شعوبییه و نووروز بایرامی

   

شعوبییه و نووروز بایرامی

   

            شعوبییه نووروز و بو کیمی گونلر اوزرینه ده ایدئولوژیک و دویقوسال اولاراق یاتیریم یاتیرمیشدیر. بعضی پارچالاری “اسکی قایناق”لاردان ترجومه ائده رک نووروز گونو و تؤره نی ایله ایلگیلی متنلشدیرمیشلر. اصلینده ایسه بو قایناقلارین هامیسی ساختا و خیالین اورونودور. ساسانیلرده “خویدودوس” و “موقدس ائولیلیک” آدیندا گویا بیر تؤرن وارمیش. بو ائولیلیک ساسانیلر دؤنمینده دینی روکنلردن (ایلکه لردن) بیری ساییلیرمیش. بو ائولیلیگی قوتساماق اوچون ایلکینی اهورامزدانین و زردوشتون یاپدیغینی اویدورموشلار.[1] شیعه-شعوبییه نین آلتینجی ایمامی ساییلان جعفر صادیقه دایاناراق بو روایتلری شیعه نین “مؤعتبر” حدیث کیتابی ساییلان “کافی”یه یئرلشدیرمیشلر. فارس تاریخی ایله باغلی اولاراق موعللا ایبنی خونَیسین روایتلری نین هامیسی ساختادیر، قایناقسیزدیر، آنجاق شیعه-شعوبیه اهلی بونا اینانار... “روایتلرده سالمانین عجملیگی اوزرینه چوخ دورولموشدور. گویا نووروزون اؤنمینی، معنوی درینلیگینی و سیرلرینی ایماملارا آنلادان سالمان فارسی اولموشدور. ایماملار نووروز بایرامیندا ساسانی شاهلاری کیمی صحابیلری ایله گؤروشور و اونلارین هدییه لرینی قبول ائدیردیلر. آنجاق ایماملارین عرب اولان صحابیلری بونون نه اولدوغونو آنلایا بیلمیردیلر.” نووروز اسکی فارس کیملیگی نین بیر پارچاسی اولموش. ساسانیلر دؤنمینده صینفی و رعییت پرور اؤزللییه صاحیب ایمیش. عربلرین ساسانیلری دئویرمه سی ایله اؤنجه عؤمری-اموی پانعربیزم طرفیندن محکوم ائدیلدی. اؤیله کی، موسلمان اولان و اولمایان فارسلار نووروز تؤره نینی کئچیرمه لری اوچون جزییه و جزا اؤدمه لی اولوردولار.[2] حوججاج ایبنی یوسیف موسلمان فارسلاردان نووروز گونونده باج آلیر و آدینی دا نووروز هدییه سی قویوردو. بو دوروم اؤمر ایبنی عبدالعزیز زامانینا قدر داوام ائتدی.[3]

  شعوبییه نین غلبه سیندن و عرب خیلافتینه نوفوزوندان سونرا نووروز بایرامی ساسانی دؤنمینده اولدوغو کیمی داوام ائتدی. فارس آریستوکراتلاری یحیی ایبنی خالید برمکی دن نووروزو ساسانی تقویمی ایله اویقونلاشدیرماسینی ایسته دیلر. خالید برمکی  بونو قبول ائتدی، آنجاق سیاسی عرب رقیبلری اونو مجوسی اولماقلا موتتهیم ائتدیلر. او دا قورخاراق بو ایشدن واز کئچدی.[4] نووروز عرب تقویمی ایله قوتلانیردی. خلیفه موتوککیل عبباسی، نووروزون فارس تقویمی ایله کئچیریلمه سینی ایسته دی. گویا خلیفه نین بؤیله قرار وئرمه سی شعوبییه نین خیلافتده کی ائتکیسی سونوجو اولموشدور. چونکو بلاذری بو اولایا اؤز گؤزلری ایله تانیق اولموشدور. بلاذری دئیییر کی، موتوککیل، ایبراهیم ایبنی عبباسا امر ائتدی کی، بوتون اؤلکه لره مکتوب یازسین و نووروز بایرامی نین بوندان سونرا بیر آی گئری چکیله جگینی دویورسون کی، اردشیر بابکانین نووروز تؤرنلری ایله اویوملو اولسون. عبباسی خلیفه لری، اؤزللیکله مامون نووروز بایرامیندا فارس آریستوکراتلاریندان هدییه لر آلیردی. بؤیله جه فارس آریستوکراتلار شاهلیق نووروزونو خیلافت ساراییندا قوتلار اولدولار.[5] بوندان سونرا نووروز عرب خیلافتینده یاییلماغا باشلاسا دا، آنجاق بعضن پانعربیستلرین و بعضن شریعت فقیهلری نین سرت غضبینه سبب اولوردو. آنلاشیلان ایکینجی قمری عصردن باشلایاراق دؤردونجو عصره قدر فارسلار آچیقجا نووروز بایرامی تؤره نی کئچیریرمیش، تبریکلرینی یازیلی اولاراق بیر-بیرلری نین قاپی-دیوارلارینا آسیرمیشلار.[6]

