شعوبییه

شعوبییه

   

            637-جی ایلده موسلمان عربلرله ساسانی اوردولاری آراسیندا قادیسیییه ساواشی باشلادی. بو ساواش 3-4 گون داوام ائتدی. ساواشین سون گونونده قورخونج کولک اسیب قوم فیرتیناسینی ساسانی اوردولارینا دوغرو آپاردی. عربلر بونو تانری یاردیمی اولاراق آنلاییب داها دا هوسلندیلر. ساسانی اوردولاری نین باشیندا روستم فرروخزاد آدیندا بیر کوموتان دورماقدا ایدی. بو ساواشدا ساسانی اوردولاری یئنیلدی. روستمین یئنیلگه خبرینی دویان شاه باشکند تیسفون´دان زاقروس داغلارینا فرار ائتدی. باشکندین عربلره تسلیمی ایله باغلی بیر آنلاشما اولمادیغیندان شهر یاغمالاندی، اهالی اؤلدورولدو. دیری قالانلار دا کؤله بازارلارینا آپاریلدی. عربلر اؤلکه نین ایچلرینه دوغرو ایره لیله دیلر. همدانین گونئیینده نیهاوندده سون ساواش باشلادی. نیهاوند ساواشیندا دا ساسانی کوموتانی فیروزان اؤلدورولدو. ساسانی شاهی سورکلی قاچماقدا ایدی. چونکو واردیقلاری یئرلر عرب اوردولاری طرفیندن ایشغال ائدیلیردی. اوردولارینی ایتیرمیش و یالنیز قالان یزدگرد بیر دَیَرمانچییا سیغینار. دَیَرمانچی اونون اوزرینده کی  جواهیرلری الده ائتمک اوچون یاتدیغی یئرده ساسانی شاهینی اؤلدورر. 651-جی ایلده ساسانیلرین سون پادشاهی یزدگرد ده اؤلدوکدن سونرا ساسانی دؤولتی نین حیاتینا سون وئریلدی.[1] قادیسیییه ساواشینا قدر فارسلار عربلرین افندیسی ایدی. قادیسییه ساواشیندا ساسانیلر دئوریلدیکدن سونرا عربلر فارسلارین افندیسی اولدولار.[2] ساسانی ایمپئراتورلوغوندا ایسلاملاشما باشلادی. آنجاق بو یئنیلگه نین تاثیرینی فارسلار اونوتماق ایستمه دیلر.[3] عرب سالدیریسی و ساسانی یئنیلگه سی ایله بؤحران کئچیرن فارس کیملیگی یئنی بیر کیملیک آراییشی ایچینه گیردی. امویلرین سونلارینا دوغرو فارس میللی کیملیگی مرکزلی میللی ایسلام اولوشدورما چابالاری باشلادی.[4] بو مؤوضوعنو داوام ائتمک اوچون بیر آز عرب تاریخی و توپلومسال پسیخولوژیسی اوزرینده دورماق گرکه جک. .

