ائرمنی جاسوسو خییابانی

سوْوئت زامانێندا قاباردێلان خیيابانی آنتیتۆرک دۆنياگؤرۆشۆنه صاحیب اوْلان شخص ایدی. قافقازدا تۆرک کیملیگی آغێرلێقلێ بیر دؤولت قۇرۇلدۇغۇندان آذربایجان سؤزۆنۆ ديَیشدیره‌رک “آزادیستان” ائتمیش و ایران بايراغێنێ قالدێراراق قۇردۇغۇ حؤکۆمتی ایرانی کیملیگین سنگری حالێنا گتیرمیشدی. “ائرمه‌نیلرله ایش بیرلیگی اۆزۆندن عثمانلی اوْردۇسۇ خیيابانینی ياخالاياراق قارصدا حبس ائتدی”[1] کسروی بۇ معلۇماتێ شۆبهه ایله قارشێلاسا دا، لاکین معقۇل گؤرۆنمکده‌دیر. چۆنکۆ خیيابانی سوْسیالیست اینقیلابێن قافقازداکێ تمثیلچیسی اوْلان شاوْمیيانلا امکداشلێق ائتمک اۆچۆن دئموْکرات فیرقه‌سی طرفیندن يئتکی آلمێشدێ. “24 آوقۇست 1917-جی ایلده 480 دلگه‌نین قاتێلێمێ ایله فیرقه‌نین قۇرۇلتاێ کئچدی. خیيابانینی رهبر اوْلاراق سئچن قۇرۇلتاي اؤز تاکتیکاسێنێ بۇ شکیلده بللی ائتدی: 1- آذربایجان ایرانێن آيرێلماز پارچاسێدێر. 2- رۇسیيا اینقیلابچێلارێ ایله علاقه‌‌لر گئنیشله‌مه‌لیدیر،...”[2] 1905-1920-جی ایللر آراسێندا ائرمه‌نی-آسۇری بیرلیکلری، ساده‌جه آنادوْلۇدا و قافقازدا دئيیل، ایرانێن قۇزئيینده، اۇرمۇدا، خوْيدا، سالماسدا و دیگر شهرلرده مینلرجه تۆرک اؤلدۆردۆلر. بۇ ایللرده خیيابانی ان تانێنمێش سیياسی شخصیيتلردن بیری و میللت وکیلی ایدی. يۇردداشلارێ‌نێن اؤلدۆرۆلمه‌سینه قارشێ ائعتراض بیر يانا دۇرسۇن، بیر تک آچێقلاماسێ اوْلمايان خیيابانی عثمانلی اوْردۇسۇ ایرانا گیریب بۇ قتللری دۇردۇردوغۇندا اعتیتراض سسینی يۆکسلتدی کی، سۆننی عثمانلیلار توْرپاقلارێمێزێ ایشغال ائتمیشلر!!! آيرێجا خیيابانی “بۆتۆن درسلیک کیتابلارێنێ فرانسێزجا و فارسجا نشر ائتدیردی.”[3] اوْ زامان خیيابانینی میللی گؤسترن هانسێ اؤزللیکلر وار؟ بۇ خالقێن اؤز دیلینده درسلیک کیتابلارێنێ چێخارما حاقێ يوْخمۇ ایدی؟ خیيابانی‌نین دۆنياگؤرۆشۆنده تۆرکجه‌يه سايقێ دئيه بیر دۇرۇش سرگیلنمه‌میشدی. چۆنکۆ تۆرک دیلینه اؤنم وئرمک کندیلیگیندن ایرانێن قۇزئيینده‌کی تۆرکلری قافقازداکێ و آنادوْلۇداکێ تۆرک اوْيانێش حرکتی ایله ياخێنلاشدێرا بیلردی. بۇنۇ خیيابانی اؤز صفوی مئحورلی دۆنياگؤرۆشۆ اۆچۆن تهدید اوْلاراق گؤرمکده ایدی. بۆتۆن تۆرک دۆنياسێندا تۆرکجه ایله باغلێ بیر حرکت وارکن، ایرانێن قۇزئيینده تۆرکجه اؤنۆنده ان بؤيۆک انگل صفوی موْللاسێ خیيابانی ایدی.  بۇرادا پروْبلئمین اوْنتوْلوْژیسینه باخماق لازێمدێر، یعنی خیيابانی‌نین آماجێ و نیتی نه ایدی؟ خیيابانی‌نین نیتی ایرانی کیملیگی قوْرۇماق و قۇرماق ایدی. بۇ کیملیگی قۇرما و قوْرۇما يوْلۇندا داها اؤنجه‌دن و سوْنرادان دا الیمیزین آلتێندا مؤوجۇد اوْلان بیلگیلر و تجرۆبه لر وار. بۇ کیملیگین قۇرۇلۇب قوْرۇنماسێ‌نێن تک يوْلۇ تۆرک میللی کیملیگینی يوْخ سايماقدان، آشاغێلاماقدان کئچمیشدیر. خیيابانی ده بۇ نیتی داشێدێغێندان تۆرک کیملیگینه قارشێ هر کسله ایشبیرلیگی ائده بیلردی. خیيابانی ستتار خان کیمی يازێب-اوْخۇماسێ اوْلمايان بیری دئيیلدی. اوْ، قافقازدا، کێرێمدا، آنادوْلۇدا تۆرکلۆک حرکتی‌نین نه يئرده اوْلدۇغۇنۇ آيرێنتێلارێ ایله بیلیردی. بیلدیگی اۆچۆن ده بۇنۇن اؤنۆنۆ ایراندا کسمه يی اؤزۆنه بیر میسسیوْن ائدینمیش، بۆتۆن اۇيقۇلامالارێ دا بۇ يؤنده اوْلمۇشدۇر.