            شیعه-شعوبییه نین روایت ائتدیگی ایدیعالارا باخمایاراق ایماملار فارسلاری نووروز بایرامی دولاییسییلا قبول ائده جک دورومدا اولمامیشلار. آنجاق شعوبییه نین روایت ائتدیگی ایدیعالارا گؤره ایماملار نووروز بایرامی نی تؤوحیدین سوزگجیندن کئچیره رک قوتساییب معنوییاتلا دولدورموشلار.[7] عبباسی عرب پانعربیزمی شایعه یایاراق علویلرین نووروزو سئومه دیکلرینی یایدی. بیر عرب روایتینده یازیلیر: منصور عبباسی ایقتیداردا ائتکیلی اولان فارسلاری ممنون ائتمک اوچون نووروز تؤره نی کئچیره رک ایمام موسا کازیمی دا دعوت ائتدی. او حضرت سؤیله دی: “نبوی روایتلری آختاردیم، آنجاق نووروزلا ایلگیلی پئیقمبرین سؤیله ملرینه راست گلمه دیم. بو، ایسلامین اورتادان قالدیردیغی مجوسی بیر گلنکدیر.” [8]

  صفوی دؤولتی بیر کؤکدنچی شعوبی دؤولت ایدی. صفویلر دؤنمینده اسکی شعوبی قایناقلار یئنیلندی و یئنیلری ده اکلندی. مجلیسی نین “بحارالانوار” آدلی خورافاتلا دولو و فارس میللییتچیلیگینی قوتسایان اثری نین بیر بؤلومو ده “نووروز حدیثلری” آدلانیر. مجلیسی نین نقل ائتدیگی بو ساختا شعوبی حدیثلریندن بیر نئچه سینه باخالیم: “بو روایت موللا ایبنی خونیسین “مووثق کیتاب”یندا نقل ائدیلمیشدیر. موللا تصادوفن نووروز گونونده ایمام جعفر صادیقین حوضورونا واریر. ایمام اوندان بو گون حاقدا بیلگیسی نین اولوب اولمادیغینی سورور. موللا بو هاقدا بیلگیلی اولارسا سئوینه جگینی دئییر. ایمام جعفر صادیق دئییر کی، نووروز تانری نین اینسانلا ازلی عهدی-پئیمان باغلادیغی گوندور. نووروز گونشین ایلک دوغدوغو گوندور. بو گونده پئیقمبرین حیاتیندا چوخ اولایلار اولموش. بو گونده مئهدی دججالا قالیب گله جک. بو گون ایماملارا خاص اولان بیر گوندور کی، فارسلار اونو قوروموشلار. آنجاق سیز عربلر بو گونون اؤنمینی یوخ ائتمه یه چالیشمیشسینیز.[9] شیعه-شعوبییه نین بیر باشقا فیقهی قایناغی شئیخ عبباس قومی نین “مفاتیح الجینان” اثریدیر. یازیر: “جعفر صادیق، موللا ایبنی خونیسه دئدی کی، نووروز گلدیگینده قوسل ائت و تزه پالتار گئیین. او گون اوروج توت. آیریجا دؤرد روکعت نووروز نامازی قیل.”[10] موللا ایبنی خونیس کیمدیر، جعفر صادیق بونلاری هارادان بیلیرمیش؟ جعفر صادیقین بو خورافات نه یینه لازیمدیر؟ ایسلامین میسسیونو بودورمو؟ بو کیمی خورافاتلا دولودور صفوی دؤنمینده یازیلان “دین”ی کیتابلار. بونلارین هامیسینی بورادا وئرمه نین بیر آنلامی یوخدور. بو وئریلردن بؤیله بیر نتیجه چیخیر کی، سانکی ایماملارین دونیایا گلیش سببلری ساسانی گلنگینی یئنیدن دیریلتمک اولموشدور.

