soxən rəft hər qune bər əncomən.

Ke əz Qadesi ta ləbe rudbar,

Zəmin ra bebəxşim ba şəhriyar.

Vəz an su yeki bər qoşayənd rah,

Be şəhri koca həst bazarqah.

Şəhənşah ra niz fərman bərim,

Gər əz ma bexahəd geroqan bərim.

[12] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 235.

[13] R. Nath, İranda İslam (Eslam dər İran), tərcümə Eftexarzadə, s. 27.

[14] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 237.

[15] Mehrdad Bəhar, Mitolojidən tarixə qədər (Əz osture ta tarix), s. 452.

* Us-ağıl.

[16] Çevirən: G. G.

Konun ey xerədmənde vəsfe xerəd,

Bedin caygəh qoftən əndər xerəd.

Xerəd behtər əz hər çe izəd bedad,

Setayeş xerəd ra beh əz rahe dad.

Xerəd rəhnemayo xerəd del qoşay,

Xerəd dəst girəd be hər do səray.

Kəsi ku xerəd ra nədarəd be piş,

Deləş gərdəd əz kərdeye xiş riş.

[17] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 238, 239.

* Firdovsi və Dəqiqi təqribən bir tarixi və ədəbi nəslə mənsubdurlar. Məsudi Mərvdən və digər Şahnamə yazan iki şair, yəni Əbulmoid və Əbuləli Bəxli olmuşlar. Ayrıca, Dəqiqinin də bəxli olduğu söylənməkdədir.

[18] Şəfii Kədkəni, Tus haqqında  nöqtələr və ..., varlıq (Niktei dər bareye Tus və.... həsti), Firdovsiyə özəl, s. 102.

[19] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 240.

[20] Dehxuda sözlüyü, yeni nəşr, s. 20876.

[21] Dehxuda sözlüyü, yeni nəşr, s. 909.

[22] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 242.

[23] Zəhra Xanləri, Dəri farscası ədəbiyatının kültürü (Fərhənge Ədəbiyate farsiye dəri), s. 33.

[24] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 243.

[25] Zəhra Xanləri, Dəri farscası ədəbiyatının kültürü (Fərhənge Ədəbiyate farsiye dəri), s. 25.

[26] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 244.

[27] Zəhra Xanləri, Dəri farscası ədəbiyatının kültürü (Fərhənge Ədəbiyate farsiye dəri), s. 211.

[28] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 244.

[29] Tərcümə: G. G

Ze qoştasb o ərcasb beyti hezar,

Be qoft o sər aməd bər u ruzeqar.

Yekayek əz u bəxt bərgəşte şod,

Be dəste yeki bənde bər koşte şod.

[30] Tərcümə: G. G.

Neveşte mən in nameye pəhləvi,

Be nəzde to arəm məgər nəğnəvi.

[31] Dehxuda, lüğətnamə, yeni nəşr, s. 10762.

[32] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 245-246.

[33] Əli Mirfetrus, Tarixlə üz-üzə, Nima yayınları, Almaniya-1999, s. 22.

[34] Məhəmmədəli Eslami Nədoşən, Şahnamədə pəhlivanların həyatı və ölümü, (Zendəgi və mərge pəhlevanan dər Şahnamə), s. 2.

[35] Məhəmmədəmin Riyahi, Firdovsini tanımanın qaynaqları (Sərçeşmehaye Ferosi şenasi), s. 15.

[36] Olga Davidson, Şahnamədə şair və pəhlivan (Şaer və pəhlevan dər Şahnamə), s. 40.

[37] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 248.

[38] Daryuş Əkbərzadə, Şahnamə və pəhləvi dili (Şahnamə və zəbane pəhləvi), s. 19.

[39] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 250.

[40] Theodor Nöldeke, İran Milli Həmasəti (Həmaseye melliye İran), s. 91.

[41] Tərcümə: G. G. Farscası:

Yeki name bud əz gəhe bâstân,

Fərâvan bedu əndərun dâstân.

Pərakənde dər dəst hər mobədi,

Əzu bəhrei borde hər bexrədi.

Yeki pəhlevan bûd dehqan nəjad,

Dəlir o bozorg o xerədmənd o rad.

Pəjuhəndeye ruzeqare nəxost,

Qozəşte soxənha həme baz cost.

Ze hər keşvəri mobədi salxərd,

Biyavərd kin name ra gerd kərd.

[42] Tərcümə: G. G. Farscası:

Cəvani biyaməd qoşade zəban,

Soxən qoftəne xub o roşən rəvan.

Be nəzm arəm in name ra qoft mən.

Əz u şad şod dele əncomən.

Yekayek əz u bəxt bərgəşte şod,

Be dəste yeki bənde bər koşte şod.

[43] Çeviri: G.G

Be porsidəm əz hər kəsi bi şomar,

Be tərsidəm əz gərdeşe ruzqar.

Məgər xod derəngəm nəbaşəd bəsi,

Be bayəd sopordən be digər kəsi.

[44] Çeviri: G.G

Xerəd həm bedin qoftha nəgerəvəd,

Məgər nik mə´niş mi beşnəvəd.

[45] Çeviri: G. G.

Ço be qozəşt sâl əz bərəm şəsto pənc,

Fozun kərdəm əndişeye dərd o rənc.

