ایچینده کیلر:
1- اؤن سؤز
2- نادیر شاه
3- قاجارلار
اؤن سؤز
“ایسلام
ندیر؟” سوروسونا اؤزت اولاراق جاواب وئره جک اولورساق “ایسلام عدالت دئمکدیر”
سؤیله یه بیلریک. بونون اوچون ده ایسلام تاریخی ایله ایسلامین اؤزونو
قاریشدیرماماق گره کیر. تاریخده ایسلام آدینا ائدیلن جینایتلری حضرت پئیقمبرین اؤیرتیلری نین حسابینا یازماماماق لازیمدیر. بعضی
کسیملر “ناماز دینین دیرگیدیر” سؤیلر. آنجاق دینین دیرگی ناماز دئییل، عدالتدیر.
ناماز دینین دیرگی دئییل، گرگیدیر، عدالت ایسه دینین دیرگیدیر. “آللاه عدالتلی
اولماغا امر ائدر.”[1] بشر تاریخی عدالت اوغرونداکی ساواشلاردان و
ظولمه، ایستیبدادا قارشی دیرنیشدن عیبارتدیر. ایسلامییت ایسه، اونا اینانانلاری
عدالته دعوت ائدر. عدالتین تملینده اؤزگورلوک
دورماقدادیر. اؤزگور اولمایان، تقلیده
قاپیلان و آللاه دئییل، موللا-فئودال صینیفینه
تاپینان اینسان عدالتلی اولا بیلمز. عدالتلی اولماق عاغلین ایشله وسَللیگینی
ساغلاماقدیر. وارلیق کیتابینی اوخوماقدیر. اوخوماقدیر و اوخوماقدیر کی، قوران دا
“اوخو!” ایله باشلامیشدیر. او زامان ندن اوخوماغا ایسلام تاریخینده بو قدر
یاساقلار گتیریلمیشدیر؟ ندن گئرچکدن، ندن؟ ندن سورکلی اوخویانلارین دریسینی
سویموش، قافاسینی قوپارمیشلار؟ تاریخده بللی بیر اینانج و دوشونجه یولوندا
اؤلدورولنلرین هامیسی اوخویان اینسانلار اولمامیشمی؟ ایلک حؤکمو “اوخو” اولان ایسلامین تاریخینده کی بو دهشتلرین سببی
ندیر؟
ایسلامییتده ایکی کیتابین اوخونماسینا امر ائدیلمیشدیر. “او کیتاب”[2]
و “بو کیتاب”[3] ”او
کیتاب” وارلیق کیتابیدیر، کایناتدیر. آللاهین
اوزایدا ماتئماتیک دیلی یازدیغی وارلیقدیر. ”دوغا ماتئماتیک اورانلا
هؤرولموشدور.”[4] ”بو کیتاب” ایسه الیمیزده بولونان وحی
قایناقلی متندیر. بونلارین هر ایکیسینی اوخویا بیلمک اوچون
آزادلیق و سربست دوشونجه واز کئچیلمز شرطدیر. بو قدر گئنیش بیلگینی، سونسوز معلوماتی ایچینده باریندیران وحی
کیتابینی هانسیسا شئیخ، اؤرگوت، دؤولت و یا سؤزده دینی قوروم اؤز اینحیصاریندا
بولوندورا بیلمز. بولوندوردوغوندا بو اوزون تاریخده اولدوغو کیمی ایسلامین تمل
قایناغی بیر یانا بوراخیلیب آیرینتیلارلا اوغراشیلاراق بوشونا قانلار آخیدیلار. بودوروما اعتیراض ائتمه
نین اساسینی راسیونال شوبهه تشکیل ائدر. دکارتین دئییمی ایله شعورلو شوبهه دن
یوغرولان ایمان: «شوبهه ائتمک بیر چئشید دوشونمه دیر، دوشونمه نین بیر دورومودور.
بو دورومون بوتون دوشونمه اوچون کئچرلیلیگی واردیر. چونکو دوشونورکن من دوشونمه
نین وارلیغینی آچیق اولاراق یاشاییب بیلمکده یم.»[5]
بو اوزدن ده ایسلام دینی بیزی
اونون آنا قایناغینی اوخوماغا چاغیرمیشدیر. موللانین، شئیخین حؤکملری نین دیشیندا
وارلیق کیتابی ایله وحی قایناقلی کیتابی اوخوماق ایلک گؤرَودیر. موللا-فئودال، شئیخ-کاپیتالیزم دین آنلاییشینا قارشی ایلک
سیلاحیمیز شوبهه دیر کی، بو دا صفوی-شعوبییه دین آنلاییشیعه نین یالانینی ایفشا
ائدر. بؤیله اولمادیغیندا و دین
آدینا ایستیبداد اؤز قارانلیق گؤروشلرینی ائگئمئن قیلدیغیندا ایسلامین “لا” و «کللا»* حؤکمو اورتایا چیخار. “لا” ایله باشلار ایسلامییت و
اینکار ائدر ائدر هر تور بوتپرستلیگی. بوتپرستلیک اولوب بیتمیش بیر اولای
دئیییلدیر. هر زامان
اؤزونو بوت یئرینه قویاراق دینی
کندی چیخارلاری یولوندا تفسیر ائدن کسیم اولموشدور و گونوموزده ده واردیر. “لا” هر
زامان تانریلارا اعتیراضدیر. سرمایه و ظولم تانریلارینا. موللا-فئودال، شئیخ- کاپیتالیزم تانریلارینا قارشی اعتیراضدیر. عیبادت موللا صینیفی نین چیخارلارینا
تسلیم اولاراق بیر یاشانتییا دؤنوشموشسه، او زامان “لا” و ”کللا”
سؤیله مک گره کیر. چونکو بو، ایسلامین چاغریشدیردیغی عدالت دئییلدیر. عیبادت تؤوحید محورلی ایش و دَیَر اورَتمکدیر،
عدالت یولوندا ذهنی، علمی، فلسفی و دینی چالیشمالاردا بولوناراق اینسانلارا، توپلوما یارارلی اولما، یارارلی اولما اولاناقلارینی
گئنیشلتمکدیر.
سوسیال حرکتلیلیک خالق و ایقتیدار آراسینداکی ایلیشکیلردن یوغرولان بیر
اولایدیر. سوسیال حرکتلیلیک نه زامان اورتایا چیخار؟ اؤرگوتلنمیش بیر قروپ
توپلومدا بعضی اونصورلری دَییشدیرمک ایسته
دیگینده سوسیال حرکت اورتایا چیخار. سوسیال حرکتلر آماجی بللی اولان کوللئکتیو
رئاکسیوندور. بو اوزدن سوسیال حرکتلیلیک ایستر ظفرله ایسترسه ده یئنیلگه ایله
سونوجلانسین، توپلومدا بعضی دَیَرلری دَییشدیرمه یه نایل اولار و اؤز دَیَرلرینی
تاریخه سونار. تاریخ ده ذاتن بوندان عیبارتدیر. اؤز دَیَرلرینی
موطلق دوغرولوق اولاراق گؤرن دئسپوت یؤنه تیملر،
اصلینده بیر شکیلده تاریخه “دور!” دئمک ایستمکده دیرلر. چونکو تاریخ اورتیلن دَیَرلرین
کندی حرکتلیلیگینی یاراتماسی آنلامیندادیر.