  نووروزلا ایلگیلی شیعه-شعوبییه روایتلری نین اؤته سینده نوصیریییه فیرقه سینده ده نووروزون ایماملار طرفیندن قوتسانماسی ایله ایلگیلی بیلگی مؤوجوددور.[11] آیریجا، ایمامییه شیعه سینین بیر چوخ فیقه قایناقلاریندا دا ایماملارین نووروزو رسمن قوتسادیقلاری هاقدا معلومات واردیر. بو روایتلره دایاناراق شیعه فقیهلری نووروزو ایسلام بایراملاری جرگه سینده یئرلشدیرمیشلر. بو اوزدن ده سوننیلر ایمامییه نی نووروزا وئردیگی آشیری اؤنمدن دولایی قینامیشلار. سوننیلره گؤره نووروز مجوسی بیر بایرامدیر.[12]

  ساسانی دؤولتی نین دوشوشوندن اؤنجه بیر چوخ دینی و کولتورل اؤزللیکلر کیمی نووروز عرب موستملکه اؤلکه لرینده بیلینمکده ایدی. ساسانی دؤولتی نین دوشوشوندن سونرا دا نووروزلا ایلگیلی گلنکلر اونودولمادی. ایسلامدان سونرا نووروزلا باغلی ایلک خبر ایکینجی خلیفه اؤمر دؤنمینه عآیددیر. خوزیستانین والیسی هؤرموزقان ایسلامی قبول ائتمیشدی. دادلی یئیه جکدن و دیگر هدییه لردن اولوشان بیر نووروزلوق خونچا باغلایاراق ابوطالیب اوغلو علییه گؤندردی. علی بونون نه موناسیبتله اولدوغونو سوردوغوندا اونا دئدیلر کی، بو، نووروز هدییه سیدیر. علی اونلارا “کوللی یوومین نیروزانا”، یعنی هر گونونوز نووروز اولسون”- دئدی.[13] شیعه-شعوبی قایناقلاریندا نووروزون قوتسانماسی ایله ایلگیلی گلنکلرین بیری ده علی نین بو گونده پئیقمبره “واریث!” (گ.گ) اولاراق تعیین ائدیلمه سیدیر. شیعه و شعوبییه نین اؤنمسه دیگی قدیری-خوم 10-جو هیجرت ایلی مارت آیی نین 20-نه تصادوف ائدیر. آیریجا، روایت ائدیلیر کی، 659-جو ایلده عوثماندان سونرا علی نین خیلافته گلمه سی ده 20 مارتا تصادوف ائدیر. بونلار دا نووروز گونونه ائشیت روایتلردیر.[14] بو روایتلرین قایناغی اساسن صفوی دؤنمینه، مجلیسی نین اثرلرینه دایانماقدادیر. صفوی دؤنمینه عآید شعوبی قایناقلار، سانکی آللاهین اؤزو کیمی یارادیلیش حاققیندا بیلگی وئرمیشلر. مجلیسی نین یازدیغیندا گؤره “آدم ده نووروز گونونده یارادیلمیشدیر.”[15] آنجاق بو هاقدا دین کیتابلاری نین هئچ بیرینده بیلگی یوخدور. “دونیا نووروز گونونده یارادیلمیش، ایبراهیم بو گونده بوتلری قیرمیش، موسا بو گونده ایسرائیل اوغوللارینی اسارتدن قورتارمیش، محمد نووروز گونونده پئیقمبرلییه یوکسلمیش.”[16] مئهدی نین ده نووروز گونونده ظوهورو ائده جگی شیعه-شعوبی قایناقلاریندا یازیلمیشدیر. “جعفر صادیق سؤیله میشدیر کی، نووروز، مئهدی نین ظوهور ائده جگی گوندور. اهلی-بئیت و تانری مئهدی نین دججال اوزرینه ظفرینی ساغلایاجاق. بو گونده مئهدی دججالی کوفه ده باغلاییب دؤیه جک. هئچ بیر گون بیزیم دوعامیز اولمادان نووروز اولا بیلمز. چونکو نووروز فارسلارین قورودوغو اهلی-بئیت گونودور.”[17] بو روایتلر نووروزو، یالنیزجا فارسلارین گؤزونده اؤنملی ائتمه دی. هم ده نووروزون دینی اؤزللیک قازانماسینا سبب اولدو کی، شیعه-شعوبییه نین ده آماجی بو ایدی.