  عربلر آراسیندا بیریسی سوچ ایشلرسه، بوتون قبیله او سوچو اوزرینه آلیردی. قبیله، سوچ ایشله ین بیر فردینی حیمایه دن واز کئچرسه، او کیمسه باشقا قبیله یه سیغینار و کندینی او قبیله نین بیر فردییمیش کیمی سایاردی. بو دئویرده عربلرین وطنداشلیغی میللییت وطنداشلیغی دئییل، قبیله وطنداشلیغی ایدی. عربلرده کی  بو قورونما و قوروما اوچون قبیله یه باغلانما شعورو عصبییت اولاراق آنیلیردی.[5] جاهیلییه عربلرینده عصبییت قبیله نین روحویدو. بو دا قبیله یه و قبیله منسوبلارینا سینیرسیز و شرطسیز بیر صداقت گؤستره رک آشیری بیر توتقویلا باغلانماقدان عیبارتدی. اونلاردا قبیله یه باغلیلیق و صداقت، ار-آروادین بیر-بیرلرینه اولان باغلیلیق و صداقتیندن فرقسیز ایدی... فرد دایما، قبیله نین باشاریسی نین کندی باشاریسی اولدوغونو دوشونوردو.[6] ایسلام اؤنجه سینده کی  بو باخیشا گؤره عرب میلتی، بوتون میلتلرین ان اصیلیدیر. ایسلامییتین گلیشیندن سونرا ایسه، بو باخیشین یئرینی تقوادا اوستونلوک فیکری آلمیش، عیرق یئرینه ایمان و فضیلته بؤیوک اؤنم وئریلمیشدیر. خوصوصن صحراداکی بَدَویلرین غورورلو،  یوکسکدن باخیش آچیسینا گؤره، یئرلشیک حیات سورن مدنی اینسان داها آز موتلو و داها آشاغی ایدی. قانلاری نین صافلیغیندا، فصاحت و بلاقتلرینده، شئیر صنعتلرینده، قیلیج و آتالاریندا، هر شئیدن اؤته اصیل سوی و نسبلرینده عربلر سونسوز بیر ایفتیخار دویوردولار. اونلار اوزاییب گئدن فؤوق العاده نسب شجره لریندن سون درجه خوشلانیر و گئنللیکله بونو آدمه قدر آپاریردیلار. عربلردن باشقا هئچ بیر میلت نسب قونوسونو بیر علم درجه سینه چیخارمیش دئییلدیر.[7] ایبنی-خلدون، عصبییتین اینسان فیطرتینده کی طبیعی اؤزللیکلردن بیری اولدوغونو، نسبین اوزاقلیغی و یاخینلیغی ایله چوخالیب آزالدیغینی، عربلرین او دئویرده کی حیاتلارینا دامقاسینی ووران شئیین، اونلارین قیتلیق و مشققت ایچینده کی یاشانتیلاری نین، سوسوز و چؤل حالینداکی وطنلری نین، سورکلی کؤچلری نین اولدوغونو؛ بو حیات شرطلری نین اونلاردا بیر دوستلوق و یاخینلیق هاواسی یاراتدیغینی سؤیلر.[8] عربلرده کی  عصبییت شعورو او قدر یوکسک اولموش کی، قیزلارینی بیله ساسانی شاهلارینا وئرمک ایسته مه میشلر. "نومان ایبنی ال- مونزیر قیزینا ائلچی گلن ساسانی پادشاهی نین ائلچیلرینه ردد جاوابی وئره رک" عجملرله ائولیلیک قونوسوندا عربلرین چکینگنلیگی وار" سؤیله میشدی."[9] امویلر دئورینده عربلره موخالیف بیر حرکت حاققیندا شعوبی و یا شعوبییه لفظی نین قوللانیلدیغی گؤرولمه میشدیر.[10] یالنیز اوچونجو خلیفه عوثمان بعضی ایشلرین ایداره سینی اموی سویوندان گلن اقربالارینا بوراخماسی بیر عصبییت ظوهور ائتمه سینه فورصت حاضیرلامیشدی. فقط بو عصبییت عربلرله مأوالی آراسینداکی کیمی عیرقه دایانان بیر عصبییت دئییل، هاشیمیلرله خلیفه نین طرفی امویلر آراسینداکی بیر قبیله عصبییتی ایدی کی، نتیجه ده خلیفه عوثمانین اؤلدورولمه سینه سبب اولدو.[11] امویلر بیر قانون ایجاد ائده رک عربلرین عربیستان یاریماداسی دیشیندا اؤزلرینه اراضی آلمالارینا ایذن وئردی. بو ایستک ابوبکیر و عؤمر دؤنمینده یاساقلانمیشدی. بو قانونون اوزریندن اللی ایل کئچدیکدن سونرا عربلر میصیر، سورییه، عیراقی-عرب و عیراقی-عجمده (ایراندا) ان وئریملی اراضیلره صاحیب اولدولار. قیسا سوره ده عربلر فئوداللارا دؤنوشدولر. بو دوروم عرب اولمایان اهالینی نین غضبینه سبب اولدو. اموی دوشمنلری گوندن گونه آرتماغا باشلادی.[12]  

  شعوبییه نین عباسیلر دئورینده کی فعالیتی و اؤنجولری، امویلر دئورینده کی حاضیرلیق دئوره سیندن سونرا اورتایا چیخمیش و گئنیش بیر ادبی، سیاسی، دینی موجادیله نین قاپیلارینی آچمیشدیر. اموی ایداره سی نین سون ایللرینده ایسلامییتین برابرلیک فیکرینه، قوران و حدیثده بو فیکری دستکله ین ایلکه لره دایاناراق اهلی-تسوییه (برابرلیک طرفداری) آدی ایله یاواش-یاواش یوکسلن شعوبییه پروپاقانداسی عباسی خلیفه سی سففاهین خیلافت گونلریندن هارون اولرشید دئوری نین سونونادک چوخو فارس اولان طرفدارلاری سایه سینده سونسوز بیر هیجانلا سسینی دویورما تلاشی ایچینه گیرمیش و ایمکان داخیلینده ایره لیله میشدیر.ما مون و مؤعتصم دئورینده ایسه هر یؤنو ایله قوووتلنمیشدیر. بعضن خلیفه لرین ده دستگی ایله مأوالی نین عربلردن اینتیقامینی آلماق ایسته میشدی. سادجه عیرقی دئییل، عئینی زاماندا علمی عقیده گؤرونومونده اولان شعوبییه، عصرلرجه سورن موجادیله سینه داوام ائتمیشدیر.[13]

  بو حرکتین آماجی عربلره قارشی توپلومدا نیفرت دویقوسو اولوشدورماق ایدی. ایسلامی دا اؤز چیخارلارینا گؤره آچیقلاییردیلار. عربسیز فارس ایسلامیندان یانایدیلار. بو حرکت اؤزونو "شعوبییه" اولاراق تانیملاییردی. شعوبییه دئییلینجه عربلرین فتح ائتدیکلری یئرلرده حوقوقی، سیاسی تهککومه و اوستونلوکلرینه قارشی چیخان بیر آخیم و منسوبلارینی ایفاده ائدر.[14] آنجاق جاهیلییه دئورینده بیر شعوبیلیک فیکری عربلرده مؤوجود دئییلدی. چونکو ایجتیماعی، دینی، ایقتیصادی و سیاسی عامیللر هله شعوبییه حرکتی نین اولوشماسینا اریشه جگی بیر هاوایا گیرمه میشدی. قناعتیمیزجه بو دا فارسلارا قارشیلیق وئرمک اوچون عربلرین ایسلامی دئویرده آنلاشیلدیغی معنادا بیر میلت اولمامالاریندان ایره لی گلیردی.[15]