دئسپوتیزمین حاکیم اولدوغو، دئموکراسی نین و اینسان حاقلاری نین بوغولدوغو
سؤزده ایسلام اؤلکه لرینده دین دؤولتین منافعیینی قورویان بیر ایدئولوژی حالینا
گتیریلمیشدیر. آنجاق دین ایدئولوژی دئییل. چونکو دین وحیین، ایدئولوژیلر نیسبی
اولان بشری عاغلین اورونورودور. ایدئولوژیلر بللی قروپون، تشکیلاتین، دؤولتین منافعیینه خیدمت ائدر، دین بوتون بشرین معنوی
و اخلاقی قورتولوشونو آماجلار. دین،
تورپاقدان باشلاییب آللاها اوزانان اینسانین ماجرالی بیرئیسل یولچولوغودور،
ایدئولوژیلرین اونتولوژیسی، مئتافیزیکاسی
اولمادیغیندان صیرف بیر ائیلم و فعالیت پلانی، بیر پروقرام کیمی اورتایا چیخار. بو
دورومدا دین ایدئولوژیلشدیرلیدیگینده کندیسی بیر ظولم و ایستیبداد آراجینا دؤنوشر. بونون
اؤرنکلرینی تاریخده چوخ گؤروموش، گونوموزده ده لایک اولمایان اؤلکه لرده
اؤرنکلرینه بولجا راستلانماقداییق. ایشته، دین بیر میللی و دؤولت ایدئولوژیسینه دؤنوشدورولدویونده
ایستر-ایستمز سوسیال حرکت یاراتماق ایسته ین
اؤندرلر، قروپلار و تشکیلاتلار دا دیندن
یارارلانماق زوروندا قالیرلار. یعنی هر کس، قروپ و تشکیلات سوسیال سورونون چؤزومو اوچون عاغلینی
قوللانمایاراق دینی وئریلری گونجل سورونلارا گؤره تفسیر ائتمه یه چالیشیر. ایستیبدادین دا قایناغی
بودور. بؤیله جه آللاهین اینسانا وئردیگی ایلک نعمت، یعنی عاغیل قوللانیلماز اولاراق قالیر. کیمسه و هئچ بیر
قوروم و قورولوش “دین اوزرینه ان دوغرو تفسیر منیمکیدیر و بونا اویماق زورونداسان”
سؤیله یه بیلمز. سؤیله دیگینده دین دینلیگیندن چیخاراق ایلاهی ذکا بیر
اوووچ موللا-فئودال صینیفی نین اینحیصارینا کئچر کی، بو زامان قورانین “لا” و ”کللا” حؤکمو اورتایا چیخار. یعنی دین آدینا اؤزونو آللاه یئرینه قویانلارا قارشی “یوخ”
دئمک. بو
دورومدا بیر باب مئیدانا چیخار و سیزین ایسلام آنلاییشینیز و پئیقمبرینیز باطیلدیر
سؤیلر. ایسلام بیرئیسل
اؤزگورلوگو رسمییته تانییان یاشام بیچیمیدیر. اونو هئچ بیر موللا و یا قروپ اؤز
بسیط عاغلینین اینحیصاریندا توتا بیلمز. آنجاق توتولموشدور. نه یازیق کی،
اینسانلارا مرحمت اولاراق گؤندیریلن ایسلامییت دَییشیک دؤنملرده سیاسی-ایقتیصادی
آماجلارین خیدمتینه سونولموشدور. بؤیله اولدوغوندا اونو بو اسارتدن قورتاما احتییاجی دا اورتایا چیخار. بو اوزدن رئژیملر، دینی
سیاسیلشدیردیکلرینده موخالیفت
ده مجبورن و چاره سیز اولاراق اؤز سیاسی، ایقتیصادی، اخلاقی و سوسیال آماجلارینی
سیاسی دینه آنتیتئز اولاراق اؤرگوتله میش
اولور. بو کیتابدا آراشدیردیغیمیز بابیلیک بو تور سوسیال حرکتلردن بیر اؤرنکدیر.
دوشونجه اورته
بيلمه ين توپلوملارين حرکتي اينقيلاب دئييل، قييامدير. ايراندا خومئيني
رهبرليگينده اورتايا چيخان حرکت اينقيلاب دئييل، قييام ايدي. چونکو ايران شيعه
قييامي نين هئچ بير بيلگيسي، تئوريسي، هئچ بير کيتابي مؤوجود دئييلدي. بوتون
سؤيلننلر اسکيدن مؤوجود ايدي. تقليده قاپانميش دوشونمه ين توپلومون بير شئيخين
فتواسينا گؤره داورانماسي اينقيلاب ساييلا بيلمز. آيريجا، "ايسلام
اينقيلابي" ايفاده سي دئيه بير آنلاييش قبول ائديله بيلمز. چونکو بو
اينقيلابي ايلک اولاراق پئيقمبر گئرچکلشديره رک تاريخين يؤنونو دَييشدي
و بير اينقيلاب ايکي کره تکرار اولماز، اولاماز. بو
اينقيلابين بير تک رهبري حضرت محمد و کيتابي ايسه
قورآن اولموشدور. پیقمبرین قلوبال اينقيلابی خومئيني قييامي کيمي تئرورو مقبول سايمادي، اينسانلاري
توپلو شکيلده قتل ائتمه دي. پئيقمبر طرفيندن تاريخه کئچن حرکت بير اينانج، دوشونجه و دوروستلوک
اينقيلابي ايدي. بؤيوک فرانسا اينقيلابي نين فيکري تمللريني وولتئر، روسسو کيمي
دوشونورلر حاضيرلادي. آنجاق خومئيني شيعه قييامي نين بير
تک ائورنسل شخصييتي اولماميشدير. روسييا سوسياليست اينقيلابي نين دا ايقتيصادي و
سوسيال سؤيله ملري مؤوجود ايدي، بو دوغرولتودا تئوريلري وار
ايدي.لاکين ايران شيعه قييامي نين بير تک تئوريک سؤيله مي ايچه رن
کيتابي اولماميشدير. دوشوننلر،
دوشونجه اورتنلر موللا-فئودال صینیفی طرفیندن
اؤلدورولدویوندن هئچ بیر اینقیلاب اولمامیشدیر.
فلسفه سی اولمایان سییاست ایقتیدار بوشلوغو آنلامیندادیر.
بو بوشلوغو موللا-فئودال منافعیینه خیدمت ائدن دینه، خورافاتا، موللایا، سئییده
دایاناراق دولدورماق دینی ایستبداد
تشکیل ائتمک آنلامیندادیر. سیاسی فلسفه سی اولمایان رئژیملر موللا-فئودال، شئیخ- کاپیتالیزم صینیفینه دایاناراق خالقین جهالتی ایله خالقی
بوغماق ایستر، یا دا یابانجی و گوجلو اؤلکه لرین کؤله سی اولاراق خالقی اونلارین
منافعیی یولوندا زورلا سوسودورماغا چالیشارلار. ایسلام دوغوسوندا سیاسی فلسفه اولمامیش، دوغمامیشدیر. سیاسی فلسفه اینانجین دئییل، عاغلین
کشفیدیر. بو اوزدن ده
دئموکراسی،
قادین، چوجوق، یاشلی، چئوره و اینسان
حاقلاری ایله هله ده ایسلام دونیاسینداکی اؤلکه لر تانیش اولموش دئییللر. چونکو دوشونجه کندی ایچیندن اورتیلمزسه، باشقا یئردن گتیریلمکله
آیدینلانما اولماز، اولاماز.
19-جو عصرده
بابیلیک توپلومون درینلیکلرینه قدر نوفوذ
ائدن بیر جریان اولموشدور. دینی کسیمین یانی سیرا قادینلار دا بو حرکته گئنیش اؤلچوده قاتییلاراق کیشی مرکزلی تاریخ آنلاییشینا و موللا-فئودال
صینیفینه قارشی فیکری و اؤرگوتلو سیلاحلی ساواشا قاتیلمیشلار. 19-جو عصرده ایلک فئمینیست و قادینا دَیَر وئرن دئوریمجی
حرکت بابیلیک ایچینده شکیللنمیشدیر. بیر چوخ تابولاری بو قادینلار اؤز اؤلوملری
باهاسینا قیردیلار. قادینین تحصیل آلماسی، فیقه علمینده سؤز صاحیبی اولماسی،
سییاسی-سوسیال حیاتا قاتیلماسی کیمی حاقلاری ایلک اولاراق بابی قادینلار
هایقیردیلار. بو گلیشمه لر ایسه ذهنلرین قورخونج تقلید قارانلیغینا گؤمولدویو بیر دؤنمده اورتایا چیخمیشدی. ماددی-معنوی اولاراق
اورتیم ذهنییتیندن بومبوش اولان بیر چاغدا بؤیله اینقیلابی بیر حرکت اورتایا چیخدی. اونلار موللا-فئودال صینیفی طرفیندن فاحیشه آدلاندیلار. اونلار یئنی دوشونجه لریندن دولایی عایله لری طرفیندن آتیلدیلار،
فاحیشه آدلاندیلار، اینانجلاری و اولکولری یولوندا اؤلدورولدولر، آنجاق آزادلیق
ایستکلریندن، قادین-کیشی برابرلیگی دوشونجه لریندن واز کئچمه دیلر.
بو ماجرانی تاریخی بلگه لرله اینجله یه لیم. لاکین دورومو یاخشی آنلایا بیلمه میز اوچون اولایین اولوشدوغو دؤنمین آز اؤنجه سینی ایرده له مه میز گرکه جک. نادیر شاه نه لر ائتمک ایسته ییردی و ندن اونون رئفورملاری
سوردورولمه دی؟ نادیر سونراسیندا نه لر اولدو کی، قاجار دؤنمینده بابیلیک حرکتی اورتایا چیخدی؟ بو دؤنم تاریخیمیز قاپالی اولاراق
قالمیشدیر. آراشدیریلماسینا ایمکان اولمامیشدیر. قاجار دؤنمینده قتل ائدیلن بابیلر اینقیلابچی
گؤروش و توتوم سرگیله دیکلریندن پهلویلر دؤنمینده ده خور گؤرولموش، خومئینیزم
دؤنمینده ایسه، بابیلیگه قارشی هر تورلو
پروپاقاندا آپاریلمیشدیر، آپاریلماقدادیر. او زامان بو سورویا جاواب وئرمک گره کیر
کی، ندیر بابیلیک، هانسی قوشوللار اورتامیندا نئجه و ندن
اورتایا چیخدی؟ دوشونورم کی، بو کیتابی باشدان سونا قدر اوخودوقدان سونرا اوخوجولار بو سوالا جاواب بولاجاقلار.