  دیقت ائتمک گره کیر کی، نه پئیقمبرین بعثتی، نه وفاتی، نه علی نین خلیفه اولوشو، نه ده قدیری-خوم مسئله سی نین هئچ بیری نووروزا تصادوف ائتمه میشدیر. فارسلار بوتون بونلاری حیله  ایله تشکیل ائتمیشلر. ساسانی گلنکلرینه ایسلامی رنگ قازاندیرماغا چالیشمیشلار. بو یوللا دا عبباسی خیلافتی دؤنمینده نووروز فارسلارین ان اؤنملی بایراملارینا دؤنوشدو. مجوسیلره عآید اولان گلنکلرین یوخ ائدیلمه یه محکوم اولدوغو بیر دؤنمده فارسلار ساختا حدیثلر اویدوراراق اسکی ساسانی گلنکلرینی جانلاندیرماغا چالیشدیلار. صفویلر زامانیندا بو ساختا حدیثلر اوزرینه داها دا گئنیش ایدئولوژی و تبلیغات یاتیریمی یاتیریلدی. بو گون ده داوام ائتمکده دیر. بوتون بو افسانه لر شعوبییه نین دیگر اثری اولان شاهنامه ده ده آچیقلانمیشدیر. ایلک شاه اولان کییومرث نووروزدا باشینا تاج قویموشدور و دیگر بو کیمی تاریخی دایاناغی اولمایان داستانلار.

  نووروز بیر چوخ خالقلاردا، او جومله دن تورکلرده، کوردلر ده ودیگر خالقلاردا دا اولموشدور. دوغانین دَییشیمی و تورپاغین جانلانماسی ایله ایستر-ایسته مز اینسانلاردا موتلولوق دویقوسو اولوشموشدور. آنجاق شیعه-شعوبییه قایناقلاریندا نووروز فارس میللییتچیلیگی ایدئولوگییاسی نین بیر پارچاسی اولموشدور.

  21.03. 2013 

   

---

[1] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 422.

[2] Məfzəl ibni Ömər Cə´fi, Əl-həft uş şərif, hazırlayan Mustafa Qalib, Beyrut 1964, s. 26, 27, 84, 85, 86, 87, 89, 90, 127, 140; Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 422.

[3] Əbuhilal əl- Əskər, Kitab-ul əvail, II cild, Dəmeşq-1975, s. 101; Abdullah Mehdixətib, Əməvilərin Xorasan höküməti, tərcümə: Məhmudrza Eftexarzadə, Maarifi-İslami, Tehran-1375 (h.ş); Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 422.

[4] Kitab-ul əvail, I cild, s. 391-395; Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 422.

[5] Kitab-ul əvail, II cild, s. 101-102; Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 423.

[6] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 423.

[7] Eyni qaynaq, s. 424.

[8] Eyni qaynaq, s. 424.

[9] Məclisi, Bəhar-ul ənvar, 59-cu cild Tehran yayını, s. 91-92, 65-ci cild, Beyrut yayını, s. 143.

[10] Abbas Qumi, Məfatih-ul cinan, V yayın, s. 412.

[11] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 424.

[12] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 424.

[13] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 425.

[14] Məclisi, Bəhar-ul ənvar, 59-cu cild, Bab “Yovm-ul niruz”, s. 109-120.

[15] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 426.

[16] Məclisi, Bəhar-ul ənvar, Əmin-ul zərb yayını, XIV kitab, s. 206-209.

[17] İrşad-ul əvam, daş basımı, 1271-Təbriz, III cild, 118; Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 428.