  شعوبییه امویلرین دئوریلمه سینده بؤیوک رول اوینادی. اونلار اؤزلرینی عربلردن اوستون بیلیردیلر. عربلرین عرب اولمایانلارا مأوالی (ایکینجی درجه لی اینسان) موعامیله سینه قارشی فارسلاردا اورتایا چیخان بیر آنتیتئز ایدی. مأوالییه، عرب اونصورون سیاسی و حوقوقی تحککومو امویلر دئورینده سون حددینه واردی. عرب اولمایان موسلمانلار ایسلامین دینی و سوسیال ائشیتلیک پرینسیپینه رغمن، اصلا عربلرله موساوی ساییلمیر، اونلارین کؤله سی قبول ائدیلیردیلر.[16] ساسانیلر دؤنمینده فارسلارین عربلرله اولان بوتون موناسیبتلری افندی نین کؤله ایله موناسیبتلرینه بنزه دیله بیلر. چونکو فارسلارین او دئویرده کندیلریندن باشقالارینی آشاغیلایان اؤرنکلره راستلانیلماقدادیر. فارسلار عربلر اوچون عبد (کؤله) لفظینی قوللانیردیلار. و فارسلار بونو اونوتمامیشدیلار.[17] اسکیدن کؤله اولاراق نیته له دیکلری عرب قؤومو ایندی اونلارین افندیسی اولموشدو.

  امویلر عربلیک یؤنوندن سون درجه تعصصوب ایچینه گیردیکلریندن مأوالییه کؤتو و حقارت دولو نظرلرله باخدیلار.[18] بو دا ایسلامین آنا ایلکلرینه قارشی توتوم ایدی. "پئیقمبر ایسلامن عدالت و موساوات ایلکه لری چرچیوه سینده، عیرقی نه اولورسا اولسون، بوتون موسلمانلاری بیرلشدیرمگی؛ اؤزللیکله عربلرده یایقین اولان تعصصوب و قبیله قروپلاشماسینی اورتادان قالدیرماغی هدف آلمیشدی. بو حدیثده دئییر: "کیم عصبییته چاغیراراق یاخود عصبییتدن دولایی باشقاسینا قیزاراق غئیری-موعین بیر جماعتین بایراغی آلتیندا ساواشیرسا، اونون اؤلومو جاهیلییه ده کی  اؤلوم کیمیدیر."[19] ایسلام پئیقمبری نین نزدینده قارا دریلی بیلال حبشی عربلرله عئینی حاقا صاحیب اولموشدو.

  امویلرین ییخیلماسینا ندن اولان بو پولیتیکانین ترس اوزو عباسیلر دؤنمینده ده داوام ائتدی. حتّی 775-753 ایللری آراسیندا حؤکم سورن خلیفه منصور زامانیندان اعتیبارن فارسلار اوستونلوک ایدیعالارینا باشلادیلار. شعوبییه آدی وئریلن عرب علئیه داری بیر فیرقه قوردولار. بو فیرقه منسوبلاری عرب اولمایان موسلمانلارین عربلره ائشیت اولدوغونا دئییل، عکسینه فارسلار و سورییه لیلرله موقاییسه ائدیلدیگی زامان هر باخیمدان عربلرین گئری و ایلکل بیر عیرق اولدوغونا قانع بولونورلاردی. بو حرکت مامون دئورینده) بؤیوک بیر سوسیو-پولیتیک آخیم نیته لیگینی قازاناراق سیاسی حیاتدا ائتکیسینی گؤستردی.[20] فقط عباسیلرین سامیره حیاتی دؤنمینده تورکلر اؤن پلانا چیخماغا باشلادی. "فارسلارین عباسی خیلافت ساراییندان کنارا چکیلمه لریندن و تورکلرین ایش باشینا گلمه لریندن سونرا عربلرین اوتوردوقلاری بؤلگه لرده شعوبییه نین فعالیتی ضعیفله میشدی. آنجاق فارسلارین قالابالیق اولدوغو خوراساندا اؤزللیکله طاهیریلر، صففاریلر، سامانیلر دؤنمینده حؤکمرانلیق ائدن فارسلار بو حرکتی کندی گوجلری ایله جانلی توتموشدولار. "[21]