نادیر شاه
1722-جی ایلده
افقانلار صفویلرین باشکندی ایصفاهانی موحاصیره ائتدیلر. سولطان حوسئین صفوینی تاختدان ائندیریب یئرینه اؤز رئیسلرینی کئچیریب اونون باشینا تاج قویدولار. تام بو
سیرادا نادیر مئیدانا چیخدی. سولطان حوسئینین
اوغلو تهماسیبی شاه اعلان ائده رک اونون
خیدمتینده بولوندو. نادیر، تهماسیبی اؤلکه نین شاهی اولاراق دویوردوقدان سونرا
تهماسیب ده اونو صفوی اوردولاری نین باش کوموتانی تعیین ائتدی. اونو شرفلندیرمک
اوچون ده آدینی تهماسیبقولو خان قویدو. 1730-جو
ایلده نادیر سالدیرییا کئچه رک افقانلاری مغلوب ائدیب قووالادی. ساواشدان گئری دؤنن نادیر، شاه تهماسیبین مست و عیاشلیقلا مشغول اولدوغونو گؤردو.
اؤلکه سی ایشغال آلتیندا ایکن بؤیله سرخوش اولان شاهی اؤز باشی نین اوستونده گؤرمک
ایستمه دیگینی سؤیله یه رک اونو شاهلیقدان
ائندیریب مشهده سورگون ائتدی و اونون دؤرد آیلیق اوغلو عبباسی شاه اولاراق دویوردو. اؤلکه نین بوتون دئنتیمینی اؤز الینه آلدی. ایقتیداری
تام اولاراق الینه آلدیقدان سونرا اؤلکه نین بوتونلوگونو ساغلاماغا چالیشدی.[6]
بو اوچونجو شاه عباس اوچ یاشینا قدر شاه اولدو. 1736-جی ایلین قیشیندا نادیر موغاندا
بیر قورولتای کئچیره رک
باشینا تاج قویدو.*
“افشار طایفالارینی شاه عباس
خوراساندا یئرلشدیرمیشدی.”[7]
نادیر بو طایفانی اؤز گله جک آماجلاری اوچون چئوره سینده اؤرگوتلندیردی.
نادیر، شاه اولدوقدان سونرا صفوی میراثی ایله ساواشماغا باشلادی. صفوی
دؤولتی قورولدوقدان سونرا ایسلامین بؤیوکلرینه و پئیقمبرین خانیمی عاییشه یه لعنت
گؤندرمک عیبادت شکلینه دؤنوشموشدو. نادیر بو سورونو چؤزمک اوچون ایسلام عالمی نین
عالیملرینی دعوت ائتدی. اونلارا علمی موزاکیره آپاریب سورونون نه اولدوغونو آچیغا
چیخارماق اوچون فورصت تانیدی. شیعه-سوننی عالیملری آراسیندا اوزون علمی موباحیثه دن سونرا شیعه نین حاقسیز اولدوغو قناعتینه واریلدی و نادیر شاه بوتون اؤلکه ده بیر گئنلگه یاییملایاراق بوندان سونرا ابوبکیره، عؤمره، عوثمانا، حضرت عاییشه یه لعنت گؤندرمگی یاساقلادیغینی
بیلدیردی. بونو یاپانلارین جزاسی نین اؤلوم اولاجاغینی دویوردو. گئنلگه نین متنی
بو شکیلده اولموشدور:
فرمانی-شاهی
اؤنجه آللاه تعالایا سیغینیرام. بیلینیز
کی، شاه ایسماعیل صفوی، 1501-جی ایلده ظوهور ائتدی. جاهیل خالقدان بیر قیسمینی یانینا
توپلادی. بو آلچاق دونیانی و نفسینین ایستکلرینی اله کئچیرمک اوچون موسلمانلار
آراسینا فیتنه و فساد سوخدو. اصحابی
کیرامی سؤیمه
گی، شیعه لیگی اورتایا چیخاردی.
بؤیله جه موسلمانلار آراسینا بؤیوک بیر دوشمانلیق سوخدو. مونافیقلیک و دوشمنلیک بایراقلاری نین آچیلماسینا سبب اولدو. اؤیله اولدو کی،
کافیرلر، راحات و قورخوسوز یاشاییر، موسلمانلار ایسه، بیر-بیرلرینی یئییر.
بیر-بیرلری نین قانلارینی، ناموسلارینی تلف ائدیر. ایشته بونون اوچون، موغان
مئیدانینداکی توپلانتیدا، بؤیوک-کیچیک هپینیز، منی شاه یاپماق ایسته دیگینیز زامان
بو ایستگینیزی قبول ائدرسم، سیز ده، شاه ایسماعیل زامانیندان بری، اؤلکه میزده
یئرلشمیش اولان پوزوق اینانچلاردان و بوش سؤزلردن واز کئچه جگینیزی
بیلدیرمیشدینیز. قییمتلی دده لرینیزین مذهبی اولان و موبارک عادتلریمیز اولان،
دؤرد خلیفه نین حاق و دوغرو اولدوغونا قلب ایله ایناناجاغینیزی و دیل ایله ده سؤیله یه جگینیزی، بونلاری سؤیمکدن، کؤتوله مکدن
ساقیناجاغینیزی و دؤردونو ده سئوه جگینیزی سؤیله میشدینیز. ایشته بو خئییرلی ایشی
قوووتلندیرمک اوچون سئچیلمیش عالیملردن، دینینه باغلی یوکسک ذاتلاردان سوروشدوردوم. هپسی دئدی کی، پئیقمبریمیزین حاق
یولونا چاغیردیغی گوندن بری، صحابه راشیدین اولان دؤرد خلیفه نین هر بیری،
دینی-موبینین یاییلماسی اوچون جانلارینی و ماللارینی فدا
ائتدیلر. بو اوغوردا چولوق-چوجوقلاریندان، عمی
و داییلاریندان آیریلدیلار. هر سؤزه، ایفتیرایا، قاتلاندیلار. بوندان دولایی،
رسولوللاه افندیمیزین خوصوصی صؤحبتلری ایله شرفلندیلر. بؤیله جه (موهاجیرلردن و انصارلاردان، ایره لی
اولانلار) مَآلینده کی آیتی-کریمه
ایله مدح و ثنایا قوووشدولار. یاخشیلارین افندیسی وفات
ائتدیکدن سونرا اوممتین ایشلرینی گؤرن، اصحابی-کیرامین بؤیوکلری نین سؤزبیرلیگی
ایله خیلافته گلدیلر. بیرینجی خلیفه ماغارا آرخاداشی ابوبکر صیددیق اولدو. بوندان سونرا خلیفه نین تعیینی و
اصحابی-کیرامین قبول ائتمه سی ایله عؤمر فاروق اولدو. اوندان سونرا آلتی کیشی
آراسیندان سؤزبیرلیگی ایله عوثمان ایبنی-اففان اولدو. داها سونرا آللاهین آسلانی،
آرایانلارین آرانیلانی، شاشیلاجاق شئیلرین خزینه سی علی ایبنی ابوطالیب خلیفه اولدو. بو دؤرت خلیفه دن هر
بیری کندی خیلافتلری زامانیندا بیر-بیریلری ایله اویقون، هر تورلو آیریلیق لکه
سیندن تمیز ایدی. قارداشلیق و بیرلیک اوزره ایدیلر. هر بیری ایسلام مملکتلرینی
شیرکدن و موشریکلرین کینیندن قورودولار. بو دؤرد خلیفه دن سونرا موسلمانلار ایمان
و اعتیقاددا بیرلیک ایدی. هر نه قدر زامان و عصرلر کئچمه سی ایله ایسلام عالیملری نین اوروچ، حج، ذکات و باشقا یاپیلاجاق ایشلرده آیریلیقلاری اولدوسا
دا، فقط اینانیلاجاق شئیلرده و رسولوللاهی و اونون اصحابینی سئومکده و هپسینی
خالیص اولاراق تانیماقدا هئچ بیر قوصور، عکسیکلیک و پوزوقلوق اولمادی. شاه ایسماعیلین اورتایا چیخماسینا قدر بوتون ایسلام
مملکتلری بؤیله صاف و تمیز ایدی. سیزلر سلیم عاغلینیزلا و تمیز قلبلرینیزین ایرشادی
ایله سونرادان چیخاریلان اصحابی-کیرامی سؤیمک و شیعه اولماق یولونو چوخ شوکور
بوراخدینیز. دینی-ایسلام سارایی نین دؤرد تمل دیرگی اولان دؤرت
خلیفه نین سئوگیسی ایله قلبلرینیزی سوسله دینیز. بونون اوچون من ده بو سؤز
وئردیگیمیز بئش قراریمیزی گؤیلر کیمی یوکسک، قارالارین و دنیزلرین خاقانی،
حرمئینی-شریفئینین خیدمتچیسی، یئر اوزونون ایکینجی زولقرنئینی، بؤیوک ایسلام
پادشاهی، قارداشیمیز، روم
مملکتلری نین سولطانینا
بیلدیرمگی سؤز وئریرم. بو ایشی آرزوموزا اویقون اولاراق بیتیره لیم. بو
یازدیقلاریمیز آللاه تعالانین یاردیمی ایله چابوق
مئیدانا چیخسین! شیمدی بو خئییرلی ایشی قوووتلندیرمک اوچون موللاباشی علی اکبر و باشقا یوکسک عالیملریمیز بیر تدکیره یازدیلار. بؤیله جه بوتون شوبهه پرده لرینی
ییرتدیلار. یاخشیجا آنلاشیلدی کی، بوتون بو ایفتیرالار، بیدعتلر و آیریلیقلار، شاه ایسماعیلین چیخاردیغی فیتنه لردن
دوغموشدور. یوخسا اوندان اؤنجه کی زامانلارین هیچ بیرینده و ایسلامین
باشلانقیجیندا بوتون موسلمانلارین ایمانلاری، دوشونجه لری تک بیر یولدا ایدی.
