پهلویلر دؤنمینده شعوبیه

پهلویلر دؤنمینده شعوبیه

  فارسلار عربلرين تحقيرلري آلتيندا ازيليردي. بونون سونوجو اولاراق عربلره قارشي فيکري و معنوي ساواشا باشلاديلار. ديگر قؤوملر کيمي عربلر فارسلاري مأوالي آدلانديريردي. اونلاري حؤکومت ايشلرينده چاليشماغا لاييق بيلميرديلر. عرب عيرقچيليگينه قارشي چيخانلار قوران آيتلرينه داياناراق منطيق آراييرديلار. قوراندا حوجرات سوره سي نين 13-جو آيتينده قؤوملرين ائشيت اولدوقلاري سؤيلنمکده دير. آنجاق بو دا بير سونوجا وارماديغيندا عربلره قارشي يئني بيلگيلر و يئني فارس دونياگؤروشو اولوشدورماغا باشلاديلار. اسکي فارس تاريخيني جانلانديراراق فارسلاردا ايفتيخار دويقوسو اولوشدورماغا چاليشديلار. بو چاليشمالارين ان باريز اؤرنگي شاهنامه اثريدير. خوريمي، نسَوي و تخاريستاني کيمي شعوبي شاعيرلر اورتايا چيخدي. “اخبار-اولفرس” (فارس خبرلري) کيمي کيتابلار شعوبييه نين اثرلريدير. فارسلارين حربي و ساواشسال اولاراق اؤرگوتلنمه لري ده شعوبي دوشونجه نين اطرافيندا گئرچکلشدي. بو دوشونجه فارسلارين اورگينده عوصيان توخوملاري اکه رک اونلارا عوصيانا حاضيرلادي. حربي و سياسي عوصيانلارين بعضن ديني طرفي ده اولوردو. چونکو دينين هر تور سياسي، سوسيال و حؤکومت ايشلريني ائتکيله ديگي بير توپلومدا ديندن يارارلانماق دا کندليگيندن مشروع اولاراق بيلينر. بؤيله بير توپلومدا ديندن سياسي، سوسيال هدفلر اوچون يارارلانماقدان داها فايدالي بير شئي اولا بيلمز. بو اوزدن ده شعوبي گؤروشه داياناراق ايلک بؤيوک عوصيان ابوموسليم خوراساني طرفيندن اورتايا چيخدي. ابوموسليم خوراساني دين آدي ايله اورتايا چيخسا دا، ايسلام دونياسيندا سياسي سوسيال ائتکيلر دوغوردو.[1] ابوموسليم خوراساني نين آرخاسينجا شعوبي محورلي طاهيرييان دؤولتي قورولدو.[2]

          عربلرين اؤز عيرقلرينی قوتساييب ديگر قؤوملري آشاغيلامالاري، فارسلاري چوخ راحاتسيز ائتميشدي. بونا تپکي اولاراق ايسلام پئيقمبري و ديگر ايسلام بؤيوکلري طرفيندن حدیثلر اويدورماغا باشلاديلار. هم پانعربيزم، هم ده پانفارسيزم عئيني ايدئولوژي سيلاحي قوللانماغا باشلاديلار. شعوبييه باسقي آلتيندا اولدوغوندان بو باسقيني آزالتماق اوچون داها چوخ حدیث اويدوروردو. زردوشت، زردوشتيليک، اسکي پادشاهلار، ائپيک ادبييات حاققيندا بير چوخ ساختا قايناقلار اولوشدوردولار. عربلر ده بو يؤنده ساختا حدیثلر اويدوردولار.[3] شعوبييه ساسانيلرين عربلر طرفيندن يئنيلديگيني هئچ واخت قبول ائتمه دي. شعوبييه نين ناسيوناليست جيناحي ساسانيلرين مغلوبييتيني اهورامزدانين غضبي اولاراق يوروملادي. ايسلام تقديم اولونور و ساساني شاهي اونو قبول ائتمير. بونون اوزرينه اهورامزاده سينيرله نير.[4]