  عربلر جاهیلییه دئویرلرینده شعور بیرلیگی ایچینده بولونان و میللی بیر آماج اوچون چالیشان واحید بیر میلت دئییلدیلر. اونلار قبیله عصبییتی نین کندیلرینه اؤندرلیک ائتدیگی داغینیق قبیله لردن عیبارت ایدیلر. میللییتلری لئهینده کی عصبییتلری او دئویرلرده هله قلبلرینده یئر ائتمه میشدی. چونکو او سیرادا یاشادیقلاری بؤلگه ده اونلارلا قونشولاری آراسیندا بونو تحریک ائده جک قوووتلی ندنلر مؤوجود دئییلدی. اونلارلا یاریمادایا قونشو فارس، روم، حبش میلتللری آراسیندا ساواش نیته لیگی داشییان بعضی توققوشمالار اولموشدو. آنجاق بونلار دونیا ساواش تاریخینده اؤنملی ساییلان تورلردن دئییلدی. عربلرین جاهیلییه دئورینده کی قبیله عصبییتلری نین مؤوجودلوغوندان دولایی قؤومی عصبییتلری ایسلامدان سونرا دا تامامی ایله یوخ اولموش دئییلدی. عرب توپلومونو بیر آرایا گتیرن، اونو داغینیق قبیله دوزنیندن توپلو بیر دؤولت نیظامینا سوخان ایسلامییت گلینجه گتیردیگی دوزه نین ایلکه لرینه باغلی اولاراق عربلرده کی عصبییت فرددن توپلوما، قبیله دن میللته داشینمیشدیر. کؤکلو بعضی سلطنتلری یئرله بیر ائدن، مغلوب اولان میللتلردن بعضیلری نین قلبلرینی غالیب عربلره قارشی اؤفکه و کینله دولدوران بو عصبییت ایسلامی فتحلردن سونرا باریز شکیلده اورتایا چیخمیشدی. اونا پارالئل اولاراق دیگر میلتلرده کی قؤومی عصبییت ده قیزیشمیش و شعوبیلیک دویقولاری عرب اولمایانلارین قلبلرینه سیرایت ائتمه یه باشلامیشدی.[22]

  شعوبییه گوجلندیکجه عربلر ده اوستونلوکلرینی بیلینج پلانینا داشیماغا چالیشیردیلار. بو دوشونجه ساواشلاری دیللرین اوستونلوگونه چکدی. عربلر، آللاه قورانی عربجه ائندیردیگیندن ان اوستون دیل عربجه دیر دئییردیلر. فارسلار دئییردیلر آللاه قیزقین اولدوغو زامان قورانی عربجه ائندیرمیش، اونا گؤره آللاهین غضبلی آیتلری قوراندادیر. آنجاق آللاه داها مرحمتلی اولدوغو زامان فارسجا قونوشموش. بو آنلامدا شعوبییه بیر حدیث ده اویدوردو. بونا قارشیلیق دا عربلر جنّتین دیلی نین عربجه اولاجاغی ایله ایلگیلی یالان و ساختا حدیثلر اویدوردولار. پئیقمبر "عرشین اطرافینداکی ملکلر فارسجا قونوشورلار"  دئمیشدیر. عربی سئومکله ایلگیلی یوزلرجه حدیث اویدورولدو. اوچ سببدن عربی سئوین! من عربم، قوران عربجه دیر، جنّتین دیلی عربجه اولاجاق. بو شکیلده قارشیلیقلی اولاراق یوزلرجه حدیث اویدوردولار. اوستونلوکلرینی ایثبات ائتمک اوچون بو ساختا حدیثلری کوتله یه چاتدیریردیلار. بو حاقدا آیرینتیلی اینجله مه ایرانلی آراشدیرماچی تاریخچی ناصیر پورپیرارا عآیددیر. بو قونویلا ایلگیلی او قایناقلاردان یارارلانماق یاخشی اولار. شافئعی نین عرب اولماسی و حنفی نین عرب اولماماسی دا دارتیشمالارا قونو اولدو. حنفی نین عرب اولماماسینی شعوبییه تقدیر ائدیردی. شعوبییه قوراندان بیر آیته دایاناراق عربلرین کافیر و مونافیق اولدوقلارینی، موسلمان اولمادیقلارینی و اولا بیلمه یه جکلرینی یازیردی. قورانین 9-جو سوره سی نین 97-جی آیتینده "عربلر کافیر و مونافیقدیر" دئییلمکده دیر. بو آیت شعوبییه نین الینده بایراق ائدیلمیشدی. شعوبییه کافیر و مونافیق اولان عربلری پئیقمبرین و آللاهین دوشمنی ساییردی. شعوبییه عربلره قارشی ساواشینی گوجلندیرمک اوچون زنجیلری ده یانینا آلماغا چالیشیردی. چونکو زنجیلر ده عربلر طرفیندن آشاغیلانیر و موسلمان اولمالاری اؤنمسنمیردی. شعوبییه نین حدیثینده "کیم حبشلی بیر ائرکک و یا قادینی ائوینه سوخارسا، آللاه دا اونون ائوینه برکت سوخار" عرب ایسه، زنجی نین آشاغیلانماسی ایله ایلگیلی حدیثلر اویدوروردو. هم شعوبییه نین، هم ده عربلرین اویدوردوغو بو حدیثلر گونوموزه قدر اؤز وارلیغینی و ائتکیسینی سوردورمکده دیر. اورتالیقدا گاه عرب، گاه دا فارس کیمی موسلمان اولماق ایسته ین تورکلر ایسه، هر ایکی طرفدن سؤمورولموشدور. فارسلارین اولوشدوردوقلاری شعوبییه حرکتی ایکی یؤنده داوام ائدیردی. شعوبون (شؤعبه لرین) و قبیله لرین قوراندا برابرلیگی وورقولانیردی.[23] بو مرحله  شعوبییه حیاتیندا "اهلی-تسوییه" (موساوات اهلی) آدلانیر. آنجاق داها سونرا شعوبییه چیلیک باشلار. ایکینجی دسته عرب عیرقچیلیگینه قارشی آشیری فارس عیرقچیلیگی اولوشدوردو. عجمین عربه اوستون اولدوغونا ایناندیلار. داها سونراکی دؤنملرده "اهلی-تسوییه" ده شعوبییه نین ایچینده یئر آلدی. شعوبییه اؤز اینکیشافی سوره سینجه کولتورل و ادبی جریانلار اولوشدوردو. شعوبییه سؤزو آچیقجا عرب دوشمنلیگی چاغریشدیران بیر قاوراما دؤنوشدو.[24] شعوبییه نین دینی یوروملاری موطلق عرب دوشمنلیگی اوزرینه قورولموشدور. شعوبییه یه گؤره عربلر ان آشاغی میلتدیر. شعوبییه عرب کولتورونه قارشی اسکی ساسانی مدنییتینی جانلاندیرماغا باشلادی. مانی نین تعلیملرینی گوندمه گتیردی. بیر سورو ساختا قایناقلار دا اولوشدوردو.