بونون اوچون آللاه تعالانین یاردیمی ایله و
اونون قلبلریمیزه سونماسی ایله بو شرفلی و یوکسک قراری آلمیش بولونوروق.
ایسلامیتین باشلانغیجیندان تا شاه ایسماعیلین چیخماسینا قدر بوتون موسلمانلار،
خولفایی-راشیدینی حاق، دوغرو خلیفه بیلیردی. هر بیرینی حاقلی اولاراق خلیفه اولدو
بیلیرلردی. بونلاری سؤیمکدن، کؤتوله مکدن چکینیرلردی. خطیب افندیلر و بؤیوک
واعیظلر مینبرلرده و درسلرده بو خلیفه لرین یاخشیلیقلارینی، گؤزل حاللارینی،
اوستونلوکلرینی سؤیلرلردی. موبارک ایسملرینی سؤیلرکن و یازارلارکن احتیراملا یاد
ائدیلردیلر. درین عالیم و اوستونلرین اؤزو (میرزه محمد علی) حضرتلرینه امر ائیله دیم کی، بو فرمانی شاهیمیزی
بوتون اؤلکه شهرلرینه یایسینلار. میلتیم ده ائشیتسین و قبول ائیله سین. بونا
اویماماق، قارشی گلمک، آللاه تعالانین
عذابینا و شاهنشاهین غضبینه سبب اولاجاقدیر. بؤیله بیله لر.[8]
نادیر شاهین بو رئفورمو ایسلام عآلمینده
تام آنلامی ایله بیر آیدینلانما و دئوریم نیته لیگینده ایدی. چونکو صفوی دؤولتی
نین قورولوشوندان سونرا فارس-شعوبییه نین دین آنلاییشی نیفرت و کینی دین آدینا
توپلومون بیلینجالتینا دولدورولموشدو. نادیرین دینی رئفورمو اؤلکه ده یئنی بیر
دؤنم باشلاتمیشدی. تاریخین ایستیقامتی صفویلردن سونرا ایلک دفعه اولاراق دَییشه رک
دوغرو ایستیقامته یؤنه لمیشدی. نادیرین حیاتی
اوزون سوره جک و یا اونون رئفورملارینی،
آردیندان گلنلر داوام ائتدیرسه ایدیلر، چوخ
شئیلر ایندیکیندن فرقلی اولاراق گلیشه جکدی.
نادیر شاه ایسلامییتی فئودال-موللا صینیفی نین الییندن و اینحیصاریندان چیخاراراق
اؤز اصیل قایناقلارینا دایاندیرمیشدی. بو یولدا اعتیراض ائدن بیر چوخ موللانی دا
اؤلدورموشدو. لاکین “بیر پلان اوزرینه نادیری یاتدیغی چادیردا اؤلدوردولر.”[9]
نادیرین اؤلومو ایله تاریخ صفویلرین بللی ائتدیگی یوللا داوام ائتدی. تاریخ آرابا یولونا دئییل، داها چوخ قاتار
یولونا بنزمکده دیر. چونکو آرابا یولوندا آرابانین یؤنونو سوروجو دَییشدیره بیلر،
لاکین قاتار سوروجوسو قاتارین حرکت ایستیقامتینی دَییشدیره بیلمز. قاتارین یولو
مرکزدن یؤنلندیریلیر. شاه ایسماعیل و شعوبیه نین یولا سالدیغی قاتار نادیر
دؤنمینه قدر داوام ائتدی. نادیر بو قاتارین ایستیقامتینی دَییشدیردی. لاکین اونون
آرخاسینجا گلن قاجارلار یئنه ده مرکزدن قاتارین یولونو صفوی ایستیقامتینه سؤوق
ائتدیلر. نادیرین امگینه و رئفورمونا صاحیب چیخان اولمادیغیندان یئنیدن موللا-فئودال کسیم بو دفعه قاجار شاهلاری نین یاردیمی ایله ایقتیداری
پایلاشدیلار. سانکی ایسلام موللا-فئودال صینیفینی زنگینلشدیرمک اوچون تانری
قاتیندان گؤندریلمیشجه سینه یئنیدن صفوی
میراثینا گئری دؤنولدو.
قاجارلار
نادیر شاه اؤلدورولدوکدن سونرا قوردوغو ایمپئراتورلوق پارچالاندی.
قافقازدا و آذربایجاندا خانلیقلار مئیدانا گلدی. قافقاز خانلیقلاری او واختدان
اعتیبارن صفوی تاریخی موحیطیندن آیریلدیقلاری اوچون میللی دیل و میللی کیملیک اینکیشاف ائتمه یه باشلادی. قاراباغ
خانلیغیندا اورتایا چیخان واقیف، ویدادی، ناتوان کیمی میللی دیلده یازان شاعیرلر
داها اؤنجه کی صفوی موحیطینده هئچ اولمامیشدیر. قافقازین صفوی موحیطیندن قوپوشو
میللی دیلین اینکیشافینا تکان وئردی. اؤزللیکله داها موترققی مدنییته صاحیب اولان
روسییا ایله قافقاز خانلیقلاری نین ایلیشکی قورماسی میللی دیل و کیملیک اؤنونده
یئنی بیر اوفق آچدی. نادیر شاهین اؤلوموندن سونرا قافقاز خانلیغی هئچ واخت قاجار
دؤولتینه تابئع اولمادی. قاجار- صفوی
موحیطیندن جانلارینی قورتارماق اوچون بو خانلیقلار روسییا ایله ایشبیرلیگینی
سئچدیلر. قاجارین ایدیعاسی دا گولوستان و تورکمنچای موقاویله لری ایله سونا
اردیریلدی. بو موقاویله لرله قافقازین اینکیشافی
قارشیسینداکی صفوییت انگلی اورتادان قالدیریلدی. عباسقولو باکیخانوو کیمی اؤنملی آیدینلار
“گولوستانی-ایرم” کیمی کیتابیندا «گولوستان» و «تورکمنچای» آندلاشمالارینی
صفوی تاریخی موحیطیندن قورتولماق اوچون بیر شانس اولاراق حساب ائتمیشلر. “آ.
باکیخانوو 19-جو
عصرین بیرینجی یاریسیندا ایران، تورکییه و دیگر شرق اؤلکه لرینه نیسبتن روسییانین قاباقجیل و قودرتلی بیر اؤلکه اولدوغونو دریندن باشا دوشموش و آذربایجانین
روسییایا بیرلشمه سینی موثبت بیر حادیثه اولاراق قییمتلندیرمیشدیر.” [10]
قاجار دؤولتی قورولدوقدان سونرا ایسه، نادیرین اؤلکه سینده فرقلی اورتام
اورتایا چیخمیش و یئنیدن صفوی میراثینا گئری دؤنوله رک موللا-فئودال صینیفی
ایقتیداری الینده بولوندورموشدور. صفوی ایدئولوقلاردان بیری اولان مجلیسییه گؤره
ایکی تور ویلایت وار: 1- فقیهلره خاص
اولان شرعی ویلایت، 2- شاها خاص اولان عورفی ویلایت.
شریعت ایقتیداری عورفی ایقتیداردان اوستون
اولدوغو اوچون پرده آرخاسیندا گئرچک ایقتیدار موللا-فئودال صینیفینه عآید اولوردو. قاجار دؤولتی نین قورولوشوندان همن سونرا ایقتیدار موللا-فئودال صینیفی ایله سارای آراسیندا پایلاشیلدی و نادیرین رئفورملارینی تام اولاراق یوخ
ائتدیلر. یئنه ده صفوی دؤنمینده اولدوغو کیمی ایسلام قاجار دؤنمینده ده ابوبکیره،
عؤمره، عاییشه یه لعنت گؤندرمکله اؤزتلندی. بو دا اسکی شعوبییه پلانی ایدی.
آغا محمد خان 1795-جی ایلده تئهرانی
باشکند اولاراق سئچدیکدن سونرا قاجار دؤولتی قورولموش اولدو. آغا محمد خان تورک
وارلیغینا دایاناراق دؤولتی قورموشدو. بیر مکتوبوندا او، بؤیله یازیر: “اؤلکه ده
کی تورک-موغول بیرلشیب بیرلیکده اولمالیدیرلار کی، فارسلارین ایقتیدارا
دیرمانیشیلارینی اؤنله یه بیلسینلر.”[11]
“بوتون سیاسی داورانیشلاریندا چینگیز خانی اؤرنک آلان آغا محمد خان اؤلکه یؤنه تیمینده
و دؤولتین یازقیسی باخیمیندان دا چینگیز خانین یاسالارینی اویقولاماقدا ایدی.