  امويلره قارشي اورتايا چيخان شعوبييه حرکتي چوخ گئنيش قاپساملي و تاثيرلي ايدئولوژي حرکت ايدي. پانعربيزم قارشيسيندا پانفارسيزمي بايراق ائتميشدي. بيرينجي پهلوي زامانينداکي پانفارسيزم و آشيري ميللييتچيليک ايستر-ايسته مز شعوبييه ني خاطيرلاديردي. پهلويلر دؤنمينده کي  ادبي، کولتورل، تاريخي ميللييتچيليک شعوبييه نين داها مودئرن شکيلده اويقولانان پلانلاري ايدي.[5] شعوبييه نين اؤنملي ايشلريندن بيري ده ترجومه ايدي. ايسلام اؤنجه سي فارس کولتورونده و ساسانيلرده مؤوجود سياسي، علمي، تاريخي، گولمه جه  (جوک) کيمي نه وارديسا عرب ديلينه ترجومه ائتديلر.ترجومه حرکتي نين باشيندا دوران ايبني-موقففه اولموشدور. ايبني-موقففه بيليردي کي، بير ميلتين تاريخدن سيلينمه سي اونون ايقتيصادي-سياسي قوروملاري نين چؤکوشو ایله مومکون اولماز. بير ميلتين يوخ اولوشو اسکي دَيَرلري نين، اخلاق آنلاييشين، اؤزللیکله ديلي نين تخريب ائديلمه سي ايله حياتا کئچر. ايبني-موقففه نين بو ترجومه لردن آماجي هم فارس اولمايان باشقا موسلمانلاري اسکي فارس تاريخي ايله تانيش ائتمک، هم ده فارسلارين تاريخي بيلينجيني گونجلله مک ايدي. شعوبييه حرکتي علمي و کولتورل اولاراق ايکي جبهه دن ايسلاما سالديرماغا باشلادي. بو گئنيش حرکتين بير بير بؤلومو ترجومه ايشي ايله مشغول اولدو. ديگر بؤلوم ايسه ايسلام علملريني اؤيرنمکله اوغراشدي. ادبي فعاليتلري نين ترسينه اولاراق علمي و کولتورل فعالييتلري چوخ مورککب، ظريف و مخفي ايدي. بير عرب يازاري شعوبييه نين گيزلين علمي فعاليتيني ايسلام اؤنجه سي فارس کولتورونو ايسلام شکلينده يئنيدن جانلانديرماق اولاراق يوروملاميشدير.[6] ايبني-موقففه نين ترجومه لري، تاريخي-طبري، تاريخي-مسودي، عيون-اولاخبار کيمي کيتابلار شعوبييه نين اثرلري اولموشدور.[7]

  شعوبييه نين سياسي فعالييتلري ساسانيلري قوتساماق، اونلاري هر آچيدان يوکسلتمک اولموشدور. ساساني شاهلاري قهرمانلار و عاديل اولاراق سونولموشدور. شعوبييه نين سياسي-ايدئولوژي فعاليتي انوشيروان دؤنميندن باشلار. بو تاريخي دؤنه مي سئچمه لري نين سببي معلومدور: چونکو ايسلام تاريخي تام اولاراق انوشيروانين زامانيندان باشلار. ايسلام پئيقمبري نين دوغومو دا تام بو دؤنم تاريخه عآيددير.[8] شعوبييه اؤز گؤروشلريني ادبي، سياسي و علمي-کولتورل اولاراق اوچ جبهه ده سوردورموشدور. بيرينجي پهلوي دؤنمينده شعوبييه نين بو پلانلاري اون بير ساحه ده اؤز فعاليت ائتکيسيني داوام ائتديرميشدي. بونلار آشاغيداکيلاردان عيبارتدير: 1- فارسین عربدن و تورکدن اوستون اولماسيني اؤنه چيخارماق. 2- عربي و تورکو  آشاغيلاماق. 3- عجم (فارس) بؤيوکلري ايله فخر ائيله مک. 4- اسکي تاريخله غورور دويماق. 5- گئرچک فارس کيمليگينه دؤنوش شوعارلاريني توپلومون ايچينده يايماق. 6- عربه و عربيلييه، تورکه و تورکلویه قارشي نيفرت دويقوسو اولوشدورماق. 7- ايسلام عربي ايله آچيق و گيزلين ساواش. 8- عربچيلييه و تورکلویه قارشي و عرب- تورک اؤلدورمه يه اويقون زمين اولوشدورماق. 9- عربسيز ايسلام آنلاييشيني دوغورماق. 10- فارس ديليني، کولتورونو، موسيقي و گلنگيني جانلانديرماق. 11- عرب خيلافتيني فارسيزه ائتمک.

شعوبييه نین پهلویلر دؤنمینده فعاليتلري بو ساهه لرده ده چوخ يايقين اولموشدور: 

  1- تاريخ. تاريخي اؤز ميللي-سياسي آماجلاري يولوندا ساختالاشديراراق بعضي گؤروشلري اوچون تاريخي قايناق اولوشدورموشلار. تاريخده اولمایاني وارميش کيمي گؤسترميشلر. اؤزلليکله ساسانيلر دؤنميني يوکسلده رک تاريخ بيلينجي اولوشدورماغا چاليشميشلار.

  2-     تفسير. قوران آيتلريني شعوبييه نين گؤروشلرينه و ميللي-سياسي هدفلرينه گؤره آچيقلاميشلار. قوران آيتلريني فارس تاريخينده کي ميتولوژيلره اويقونلاشديرماق ايسته ميشلر. قوراندا کئچن زولقرنئينين کوروش اولدوغونو يايميشلار. قوراندا حوجرات (49) سوره سي نين 13-جو آيتي ني عيرقي باخيمدان تفسير ائتميشلر.