آراشدیرماچیلار ایثبات ائدیرلر کی، تاریخده ایبنی-ندیم آدیندا شخص اولمامیش. بونو شعوبییه اویدورموش و ایبنی-ندیم آدینا "الفیهریست" کیمی اثرلر یازمیشلار. الفیهریست اسکی ساسانی مدنییتینی جانلادیرما کیتابلاریدیر. آیریجا "شاهنامه"نی شعوبییه اؤنجه نثر حالیندا یازمیش. نظمه دؤنوشمه سی اوچون دقیقینی ایشه آلمیشلار. دقیقی بیر قزنوی تورک عسگری طرفیندن اؤلدورولدوکدن سونرا فیردووسینی تاپمیشلار. شعوبییه طرفیندن حاضیرلانان نثر اثری فیردووسی طرفیندن نظمه چکیلمیشدیر. بونا قارشیلیق سامانی دؤولتی ایله ایلیشکیده بولونان شعوبییه فیردووسینی اؤدوللندیریردی. لاکین سامانی دؤولتی نین دئوریلمه سی و سولطان ماحمود طرفیندن شعوبییه اؤروگوتو فعالیتی نین دوردورلماسی "شاهنامه"نین یازیلما ایشینده آخساقلیق اولوشدورار.[25] شعوبییه نین فیکری و تشکیلاتی حیاتی سونراکی دؤنملرده داوام ائتمیشدیر. شعوبییه بیر مذهبدن عیبارت اولمامیشدیر. بوتون مذهبلرده فارس-ایرانی کیملیگینی آلتدان-آلتدان، یا دا آچیقجا یوروتموشدور. ایسماعیلییه ان اؤنملی شعوبییه حرکتی اولموشدور. آچیقجا فارس میللییتچیلیگی ائتمیشلر. شعوبییه نین آماجی اسکی ساسانی جوغرافییاسینی ایچینده باریندیراجاق اولان بیر دؤولت قورماق ایدی. ان آچیق فلسفی ائتکینلیکلری "ایخوان-الصفا" جریانیندا اولموشدور. ایخوان-االصفا اؤز ریساله لرینده فارس عیرقی نین اوستون اولدوغونو ساوونوردو.[26] شعوبییه نین اولوشدوردوغو زنگین ائستئتیک و دینی ادبییات فارس اولمایان بیر چوخ فیکیر آداملارینی دا اؤز ائتکیسی آلتینا آلمیشدیر. ایبنی-خلدون اولوسلاری ایقتیصادی قایناقلارینا و چالیشمالارینا گؤره صینیفلندیریر. شهر حیاتینی بیرینجی سیرادا یئرلشدیریر و بونو فارسلارا مخصوص بیلیر. سونرا تاریملا اوغراشان میلتلر گلیر کی، کیچیک اویقون یئرلرده سپلنمیشلر. داها سونرا حئیوانچیلیقلا اوغراشان اولوسلار گلیر. بربرلر، تورکلر، تورکمنلر کیمی. دَوه چیلیکله اوغراشان اولوسلار ان سوندا گلیر، عربلر و کوردلر کیمی.[27] آیریجا، دؤولت ایشیندن باش چیخارمایان میلت وارسا، او دا عربلردیر.[28] "باطینییه"  آچیقلامالار شعوبییه نین فیکری فعالیتلری نین اورونو اولموشدور. ایسماعیلیلر ده اؤزلرینی باطینییه آدلاندیریردی. ایسماعیلی حرکتی شعوبییه نین سیلاحلی اؤرگوتو ایدی. موخالیفلرینی تئرورلا اورتادان قالدیریردی. هم سیلاحلی، هم ده فیکری حرکتی. ایسماعیلییه نی موغوللار اؤرگوت اولاراق تاریخدن سیلرلر و الموت قالاسی اله کئچیریلدیکدن سونرا قالاداکی کیتابلاری یاندیرالار.