“قاجا یاساسی”نا گؤره ولیعهدین سادجه آتاسی دئییل، آناسی دا قاجار سویوندان
اولمالی ایدی.”[12] قوروجو
قاجار بو فیکیرده اولسا دا، او، بلکه بیلینجینده اولمادان اؤزونو شعوبی ایدئولوژی نین عسگری کیمی آپاریردی. بو منسوبییت دولاسییلا دؤولتین فارسلاشماسی
قاچینیلماز ایدی. چونکو شعوبییه اؤرگوتلنمیش ایدئولوژی اوتوریته ایدی. قاجار شاه
اردبیلده شاه ایسماعیلین قیلیجینی بئلینه باغلایاراق تئهرانا گئدرکن آرتیق دؤولتین
فارسلارا تسلیم اولاجاغی قاچینیلماز ایدی، چونکو شاه ایسماعیل و صفوییت فارس
عیرقچیلیگی نین و شعوبییه نین اورونو اولموشمودور. اؤیله ده اولدو. ان قیسا
زاماندا شعوبی موللا-فئودال بیرلیکلری تام صفوی اؤرنگینده اولدوغو کیمی دؤولتی اله
کئچیردیلر. قاجار دؤولتی نین قورولوشو بؤیوک فرانسا اینقیلابی نین گئرچکلشدیگی
دؤنمله عئینی زامانا تصادوف ائتمکده دیر. آوروپادا ایره لی یه
دوغرو آیدینلانما اینقیلابی گئرچکلشرکن، قاجارلار گئرییه دؤنور، صفوییتی یئنیدن
دیریلدیردیلر.
آغا محمد خانین شوشادا اؤلدورولوشوندن سونرا قارداشی اوغلو فتحعلی (1834-1797) شاه اولدو. فتحعلی نین شاهلیغی ناپولئونون
آوروپادا اونلو ساواشلاری ایله ائش زامانلی اولموشدور. فتحعلی شاهین 37 ایللیک
شاهلیق زامانیندا صفویلیک یئنیدن قاجار دؤولتینده قورومساللاشمیشدیر. فتحعلی شاه
دؤنمیندن باشلایاراق شاهلاری موللالار یؤنلندیرمیشدی. روسییا قارشیسیندا یئنیلن قاجار دؤولتی نین
سولطانی موللالاردان یاردیم ایستمک زوروندا قالمیشدی. “فتحعلی شاه 1826-جی ایل اییون آیی نین 26-دا تئهراندان
سولطانییه یه گئتدی. جعفر استرابادی، محمد تاغی برقانی کیمی بیر قروپ موللا دا
سولطانییه یه گلدی. بو آرادا چار نیکولای دا روسییادا یئنیجه تاختا چیخمیشدی.
اونون سفیری ده فتحعلی یه سفیرلیک بلگه سینی
سونماق اوچون سولطانییه یه گلدی. موللالار فتحعلی نین ساواشدان واز کئچمه سیندن
قورخوردولار. بو سیرادا باش موللالار موللا احمد نراقی و موللا عبدالواهاب
قزوینی کفن گئیینه رک شاهین حوضورونا گلیب روسییا ایله ساواشا و جیهادا حاضیر
اولدوقلارینی بیلدیردیلر. باش موللالار جیهاد فتواسی وئردیلر. بعضی موللالار ایسه
جیهادا قارشی ایدیلر. بیر باشقا فتوا دا وئریلدی کی، روسییا ایله ساواش فتواسینا
قارشی چیخان، ایمام مئهدی قارشیتیدیر. بو دا دیگر موللالاری سوسدوردو، چونکو مئهدییه
قارشی چیخمانین جزاسی اؤلومدور. بو فتوانی وئرن سئیید محمد موجتهید سولطانییه ده بؤیوک
تؤرنله قارشیلاندی. اهالی اونون اتگیندن اؤپوردو. اتگینی اؤپمه یه ایمکان اولمایانلار اونون ائششگی نین
آیاقلاری نین ایزینی اؤپوردو.”[13]
“فتحعلی شاه بو خبری دویدوقدان سونرا آغلاماغا باشلادی و سئیید محمد موجتهیددن ریجا ائتدی کی، او فتوا کاغیذینی مؤهورله ییب بیرینی منه وئر کی، اؤلدویومده یانیمدا
آپاریم و او دونیادا حساب گونونده گؤستریم”[14]
آوروپادا آیدینلانما دئوریملری
اولورکن قاجار شاهی نین نئجه جاهیل اولدوغو گؤزلر
اؤنونه سریلیر. کفن گئیینن هئچ بیر موللا دا ساواشا قاتیلمادی. بو فتوالاردان شوبهه له نن
روسییا اوردوسو تبریزی ده ایشغال ائده رک تئهرانین دیبینده اوتوراق سالدی. اینگیلتره روسییانین هیندیستانا
یاخینلاشماسیندان قورخماسایدی تروکمنچایلا بیر یئرده تبریز، قزوین، اورمو دا
روسییانین ترکیبینه کئچه جکدی. روسییانین ایسته دیگی ساواش تضمیناتینی اینگیلتره اؤده دی کی، روسییانی اؤز موستملکه سی اولان هیندیستاندان
اوزاقلاشدیرسین.
فتحعلی شاهین زامنایندا ایلک دفعه
اولاراق صفویلردن سونرا یئنیدن تقلید مسئله سی اورتایا چیخدی. مرجعی-تقلیدلر، یعنی
خالقین اخلاقی و دوشونجه سی اوزرینده گئرچک حاکیم اولان موللار آخینی قرارگاهلارینی
نجفدن ایصفاهانا داشیدیلار. آغا محمد خان زامانیندا اؤلکه ده موجتهید یوخ ایدی.
چونکو نادیر شاه هامیسینی یا قتل ائتمیش، یا دا اؤلکه دن قووالامیشدی. “1835-جی
ایلده فتحعلی شاه ایصفاهانا گئدرکن 400 موجتهید اونو قارشیلامیشدی.”[15]
ایلک دفعه اولاراق شاه تهماسیب صفویدن سونرا قاجار دؤنمینده فتحعلی شاه اؤز
شاهلیغینی مشروعلاشدیرماق اوچون ایمام
مئهدی نین نایبلری اولان موللالاردان یئتکی آلدی. “فتحعلی شاه تاختا چیخدیغیندا
نجفده بولونان مرجعی-تقلید شئیخ جعفر نجفی،
فتحعلی شاها سلطنت ایذنی وئردی و اونو اؤز نایبی اولاراق دویوردو.“[16]
موللا احمد نراقی ده دئدی کی، گئرچک ایقتیدار ایمام مئهدینیندیر. مئهدی اولمادیغی
سورجه ده ایقتیدار مئهدی نین نایبلری اولان موجتهیدلره، فقیهلره خاصدیر. لاکین
فقیهلر ایسترلرسه، ایقتیداری پادشاها امانت ائده بیلرلر. بو یوللا دا ایقتیدار فتحعلی شاها وئریلدی و اونون
شاهلیغی دینی مشروعییت قازاندی.[17]
تام بو زامان، یعنی صفوییتین فتحعلی شاه
طرفیندن یئنیدن دیریلیشی ایله موللا-فئودال صینیفی سییاسته قاتیلدی. موللا-فئودال صینیفی نین
ایدئولوژیک آنلامدا سییاسته
قاتیلماسینی نادیر شاه یاساقلاسا دا، قاجارلار اونو گئری گتیردیلر. ویلایتی-فقیهین
(اینیدکی ایرانداکی دوزه نین) ده ایلک قورولوش
شکلی صفویلردن سونرا بو دؤنمه تصادوف ائدر. “ویلایتی-فقیهین ایدئولوژی اساسی
اوندان عیبارتدیر کی، پئیقمبرین وفاتیندان سونرا شریعت اونون خانیدانی طرفیندن، یعنی ایماملار طرفیندن یؤنلندیریلمه لیدیر. مئهدی نین
“بؤیوک قئیبی” ایله ایمامت سونا ارمیشدی.