Coz əhsənt əz işan nəbud bəhreəm,

Be qoft əndər əhsənteşan zohreəm.

[46] Çeviri: G. G

Be peyvəstəm in nameye bastan,

Pəsəndide əz dəftere dastan.

Pəsəndide əz dəftəre dastan.

Ke ta ruze piri məra bər dəhəd,

Bozorgiyo dinaro əfsər dəhəd.

[47] Firdovsi minilliyi (Hezareye Ferdosi), Təqizadənin məqaləsi, s. 93.

[48] Çeviri: G. G

Ço sâl əndər aməd be həftado yək,

Həmi zire şeir əndər aməd fələk.

Ço bər bâd dadənd omre məra,

Nəbud haseli sevopənce məra.

Konun omr nəzdike həştad şod,

Omidəm be yek bare bərbâd şod.

[49] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 268-269.

[50] Çeviri: G. G.

Ço ba təxt mənbər bərabər şəvəd,

Həme nam bubəkr o Ommər şəvəd.

[51] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 271, 272, 279, 281.

[52] Çevirir: G.G

Ço budəm cəvan bərtərəm daşti,

Be piri məra xar beqozaşti.

[53] Nasir Purpirar, “Keçmişə körpü” (Poli bər qozəşte) ikinci kitab: İslamın doğuşu, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci yayın, Karəng yayınevi, Tehran-1380 (2001), s. 284, 285, 289, 290.

[54] Çeviri: G.G

Nəkərdi dər in nameye mən neqah,

Be qoftar bəd quy gəşti ze rah.

[55] Pərviz Ətabəki, Şahnamə, Moul müqəddiməsi, s. 2293.

[56] Pərviz Ətabəki, Şahnamə, Moul müqəddiməsi, s. 2293, ətək yazı.

[57] İrəc Əfşar, Şahnamə, əlyazısından nəşrə qədər (Şahnamə əz xətti ta çapi), s. 3.

[58] Nasir Purpirar, Səfəvilərin ortaya çıxışı (Bər amədəne Səfəviyə), 1-ci kitab, s. 153.

[59] Rəstqar Fəsai, Şahnamə mətnşünaslığı (Mətn şenasiye Şahnamə), s. 2.

[60] Mənsur Rəstqar Fəsai, Şahnamə mətnşünaslığı, (Mətn şenasiye Şahnamə), s. 9.

[61] Mənsur Rəstqar Fəsai, Şahnamə mətnşünaslığı, (Mətn şenasiye Şahnamə), s. 52.

[62] İrəc Əfşar, Şahnamə, əlyazısından nəşrə qədər (Şahnamə əz xətti ta çapi), s. 9.

[63] İrəc Əfşar, Şahnamə, əlyazısından nəşrə qədər (Şahnamə əz xətti ta çapi), s. 17.

[64] Firuz Mənsuri, Nasir Xosrov səfərnaməsinə bir baxış (Neqahi be səfərnameye Naser Xosro), s. 11.

[65] Xanbaba Bəyati, Şahnameye Baysunquri və hafeze əbru, tarixi araşdırmalar dərgisi, 6-cı il, sayı 3, s. 1, 2, 3,4.

[66] Qəzvini, İyirmi məqalə (Bist məqalə), İkinci cild, s. 6.

[67] Nasir Purpirar, Səfəvilərin ortaya çıxışı (Bər amədəne Səfəviyə), 1-ci kitab, s. 191,193, 194.

[68] Nasir Purpirar, Səfəvilərin ortaya çıxışı (Bər amədəne Səfəviyə), 1-ci kitab, s. 198.

[69] Kelk dərgisi, Kərim İmami, “Şah Təhmasib Şahnaməsinin dönüşü (Baz gəşte Şahnameye Şah Təhmasebi), s. 12, 13.

[70] “İran namə”  dərgisi, Heşmət Muəyyid, Şahnamənin qəmli yazqısı (Sərneveşte qəm əngize Şahnamə), 1365 (1986), 15-ci sayı.

* Medianın yazdığını görə fars-şiə dövləti Səfəvi Şahnaməsini 10 milyon dolar qarşılığında London muzeyindən almışdır.

[71] Ğolaməli Humayun, Avropalıların İrandan təsvirli sənədləri (Əsnade mosəvvəre Urupaiyan əz İran), s. 132.

[72] Tirmizi, Mənaqib, s. 48.

[73] Mövlana, Məsnəvi, çeviri: G. G

* “Səfəvilər” kitabımda bu qonuyla ilgili ayrıntılı bilgi verilmişdir.

[74] Melville, Charles, Safavid Persia: The History and Politics of an İslamic Society. I. B. Tauris&Co published in Association with The Centre of Middle Eastern Studies of The university of Cambridge. London. 1996, P. 426.

[75] Nizami Gəncəvi, Yeddi gözəl (Həft peykər):

Həme aləm tən əst o İran, del,

Nist quyənde zin qeyas xəcelş

Çon ke İran dele zəmin başəd,

Del ze tən beh bovəd, yəqin başəd.

[76] Firdovsi, Şahnamə, Çeviri: G. G

Ço İran nəbaşəd təne mən məbad,

Bedin bum o bər zende yek tən məbad.