  الموت قالاسی نین ایشغالیندان سونرا جووئینی هولاکو خانین حوضورونا واریب قالاداکی کیتابلارا باخماسی اوچون ایذن ایسته ییر. هولاکو خان امر وئردی کی، علاالدین قالایا گئتسین و حسن صبباحدان بری 170 ایل ایچینده بیریکن اورداکی خزینه نی و کیتابلاری کونترول ائتسین. شاها اویقون اولانلار گتیریلسین، قالانلاری دا یاخیلسین. علاالدین قالایا گئدیر و نوجوما (اوزایبیلیمینه) عآید اولان کیتابلاری آییریب گتیریر و قالانلاری دا یاخیلیر. بو کیتابلارین ایچینده بیر ده حسن صبباح حاققیندا یازیلمیش اثر واردی. بو اثرین اؤزتی "جاهانگوشا"نین 3-جو جیلدینده وئریلمیشدیر. رشیدالدین فضل اوللاه دا "التواریخ در تاریخی- ایسماعیلییه ی الموت" (الموت ایسماعیلییه سی نین تاریخی) کیتابیندا وئرمیشدیر.[29] ایسماعیلییه حرکتی موغوللار طرفیندن سیلیندیکدن سونرا دا شعوبییه نین فیکری جریانلاری و سیاسی ایدئالی گیلانین اورمانلیقلاریندا داوام ائتمیشدیر. 15-جی عصرده گیلان حاکیمی اولان کارکییا اؤزونو ساسانی سویونا منسوب بیلمکده دیر. بو، شعوبییه نین اورتایا قویدوغو تاریخ آنلاییشی و سیاسی ایدئال ایدی. شاه ایسماعییلین اؤیرتمه نی اولان شمس الدین لاهیجی ده بیر شعوبی. شاه ایسماعیل شعوبییه ایلکه لری نین باریندیغی اورتامدا یئتیشمیشدیر. داها سونراکی شاه ایسماعیل تطبیقاتی تامامن شعوبییه نین ایدئاللاری دوغرولتوسوندا اولاجاق و ایران آدلی بیر اؤلکه تاسیس ائدیله جکدی. نئو-شعوبییه پهلوی دؤنمینده صفوی و ساسانی آراسینداکی 900 ایللیک زامان بوشلوغونو سیاسی فترت اولاراق تانیملار. یعنی ایکی زامان آراسینداکی بوشلوق. مودئرن شعوبییه، صفوی دؤولتی نین قورولوشونو فترت دؤنه می نین قاپانیشی اولاراق نیته لر و صفویلیگی ساسانیلیگین دیریلیشی اولاراق دَیَرلندیرر. ایران ایسلام جومهورییتی نین ایدئولوقلاری دا اؤزلرینی مودئرن صفوییه کیملیگی ایله تانیملارلار.

  بیر آز دا شاه ایسماییلین یئتیشدیگی اورتاما دیقت ائده لیم. اونون موعلیمی کیم اولموش، او اورتام نئجه اورتاممیش؟ بو هاقدا آیرینتیلی بیلگی الده ائتمک چتین ایشدیر. چونکو تاریخده گیزلین هدفلر اوچون ائدیلن ایشلر عادتن آرخالارینجا ایز بوراخمازلار. ایسماییل کیمی تاریخی بیر دؤولت آدامی نین موعلیمی اولان شمسددین لاهیجی حاقیندا ندن آیرینتیلی بیلگی یوخدور؟ یا دا ندن بو اورتامدا ایسماییلدان داها بؤیوک اولان قارداشی ایبراهیم و یا دیگرلری اوزرینه دورولمامیش دا ایسماییل اوزرینه فیکری و ماددی سرمایه یاتیریلمیش، اونو آللاه اولاراق گؤرموشلر؟ شئیخ هئیدرین اوغلو ایبراهیم و دیگرلری نئجه اولدو، ندن اونلاردان خبر یوخ؟ اونلارین حاقیندا ندن بیلگی یوخ؟ ضلوملری و حیاتلاری هاقدا ندن تاریخ سوسقوندور؟ اونلارین هانسی عکسیک ینلری وارمیش؟ قانونا اویقونلوق کیمی واریثلیک ایبراهیمین اولموردومو؟ چونکو ایبراهیم یاشجا داها بؤیوک و قارداشلاری شئیخ عالی اؤلدورولدوکدن سونرا واریثلیک اؤز-ِزونه اونا دئور ائدیلمه لی ایدی، یا دا دیگر بؤیوک قارداشلارا. ایسکندر بی تورکمن کیمی صفویلرین رسمی تاریخچیلری اونو درویش صیفت کیمی تانیملایاراق بو سیرره توخونماقدان اوخوجونو اوزاقلاشدیرماق ایسته میشلر. سویلو بیر عایله نین دیگر چوجوقلاریندان خبر یوخدور. ندن صفوی سویوندان ایسماعیلدان باشقا کیمسه قالمامیشدیر؟ بوتون بونلار جاوابسیز سواللاردیر. بو سواللار جاوابینی تاپارسا، او دؤنمین گیزلین قاتلاری دا آیدینلیغا قوووشار.   

  15-جی عصرین سونو و 16-جی اسرین اوللرینده گیلان ایکی خانیدان طرفیندن ینتیلیردی. فومن، داها سونرا رشت مرکزلی بییپس خانلیغی سوننی مذهب ایدی. لاهیجان مرکزلی بییپیش خانلیغی شیعه ایدی. لاهیجان حاکیمی اولان کارکییا اؤزونو ساسانی سویوندان بیلمکده ایدی و بؤیوک ایرانی تسیسئتمه خیاللاری ایله یاشاییردی.  