آنجاق مئهدی قئیبه چکیلمه دن اؤنجه “توقیع“* اساسیندا اونون
حدیثینی روایت ائدنلره وکالت وئرمیشدیر. بو وکالته گؤره “مئهدی تانری نین حؤججتی
اولدوغو کیمی اونون نایبلری مئهدی نین حؤججتی اولاجاقمیشلار.” 10-4 هیجری عصرلری آراسیندا هله سیاسی
نوفوذو اولمایان شیعه روحانیلری “ویلایت”له
ایلگیلی اولاراق اونو هله گئرچکلشمه مییش حاق کیمی گؤروردولر. آنجاق صفوی زامانیندا عثنی عشری شیعه سی بوتون اؤلکه ده رسمیلشدی. بو زامان سلطنت
و روحانییت آراسیندا آنلاشما یاراندی. فقیهلر و موللالار مئهدی نین جانیشینلری
کیمی شریعت ویلایتینی اللرینده بولوندوردولار و سیاسی ایقتیداری صفوی شاهلارینا اونلار حالال ائتدیلر. صفویلیگین اینانج واریثی اولان
قاجارلاردا دا بو شکیلده داوام ائتدی. حتّی مشروطه زامانی آنایاسایا بیر مادده اکله دیلر. بو مادده یه گؤره مئهدی
نین ظوهورونا قدر آنایاسایا نظارت
ائدن روحانیلر اولاجاقدی.[18]
“بیر
نئچه ایل سونرا فتحعلی شاهلا شئیخ جعفر نجفی نین ایلیشکیلری کسیلدی. شاه اوندان اینجیمیشدی. شئیخ جعفر نجفی تئهرانا
گلدیگینده شاه وزیرینه دئدی کی، اونو گؤرمک ایستمیرم. اونو شاهلیق سارایینا
بوراخماسینلار. آنجاق بیر نئچه گون سونرا شئیخ جعفر نجفی شاهی گؤرمک اوچون سلطنت
سارایینا گلدی. اونو سارایین گیریشینده خیدمتچیلر قارشیلادیلار. اتگینی اؤپدولر.
شاه وزیرینه دئدی کی، گلسه ده کئچیب سارایین بیر یئرینده دینلنسین، آنجاق اونو
گؤرمک ایستمیرم. شئیخ جعفر نجفی سارایین پیلله لری ایله قالخارکن یوکسک سسله “یا
آللاه” دئیه باغیردی. بو باغیرتینی دویان شاه قاپینی
آچیب شئیخ جعفر نجفینی قارشیلاماغا
یورودو. اونون الیندن توتاراق اؤز یانینا آپاردی. مجلیس سونا اردیکدن سونرا وزیر
شاهدان سوروشدور کی، پادشاه شئیخله گؤروشمک ایستمه میشدیلر، نئجه اولدو فیکیرلرینی
دَییشدیردیلر؟ فتحعلی شاه بویوردو کی، شئیخ “یا آللاه” سؤیله دیگینده گؤردوم کی،
بیر اژدها ایلان منه هوجوما کئچدی. ایلان کؤکسومه چؤکمک ایسته ییردی. بو اوزدن ده
اؤزومدن آسیلی اولمایاراق یئریمدن قالخیب جانیمی قورتارماق اوچون شئیخه طرف
یورودوم. تام بو سیرادا ایلان یوخا چیخدی.”[19]
بؤیله خورافاتلا اؤلکه نی یؤنتدیلر. نه بیر سرمایه اورتیمی اولدو، نه ده
تئخنولوگییا. موللا-قاجار بیرلیگی کابوس کیمی خالقین چیینینه و شعورونا چؤکدو.
نادیر شاهین آیدینلیق امگینی قاجار-شعوبی برباد ائتدی. بو شئیخ جعفر نجفی حاققیندا
بیر باشقا بیلگییه موراجیعت ائده لیم: “گنج بیر آدام شئیخ جعفر نجفی نین یانینا
گلیب دئدی کی، بیر گون صحرادا گزیردیم چوخ بیر
گؤزل قیز گؤردوم. قیز دئدی کی، من جینم و سنینله سئکس یاپماق ایسته ییرم. او گوندن
بری او قیز هر گئجه منیم یانیما و یاتاغیما گلیر. اونونلا سئکس یاپماقدان بئزمیشم. سن ایمام مئهدی نین نایبیسنسه منه
بیر چاره قیل. شئیخ جعفر نجفی او گنج آداما بیر دوعا یازدی و او گؤزل قیز شکلینده
گؤرونن جین او گنج آدامدان اوزاقلاشدی.”[20]
دئیزم طرفداری اولان لورد ائدوارد
هئلبئرت
(1648-1583) دین حاققیندا
دئییر: دوغرو مذهب عقلی اولان مذهبدیر. بونون
دا اعتیباری عومومیدیر. بو دین آنلاییشی اوچون اورتادا واسیطه چی دئیه کیمسه
یوخدور. بو دین اینسانین ایچ دوغاسینا گؤره دیر. بو نؤوع دین اؤز دوغرولارینی ایثبات ائتمک اوچون مؤعجیزه لره
اینانماز. یالنیز بشرین اورتاق تجروبه لرینه و آلقیلارینا گووَنر.[21]
قربده اینسانلارین عاغلینی کیلسه دن آییریب اونا اؤزگورلوک قازاندیرماق و اورتادا
کئشیش اولمادان تانرینی اؤز دویقولاری، سئزگیلری و عاغلی ایله دوشونمک یولوندا
بؤیوک فداکارلیقلار ائدیلمکده ایکن قاجار اؤلکه سینده خالقین عاغلی موللا
سورولرینه تسلیم ائدیلیردی. مارتین لوتئرین بیر سؤزونو خاطیرلایالیم: “قورتولوش کیلسه کیمی دین قوروملاری طرفیندن
مومکون اولا بیلمز. قورتولوش کیلسه نین تلقینلری ایله دئییل، ایمان ائتمکله
مومکوندور. کیلسه نین عمللری، اؤزللیکله گوناهلاردان آریندیرما کیمی گولونج ایشلری
ردد ائدیلمه لیدیر”[22] لوتئرین بو
سؤیله می موسلمانلا آلله آراسیندا کئشیش سایاغی واسیطه چی رول اوینایان شیعه
موللا-فئودالاری اوچون ده کئچرلی دئییلمیدیر؟
صفویلردن باشلایان سورجده بو تئوری اوزرینه دورلموشدور کی، خالق کوتله سی
داها چوخ قورخدوغونا ایطاعت ائدر، بویون اَیه ر. خالقی ایداره ائتمک اوچون اونو ظولم
آلتیندا توتماق و شعورونو کابوسلارلا
دولدورماق لازیمدیر کی، قورخسون و ایطاعت ائتسین. چونکو شیعه وئریلرینه گؤره یئر
اوزو ظولمله داشدیغیندا مئهدی ظوهور ائده جک. او زامان باشاردیقجا داها چوخ ظولم
ائتمک لازیم کی مئهدی تئز ظوهور ائتسین. صفوی-قاجار تاریخی نین سوسیولوگییاسی اینجلندیگینده بو
سؤیله مین آچیقجا گؤز اؤنونده اولدوغو گؤرولمکده
دیر. بونو ماکییاوئللی اؤز اؤلکه سی نین قوشوللارینا گؤره بو شکیلده فورمولیزه
ائتمیشدی: “خالق کوتله سی سئودیکلریندن داها چوخ قورخدوقلاریندان ایطاعت
ائدر.”[23]
بو دا اینسانداکی اردمین سؤندورولمه سینه خیدمت ائتدیگیندن هئچ بیر گلیشمه و
ماددی-معنوی اورتیم اولاراق اورتایا هئچ بیر شئی قویمادان صفوی-قاجار دؤنه
می یئرلرینی فارس عیرقچیلییه بوراخاراق قاپانیب یوخ اولموشلار. بونون تک ندنی
عاغیل دئییلن اولقونونون قوللانماسینی یاساقلامالاری اولموشدور. یئنه ده
ماکییاوئللیدن بیر اؤرنک سؤیله یه لیم:
“بیر بالتانین اردمی آغاج کسدیگینده اورتایا چیخار. چونکو او، آغاج کسمک اوچون
دوزلدیلمیشدیر. آنجاق بالتانی یئر قازیمیندا قوللانیرساق او، اؤز اردمینی ایتیرمیش
اولار. چونکو بالتا چوخ پیس شکیلده یئر قازما عملینی یاپار. اینسانین دا اردملی یاشامی عاغلینی قوللانماقلا گؤرونتوله نر. روحون آشاغی قات عوضولرینه عاغیل بیر
دوزن وئرمیش اولار.[24]
یعنی عاغلین قوللانیلماسی گرکن یئرده ایمان
وئریلری قوللانیلاماز. قوللانیلیرسا، بالتا اؤرنگینده اولدوغو کیمی ایمان دا اؤز
اردمینی ایتیرر. عاغلین اوزرینه قورولمایان ایمان ذاتن موللایا، مئهدییه
اینانماقدان اؤته یه کئچه بیلمز. ان راسیونال دین اولان ایسلام بو یوللا خورافاتلا
دولدورولموشدور. بؤیله بیر قارانلیق دؤنمده بابیلیک حرکتی بو تاریخی موحیطین آنتیتئزی اولاراق اورتایا
چیخمیشدیر. جامیلر باییندیرلی دؤولتی دؤنمینده بیلگی مرکزی ایدی. اورادا علم اؤیره نیلیردی. صفویلرله سینه و زنجیر وورما مرکزینه،