  3-     ادبييات. ايسلام تصوووفونده فارس دَيَرلريني يئرلشديرميشلر. سامی جيسمينه آري عيرقي نين روحونو تزريق ائتمه يه چاليشميشلار. ساساني دؤنمينده يايقين اولان دوآليزمي تصوووف کولتورونه سوخموشلار.

  4-     فيقه. اؤزلليکله يارقي دوزه نينده ايسلام هوقوق آنلاييشيني قالديراراق اسکي فارس-ساساني هوقوق دوزه نيني جانلانديرماغا اؤزنميشلر. عرب ديليني اعتيبارسيزلاشديرماغا چاليشميشلار. فارس فئودال آريستوکراسيسيني جانلانديرميشلار.

  “موسلمانين يهودي و خريستيان قادينلارلا ائولنمه سي جايز، آنجاق مجوسي ايله ائولنمه سي جايز دئييلدي. بير شعوبي “مجوسي قادينلا ائولنمه نين گؤزل طرفلري” آدلي بير کيتاب يازاراق موسلمانين مجوسي ايله ائولنمه سيني جايز بيلدي.”[9] شعوبييه زردوشت حاققيندا بعضي حدیثلر اويدوردو. پئيقمبر و ابوطاليب اوغلو علي ديليندن زردوشت حاققيندا خوش سؤزلر اويدورولدو. بو دا زردوشتو سايقين بيري اولاراق فارسلارا ايسلام شکلينده تانيتديرماق ايدي. بونلار فارس شيعه-شعوبي طرفيندن اويدورولاراق ايمامييه شيعه سي نين اعتيقادينا يئرلشديريلدي. بو ساختا روايتلري اويدورمانين آماجي اسکي فارس اينانجي ايله پئيقمبر سويو آراسيندا باغلانتي قورماق ايدي. بو چاليشمالارين اورونو اولاراق اوچونجو يزگردين شهربانو آديندا بير قيزي نين اولدوغونو دا اويدوردولار. بو ساختا روايته گؤره شهربانو علي اوغلو حوسئينله ائولنمه لي ايدي.[10]

          شعوبييه اؤز ساختاکارليقلاريني انوشيروان دؤنمينه دايانديرميشدي. پئيقمبرين بؤيله عدالتلي ساساني شاهي زامانيندا دوغولدوغونو بير فرقليليک اولاراق گؤستردي. انوشيروانلا باغلي بؤيله بير يالان دا اويدورولدو: بير گون انوشيروان دؤنمينده اؤنملي بير حاديثه  اولوشدو. انوشيروان ميناره يه چيخاراق “الصلاه جاميعه”، يعني ائي اهالي نامازا گلين” دئدي. علي نين فارسلارلا ايلگيلي جئيران دريسي نين اوزرينه يازديغي بير مکتوبون دا اولدوغونو ايديعا ائتديلر. گويا علي جئيران دريسينه يازميش کي، فارسلارين اينانجينا توخونمايين، اونلارلا خوشگؤرو ايله داورانين.[11] علي نين بو مکتوبو 19-جو عصرده اورتايا چيخدي.  بو مکتوب پهلويلر دؤنمينده تبليغ ائديلدي، چونکو پهلويلر علي نين بو ساختا مکتوبونا داياناراق ساساني کيمليگيني جانلانديرماق و ايراندا ياشايان آزينليق زردوشتيلري گئنيش ايمکانلارا قوووشدورماق ايسته ييرديلر.

   

---

[1] Zəbihullah Səfa, İran ədəbiyat tarixi, I cild, Qoqnus yayınları, 13-cü yayın, 1374 (h. ş), s. 20-21.

[1] Eyni qaynaq, s. 23.

[2] Eyni qaynaq, s. 23.

[3] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 419-420.

[4] Məhmudrza Eftexarzadə, Şüubiyə, nasionalizm İrani, s. 229.

[5] Gözəl sənətlər dərgisi, göstərili və musiqi sənətləri (Nəşriyəye honərhaye ziba, honərhaye nemayeşi və musiqi) 1389 (h.ş), Mohsen Zəmani və Fərhad Nazerzadə Kermani, Birinci Pəhləvi zamanında teatr əsərlərində milliyətçiliyin inikası, (Enekase melli gərai dər ədəbiyate nemayeşiye ruzeqare Oəhləviye əvvəl), s. 28.

[6] Eyni qaynaq, s. 29.

[7] Məlik-üş Şüəra Bahar, Səbk şenasi, I cild, s. 187.

[8] Məhmudrza Eftexarzadə, Şüubiyə, nasionalizm İrani, s. 227.

[9] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 420.

[10] Eyni qaynaq, s. 420-421.

[11] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 421.