  ایسماییلین اؤیرتمنلیگینی ائتمیش شمسددین مهممد گیلانی حاقیندا قایناقلاردا آز بیلگی وار. آنجاق ایسماییلین مذهبی تربییه سینده و اونون بیر شیعه اولماسیندا شمسددی نین بؤیوک رولو اولموشدور. اونا لاهیجی و گیلانی ده دئییلمیشدیر. آلتی ایل ایسماییلین اؤیرتمنلیگینی ائتمیش، ایسماییلین بیلینجینی بو آدام شکیللندیرمیشدی. بو اوزدن ده بو آدامین تاریخده سیرلی و گیزلی قالماسی چوخ سواللار دوغورور. کیممیش بو آدام؟ او دؤنم شعوبییه نین ایدئولوژیک تمسیلچیسیمی؟ اونکو صفویلیگین قورومساللاشماسیندا بو آدامین بؤیوک رولو اولموش. شاه ایسماییلین اوغوللارینی دا ائییتمیشدیر. تاریخ کیتابلاریندا بیر نئچه یئرده لاهیجی حاقیندا جوزی بیلگی وئریلمیشدیر.  

  ایسماییل گیلاندا اولدوغوندا شمسددین لاهیجیدن عربجه و فارسجا اؤیره نیر. لاهیجی ایسماییلا، یالنیزجا دین درسلری، فارسجا و عربجه اؤیرتمه میش، دؤولت قوراللارینی دا اؤیرتمیشدیر. بو اؤیرتیمدن آماجی نه اولموشدور؟ بیر چوجوغو ندن دؤولت آدامی کیمی ائییتمک گره کی ردی؟ ایسماییل تاختا چیخدیقدان سونرا شمسددین لاهیجی ایمپئراتورلوغون دین ایشلریندن سوروملو شخص و باشباخان اولور. شاه ایسماییل ایقتیدارا گلدیکدن سونرا شمسددین لاهیجینی باشباخانلیق گؤروینه گتیریر. بیر کلمه تورکچه بیلمه یهن لاهیجی نه یه گوونه رک تورک شهرینده دؤولت وظیفه سینده چالیشماغی اوستلنمیشدیر؟ اوچ ایل بو گؤروی تک باشینا یوروتدوکدن سونرا مهممد کاشانی ایله باشباخانلیق گؤروینی بیرلیکده یورودورلر. شمسددین لاهیجی مهممد کاشانی ایله بیر یئرده عوثمانلی ائلچیسینی قارشیلاییرلار. مهممد لاهیجی حاقیندا سون بیلگی اونون شاه ایسماییللا بیر سفرده برابر اولماسیدیر. سام میرزه نین تزکیره سینده اونون حاقیندا یاریم یارپاق بیلگی وار. داها سونراکی تزکیره لرده وئریلن بیلگیلر سام میرزه نین  " تِهفئیی-سام "  اثریندن آلینمیشدیر. سام میرزه اثرینده مهممد لاهیجیدن بو مضموندا بیر شئیر ده وئرمیشدیر:  " گنجلیک گئتدی سه نین یولوندا، آرتیق یاشلانمیشام من، سونسوز بلالارلا آرخاداش اولموشام "  شمسددین لاهیجی 90 ایلدن آرتیق یاشامیش و گؤزل شئیرلر یازمیشدیر. 90 ایل یاشامیش بیر شخصییت، شاه ایسماییلین دوشونجه لری نین، سیاسی و مذهبی گؤروشلری نین گئرچک معماری حاقیندا آنجاق بو قدر بیلگی وار! 

  بونلارین دیشیندا بو گیزملی آدام حاقیندا بیلگی یوخدور. پرده آرخاسی نین گیزلین قهرمانلاری اورتایا چیخمیر. باییندیرلی دؤولتی نین سونلاریندا آذربایجاندا، شیرازدا، ایسفاهاندا بو قدر ایچ ساواشلارین اولماسی ایستر ایسته مز فارسلاری دا راحاتسیز ائدیر، گوونسیزلیک اورتامی اولوشدوروردو. بو دورومو اورتادان قالدیرماق اوچون اونلار سادجه سئییرجی قالمامیشلار. اونلارین دا پلانلاری اولموش. صفویلیگین ایقتیدارا گلمه سی و ایرانین بوتونلوگونو تمین ائده رک اسکی ساسانی ائهتیشامینی برقرار ائتمک فارسلارین آلتدان-آلتدان یورودولن پلانلاری ایدی. ایندیکی ایرانی شعوبییه ذهنییتی ایله صفویلر تسیس ائتمیشلر. فارس عامیلی تاریخی بیر حدف داشیماقدا ایدی. بو حدفی 9-جو اسرین اوللریندن اعتیبارن شعوبییه بِلگه تاریخی اوچون بللی ائتمیشدی. دیگر طرفدن باییندیرلیلارین بیر-بیرینی پارچالاماسی بؤلگه نی راحاتسیز ائدیر، حیاتی یاشانیلاجاق دورومدان چیخاریردی. اورتام شعوبییه نین حدفلری نین تورک گوجو ایله گئرچکلشمه سینه چوخ اویقون ایدی و اؤیله ده اولدو. شعوبییه تاریخی حدفینه صفوییه آدی ایله قوووشموش اولدو. صفویلردن سونراکی تاریخی سورج قیسا نادیر شاه دؤنه می ایستیثنا اولماقلا شعوبییه نین بللی ائتدیگی حدفه گؤره یوروموشدور. صفویلرین آرخاسینجا گلن قاجارلار دا شعوبییه نین آچدیغی یولدا فداکارلیق گؤسترمیشلر.  