آغلاشما یئرینه دؤنوشدو. قربده کیلسه ایله عالیملر آراسیندا اولدوغو ضیدییت کیمی
ایسلام شرقینده ده عاریفلر مسجیده گئتمگی یاساقلامیشلار. چونکو مسجیدده آللاهدان و
عدالتدن باشقا هر تور خورافاتدان صؤحبت ائدیلمیشدیر. پئیقمبر جامینی یوخسوللارین
سورونلارینی چؤزمک اوچون تشکیل ائتمیشدی. داتن
“جامی” سؤزو ده توپلاشیم مکانی دئمکدیر. آنجاق، اؤزللیکله صفوی-قاجار دؤنمینده
جامیلر خالقین امگینی سؤمورمک، خالقین شعورونو قارانلیغا گؤممک اوچون بیر مکانا
دؤنوشدو. بو اوزدن ده گئرچک موسلمان عاریفلر مسجیده گئتمگی یاساقلادیلار. “بیر
عاریف سولطانییه ده بیر مسجیدین اؤنوندن کئچرکن مسجید بکچیسی نین بیر کؤپگی قوماشا
بوکوب دؤیدویونو گؤردو. کؤپک، بکچی
نین سوپا ووروشلاری ایله آغریدان اینله ییردی. عاریف آدام، کؤپگی دؤین آدامدان “او کؤپه یین گؤناهی نه دیر،
اونو نییه دؤیورسن؟” دئیه سوردوغوندا کؤپگی دؤین مسجید بکچیسی “کؤپک گلیب مسجیده
سوخولموش اونا گؤر” دئدی. عاریف آدام اونا “کؤپگین عاغلی یوخدور اونا گؤره مسجیده گیرمیش، منیم عاغلیم وار،
هئچ گؤردونوزمو بیر کره آیاغیمی مسجیده قویوم؟ بوراخ عاغیلسیز کؤپگی گئتسین” سؤیلدی.[25]
تئوکراتیک دؤولت، یعنی
آللاه یئر اوزونون حاکیمیدیر و حاکیم آللاهدیر. صفوی-قاجار دؤنملرینده آللاهلار موللالار و شاهلار
اولموشدور و بونا قارشی ایسلام “لا” ایله قارشی چیخمیشدیر. هم صفوی، هم قاجار
دؤنمینده ایمامزادالارین سایی آرتمیش و خالقین قورانلا اولان ایلیشکیلری
کسیله رک ایمامزادا زیارتینه یؤنلندیریلمیشدیر. ایسلام، ایمامزادالاردان آغلاییب
سیزلایاراق ایمداد بکله مه سوییه سینه ائندیریلدی. 14 معصوم دئیه ایسلاما شیرک
قاتیلدی. “قربین قاجار اؤلکه سینده تاثیری 1800-جو ایلدن سونرا روسییا و اینگیلتره
نین باسقیسی ایله باشلامیشدیر.”[26]
صفویلردن بری قورخونج قارانلیقلا دوناتیلمیش اؤلکه قربین آیدینلیق ائوره لری ایله تانیش اولاماغا
باشلاییر. قربده کی دینی رئفورملاردان خبردار اولونور. بابیلیک بو باغلامدا قربده
کی دینی رئفورملاردان خبردار اولمانین نتیجه سیدیر. کیلسه نین اینسان
شعوروندان و ویجدانیندان اوزاقلاشدیریلماسی گرکدیگینی سؤیله ین آوروپا آیدینلاری
کیمی بابیلیک ده جامیلرده مین یالان و فیرلداقلا خالقین اینانجینا حاکیم کسیلن
موللا-فئودال کسیمینه قارشی چیخمیشدیر. قارانلیق زیندانا دؤنوشن بو اؤلکه ده ائورنسللشمه چاغریسیندا بولونان ایلک سس بابیلیک حرکتی اولموشدور.
بیر آز داها قاجار دؤنه می سوسیولوگییاسی اوزرینده دورماق لازیمدیر. چونکو
بو دؤنم تاریخین سوسیولوژی اینجلنمه سی
یاپیلمازسا، اورتایا چیخان اولایلارین آنلاشیلماسی دا قولای اولمایاجاقدیر. “19- جو عصرده قاجار اؤلکه سینده بولونان آوروپالی
سیاحلار اوچ نؤوع سوسیال ساواش شکلینی بللی
ائتمیشلر: 1- موسلمانلار و موسلمان اولمایانلار، شیعه لر و سوننیلر آراسینداکی
ساواش. 2- کؤچریلر و کندلی طایفالار آراسینداکی ساواشلار. 3- دَییشیک دیللرده
دانیشان قؤوملر آراسینداکی ساواشلار و یا ائتنیک ساواشلار. 19-جو عصرده آوروپادا میللی ساواشلار یایقین
اولدوغوندان قاجار اؤلکه سینده کی اوچونجو ساواش تورونه چوخ اهمییت وئرمیشلر.
فرانسانین تئهرانکی سفیری ایرانی ائتنیک آچیدان آلتی قروپا بؤلموشدور: فارسلار،
تورکلر، عربلر، کوردلر، یهودیلر و زردوشتیلر. ائدوارد براون ایسه، ایرانین بوتون
تاریخینی فارس-تورک آراسینداکی ساواش اولاراق نیته له میشدیر. 20-جی
عصرین تانینان تاریخچیلریندن مینورسکی ایران تاریخی نین اؤزللیگینی تورکلرله فارسلار آراسینداکی ساواش مجموعه سی کیمی دَیَرلندیرمیشدیر.
او، بؤیله سونوجا واریر کی، بو ایکی میلت “یاغ و
سو” کیمی هئچ واخت بیر-بیرینه قاریشمیر.”[27]
آنجاق فرقلی کیملیکلری، اؤزللیکله تورک کیملیگینی سؤندورن و فارس آماجلاری نین
چاتیسی آلتیندا یوخ ائدن شعوبییه، موللا-فئودال صینیفی اولموشدور.
سوسیولوقلار گؤرونمه ین
سوسیال-ایقتیصادی طبقه ایله گؤرونن سیاسی-سوسیال صینیف آراسیندا فرق اولدوغونو
تثبیت ائتمیشلر. شوبهه سیز کی، بوتون توپلوملار بللی اؤلچوده گؤرونن و گؤرونمز
ایقتیصادی-سوسیال صینیفلره بؤلونرلر.
لاکین بوتون توپلوملار گؤزله گؤرونور و آشکار سوسیال، سیاسی، ذهنی و پسیخولوژی
صینیفلره بؤلونمزلر. 19-جو عصرده قاجار اؤلکه سینده توپلوم دؤرد صینیفدن عیبارت
ایدی:
1- مولوک الطواییف (مولکلر صاحیبی). بونلار مرکزی و لوکال سئچکینلردن عیبارت ایدی. مرکزی سئچکینلر قاجار سولاله سیندن عیبارت
ایدی: شاهزاده لر، سارایدا چالیشانلار، سارای قوللوقچولاری، وزیرلر، به یلربه یی
(والیلر)، لقبلری اولان وظیفه لی شخصلر. لوکال سئچکینلر اعیان، اشراف، خانلار و ایرثی اولاراق میرزه اولانلار ایدی. سارایلا برابر ستاتوسا
صاحیب اولان ایسه باش موللالار، ایمام جومعه
لر، شئیخ-اول ایسلاملار، باش موللا یارقیجلار ایدی. لوکال سئچکینلر آراسیندا دا
بؤلگه موللا و شئیخلری اؤنملی ستاتوسا صاحیب ایدیلر. بو مرکزی و محللی سئچکینلر
سونرالار آریستوکراتلار، حاکیم طبقه آدی ایله سجییه لندی.
2- ایکینجی
صینیف مورففه طبقه نی تشکیل ائدن تاجیرلر کیمی پئشه صاحیبلری ایدی. مسجیدلرین،
جامیلرین و مدرسه لرین احتییاجلارینی تاجیرلر تامین ائتدیکلریندن
بو صینیفین روحانی صینیفله ایلیشکیلری چوخ یاخشی ایدی. بو یاخین ایلیشکیلر گئنلده
ائولیلیکلرله داها دا سیخلاشیردی. سئییدلر، شئیخلر، آیتوللاهلار تاجیر عایله لری
ایله ائولنمگی ترجیح ائدیردیلر.
3- اوچونجو
صینیف دؤولت ایشینده چالیشان، ایشچیلر، عمله لر ایدی.
4- دؤردونجو صینیف ائلات، کندلیلر و رعییت
اولاراق نیته
له نن خالق کوتله سی ایدی.
19-جو
عصر قاجار اؤلکه سینده گیزلین و آشکار ایقتیصادی-سوسیال صینیف اولسا دا، لاکین
قروپ اولاراق طبقه لر آراسینداکی موناسیبتلر اؤلکه ده آچیق، ذهنی و سیاسی-سوسیال
صینیفین شکیللنمه سینی اؤنله دی. اورتیم اوزرینه شکیللنن بیر صینیف اورتادا یوخ
ایدی. آیریجا، ایقتیدارین و زنگینلیگین صینیفلر آراسینداکی پایلاشیمی آراسیندا
اوچوروم وار ایدی. بیر چوخ فردلر و قروپلار دوغدوغو گوندن اؤلنه قدر بیر صینیفه
منسوب اولوردو. سارای نظرییه چیلری حساب ائدیردیلر کی، صینیفلر آراسینداکی بو
ایختیلافی تانری یاراتمیش و بوتون یئتکینی شاها وئرمیشدیر.