28 آپرئل 1920-جی ایلده رسۇلزاده‌نین باشچێلێق ائتدیگی میللی دؤولت دئوریلدی. میرزه جلیل “موْللا نصر‌الدین" درگیسینی چێخارماق اۆچۆن تبریزه گئتدی. بۇ زامان خیيابانی تبریزده ایش باشێندايدێ. “میرزه، خیيابانی‌نین يانێنا گئتدی، تانێش اوْلدۇلار.آنجاق درگی‌نین تبریزده چاپێ اۆچۆن مۆثبت جاواب آلا بیلمه‌دی.”[4] خیيابانی‌نین اؤلۆمۆندن سوْنرا درگی تبریزده يايێملانماغا باشلادێ. خیيابانی نه‌دن درگی‌نین نشرینه ایزین وئرمه‌دی؟بیرینجی سبب خیيابانی‌نین تۆرکلۆک ایچریکلی تبلیغاتا قارشێ اوْلماسێ ایدی. ایکینجی سبب ایسه تامام باشقا ایدی. خیيابانی میللت وکیلی اوْلدۇغۇندا مۇسیقینی حرام اوْلاراق بیلدیرن آچێقلامالاردا بۇلۇنمۇش و بۇنۇن اۆزرینه “موْللا نصر‌الدین” درگیسینده اوْنۇن کوْمیک کاریکاتۇرۇ چیزیلمیشدی. کاریکاتۇر خیيابانینی تیفلیسین بیر مۇسیقی مرکزی بیناسێنێن اؤنۆنده گؤستریر. خیيابانی کوْمیک گؤرۆنۆشۆ ایله “واي-واي، بۇرادا مۇسیقی چالێنێر. منی بۇرايا نیيه گتیردینیز، من قاچێرام”[5] دئيیر. سۇال اوْلۇنۇر: رسۇلزاده و آرخاداشلارێ‌نێن هر بیری‌نین فلاکتلی حیاتلارێ حاققێندا يۆزلرجه روْمان يازماق مۆمکۆن و لازێم ایکن، نه‌دن سوْوئتزده لر میللی کیملیک و میللی يازقێمێزلا هئچ بیر علاقه‌‌سی اوْلمايان خیيابانیدن ياپێشێب قوْپمۇردۇلار؟ قافقازدا “آذربایجان” آدێندا بیر اؤلکه‌نی تاریخه سوْخان خیيابانیمی ایدی؟ خیيابانی اوْرانێن مۆستقلیل اؤلکه اوْلماسێنێ هئچ قبۇل ائتمیر و سرتجه قارشێ چێخێردێ. صفویيتین تطبیق ائدیب رۇحلارا يئرلشدیردیگی ایرانچێلێق بۆتۆن رۇحلارێ ایشغال ائتمیشدی و اوْ تاریخی اوْرتامدان تۆرک میللی-سیياسی شخصیيتی مئيدانا چێخامازدێ.

---

[1] Əhməd Kəsrəvi, On səkkiz illik Azərbaycan tarixi, s. 749.

[2] Abdulhüseyn Nahidazər, Şeyx Məhəmməd Xiyabani, s. 144-145.

[3] Eyni qaynaq.

[4] Həmidə Cavanşir, Xatirələrim, çevirən: Mehriban Vəzir, Bakı-2012, s. 252.

[5] Molla Nəsrəddin dərgisi,  3-cü cild, 1909-1910-cu illər, s. 520, Bakı, Abdulla Şaiq adına kitabxana, (№ № 23-52).