صینیفلر آراسینداکی فرقلیلیکلر گئنلده غورور دویقولاری ایله اؤزونو گؤستریردی.[28]
فتحعلی شاهدان سونرا عباس میرزه نین اوغلو محمد (1848-1834) و اونون آرخاسینجا دا ناصیرالدین شاه (1896-1848) تاختا چیخدی. محمد شاه و ناصیرالدین شاه
دؤنمینده ائلات یؤنه تیم شکلیندن قالان نه
واردیسا یوخ ائدیلدی. هم فارس کاتیبلر سارایا دولدورولدو، هم ده بو موددت عرضینده تورکلر ده دؤولت دوزه نینده چالیشا بیلمه لری
اوچون فارسجانی گرکن دوزئیده اؤیره نیب فارس حیات و داورانیش شکلینه آلیشدیلار. فارسحانین کؤکلو
بروکراسی دیلی اولما سورَجر بو دؤنمده تاماملاندی. تورک دیلی کندلره، کؤچری حیات
اورتامینا، بیر ده گونجل معیشت دیلینه ترک ائدیلرک مدنی اورتامدان سیخیشدیریلیب اوزاقلاشدیریلدی.
شعوبیه نین اسکی پلانینی بو کز قاجار-موللا بیرلیگی اویقولاماقدا ایدی. سادجه سینیرلاردا اوردودا فارسلاشان دؤولته شعورسوزجا خیدمت ائدن و دؤولتین یؤنه تیمینده رولو اولمایان، یالنیزجا بکچیلیک گؤرَوی یاپان کسیم تورکلردن اولوشماقدا ایدی. اونلارین دا دیلی تورکچه
ایدی. بو، باشقا اوزون بیر مؤوضوعدور.
باب
اولایلاری بو اورتامدا اولوشدوغو اوچون قاجار سولاله سی حاققینداکی اینجله مه نی
بورادا دوردوروب اساس مؤوضوعیا کئچیریک. بؤیله بیر اورتامدا بابیلیک حرکتی دوغدو.
بو موحیطه و اونون دین آنلاییشینا قارشی دوغدو. بو موحیطین دَیَرلری نین آنتیتئزی
کیمی اورتایا چیخدی. قادینلارین کؤپکدن ده آشاغی ساییلدیغی[29]
بیر دؤنمده قادین حاقلاریندان، قادین-کیشی ائشیتلیگیندن دانیشان بیر جریان اورتایا
چیخدی. جانیندان کئچمیش اولان طاهیره قورره العین آدیندا بؤیوک بیر موتفککیر قادین
“قادینلارا اؤزگورلوک” دئیه مئیدانا چیخدی و بو یولدا
اؤلدورولدو. کیمدیر طاهیره قورره العین؟ بابیلیک و اونون دوغدوغو سوسیال اورتامی اینجه له یه
رک بو سوالا جاواب وئرمه یه چالیشاجاغیق.
[1] Nəhl (16), 90-cı ayət.
[2] Bəqərə (2), 2-ci ayət.
[3] İsra (17), 9-cu ayət.
[4] Macit Gökberk, Felsefe tarihi,Remzi
kitabevi, XVI basım, 2003-İstanbul, s. 213.
[5] Eyni qaynaq, s. 233.
* Kəlla-xeyir, yox.
[6] Padri Bazen, Nadir şahın özəl həkiminin
məktubları, fransızcadan farscaya çevirən: Əliəsğər Həriri, Şərq yayınları,
Tehran-1365 (h.ş), s. 12,13,14..
* Nadir şahın başına tac qoyduğu yer kitabın yazarının
dünyaya gəldiyi Muğanın Limli kəndinə yaxın bir yer olmuşdur. Tac qoyulan yer
nisbətən geniş bir düz məkandır. Nadirin əmri üzərinə əsgərlər torba ilə torpaq
daşıyaraq böyük bir təpə oluşdurmuşlar. Bu təpənən üstündə Nadir başına tac
qoymuşdur. İndi də bu təpənin adı “Şahtəpəsi” olaraq qalmaqdadır. Ancaq zaman
keçimi ilə və yağmurun, küləyin qarşısında təpə bir az alçalmışdır. Bu təpənin
Güney tərəfində “Şahtəpəsi” adında bir kənd mövcuddur. Şahtəpəsi adlanan bu
təpənən ətrafında bu kəndlər var: Şahtəpəsi, Məscidli, Ocaq, Qızqalası,
İncilli, Binə, Onbirbəylər. Bu kəndlər Germi şəhərinə bağlıdırlar.
[7] Padri Bazen, Nadir şahın özəl həkiminin məktubları, fransızcadan
farscaya çevirən: Əliəsğər Həriri, Şərq yayınları, Tehran-1365
(h.ş), s. 11.
[9] Jan Gevr, Taclı Xacə (Xaceye tacdar),
farscaya çevurən: Zəbihullah Mənsuri, Əmir Kəbir yayınları, Tehran- 1384, s.
57.
[10] A. Bakıxanov, Gülüstani-İrəm, türkçəyə
çevirən: M. Ələskərli, Minarə nəşriyatı, Bakı-2000, giriş bölüm.
[11] Şücaəddin Şəfa, Min dörd yüz ildən
sonra (Bə´d əz hezaro çəharsəd sal), Fərzad yayınları, II cild, s. 793.
[12] Əminə Pakrəvan, Abbas Mirzə və
Azərbaycan, çevirən: Cavanşir Muğanlı, Pınar yayınları, 1388-Zəncan, s. 9.
[13] İngiltərənin Təbrizdəki konsulluğunun
1826-cı il iyulun 15-də xarici işlər nazirliyinə göndərdiyi məxfi reportaj;
Şücaəddin Şəfa, Min dörd yüz ildən sonra (Bə´d əz hezaro çəharsəd sal), Fərzad
yayınları, II cild, s. 796.
[14] İngilis konsulunun reportajı 1826 iyul
ayının 18-də, İngiltərə Xarici İşlər Nazirliyinin yayımlanan məxfi sənədləri,
Algar kitabı, s. 89; Şücaəddin Şəfa, Min dörd yüz ildən sonra (Bə´d əz hezaro
çəharsəd sal), Fərzad yayınları, II cild, s. 796.
[15] Qesəs-ül üləma, s. 140; Şücaəddin Şəfa,
Min dörd yüz ildən sonra (Bə´d əz hezaro çəharsəd sal), Fərzad yayınları, II
cild, s. 800.
[16] R. N. Boston, İran tarixində şiə,
“Rəhavərd” fəslnaməsi, Losancles, sayı 39.
[17] Şücaəddin Şəfa, Min dörd yüz ildən
sonra (Bə´d əz hezaro çəharsəd sal), Fərzad yayınları, II cild, s. 801.
* Təvqi-Mehdinin yazdığı iddia edilən məktubdur.
[18] Şücaəddin Şəfa, Başqa bir doğuş
(Təvəllodi digər), VI yayın, 2000, s. 477-478.
[19] R. N. Boston, İran tarixində şiə,
“Rəhavərd” fəslnaməsi, Losancles, sayı 39; Şücaəddin Şəfa, Min dörd yüz ildən
sonra (Bə´d əz hezaro çəharsəd sal), Fərzad yayınları, II cild, s. 801-802.
[20] Qesəs-ül üləma, s. 140.
[21] Albet Avi, Avropada fəlsəfənin seyri,
farscaya çevirən: Əliəsğər Hələbi, ikinci yayın, Zəvvar yayınları-1368 (h.ş),
s. 198.
[22] Eyni qaynaq, 182.
[23] William Thoma Jone, Siyasi düşüncələrin
tanrıları, farscaya çevirən: Əli Ramin, II cild, 4-cü yayın, 1383, s. 626.
[24] William Thoma Jone, Siyasi düşüncələrin
tanrıları, farscaya çevirən: Əli Ramin, II cild, 4-cü yayın, 1383, s. 643.
[25] İranşünaslıq (İran şenasi) dərgisi, VI
il, 1373 (h.ş), Məhəmməd Cəfər Məhcub, Ubeyd Zakani əsərlərinin araşdırılması,
s. 809.
[26] Ervand Abrahamian, İki inqilab arasında
İran (İran beyne do enqelab), Farscaya çevirən: Əhməd Gülməhəmmədi,
Tehran-1386, 12-ci yayın, Ney yayınları, s. 66.
[27] Ervand Abrahamian, İki inqilab arasında
İran (İran beyne do enqelab), Farscaya çevirən: Əhməd Gülməhəmmədi,
Tehran-1386, 12-ci yayın, Ney yayınları, s. 35.
[28] Ervand Abrahamian, İki inqilab arasında
İran (İran beyne do enqelab), Farscaya çevirən: Əhməd Gülməhəmmədi,
Tehran-1386, 12-ci yayın, Ney yayınları, s. 43-44.
[29] Firdovsi, Şahnamə:
Kimin bu dünyada olsa bir qızı,
Padşah olsa da sönmüş yıldızı.
Qadındansa itdən xoşlansın insan,
Bir köpək yaxşıdır yüz pak qadından.
Dünya çirkinlikdən təmizlənərək ,
Qadın və əjdəha məhv olsun gərək.