  آغامحمد خان، قاجار دؤولتینی قوردوقدان سونرا اردبیلدن شاه ایسماییلین قیلیجینی تئهرانا آپاریب بئلینه تاخدی. صفوی شیسی تیمسالیندا شعوبییه خیدمتچیسی اولاجاغینی گؤستریردی. بلکه تورکلر شعوبییه نین اویونونا نئجه گلدیکلری نین بیلینجینده اولمامیشلار. چونکو تورکلوگون اؤزونمخسوس دین آنلاییشی اولمامیشدیر. بو اولماییش هم سلجوقلودا، هم عوثمانلیدا تورکولوگو ایچدن-ایچه گمیرمیشدی. شعوبییه نین آچدیغی ایز ایقتیدارا گلمک اوچون قولایلیق ساغلادیغیندان ایقتیدار حیرصی آدینا اولسا دا، بو یولدا یورومه یه تسلیم اولموشلار. سونوچ اولاراق بو گون شعوبییه نین تاریخی ایدئالی اساسیندا گئرچکلشن و ایران آدلانان گئنیش بؤلگه ده تورک دیلی، تورک کیملیگی تاریخدن سیلینمک اوزره دیر. شعوبییه نین ده آماجی بو ایدی: تورکسوز و عربسیز بیر فارس اؤلکه سی قورماق.  

  بورادا بیر آز داها شعوبییه نین کیملیگی اوزرینه دوشونمک مؤوضوعنون آنلاشیلماسینا یاردیمچی اولا بیلر. ضزو ده مودئرن بیر شعوبی اولان و ایران ایسلام دئوریمی نین گئرچک ایدئولوقو ساییلان الی شریتی شعوبییه نی بو شکیلده آنلادار: 

  ·         ساسانی دؤولتینی دئویرن عؤمر شعوبییه افسانه سینده الی ایله قارشی-قارشییا گتیریلیر. الی گئرچک ایسلامین تمسیلجیسی، عؤمر ایسه ایبلیس ایسلامی نین تمسیلجیسیدیر. الی اؤوولور، عؤمر محکوم ائدیلیر. 

  ·         ساسانیلرین دئوریلمه سینده ایچ ائتکنلری گؤز اؤنونده بولوندورمازلار، بیر ایمپراتورلوغون یوکسه لیشی و چؤکوشو یاسالارینا دیقت ائتمزلر. ساسانیلرین دئوریلیشینده بوتون سوچلاری عؤمره یوکلرلر.

  ·         ساسانی سلطنتی ایله موخالیف اولان ایمامت دئییل، خیلافتدیر. بو اوزدن ده سلطنت و ایمامت آراسیندا اویقونلوق وار.

  ·         عؤمر سوننیلیگی ساسانلیگین دوشمنی و علی شیعه لیگی ساسانیلیگین دوستودور.

  ·         عؤمرین ساسانیلری مغلوب ائتمه سی ایله ایسلام ساسانی اؤلکهسینه گیرمه میشدیر. حضرت فاتیمه نین ساسانی قیزی شهربانونون یوخوسونا گیرمه سی ایله ایسلام ساسانی اؤلکهسینه گیرمیشدیر. هله ساسانیلر دئوریلمه دن اؤنجه الی نین قادینی فاتیمه مداین ساراییندا یزدگردین قیزی شهربانونون یوخوسونا گیرمیش، اونو ایسلاما دعوت ائتمیش و ایسلامین قوراللارینی یوخودا اونا اؤیرتمیشدیر.

  ·         عؤمر طرفیندن یئنیلیب تاریخدن دیشلانان ساسانیلرین سون پادشاهی یزدگرد افسانه وی شکیلده پئیقمبر طرفیندن تاریخه گئری گتیریلیر و پئیقمبرین اهلی-بئیتینه داخیل ائدیلیر.

  ·         شعوبییه نین ابوبکبردن داها چوخ عؤمره نیفرت ائتمه سی نین ده سببی بودور. ساسانیلری دئویرن ابوبکبر دئییل، عؤمردیر. شعوبییه نین ابوبکبری سئومه مه سی نین سببلریندن بیری ده فدکله* باغلیدیر. ابوبکبر فده کی  غصب ائتمیش، عؤمر ساسانیلری. آنجاق فدک اولایی عرب تاریخینه آید اولدوغوندان شعوبییه نی بیر او قدر ده ایلگیلندیرمه میشدیر.  

  ·         ساسانیلرین تک یادیگاری اولان یزدیگردین قیزی یوخودا حضرت فاتیمه نین دعوتی و یاردیمی ایله موسلمان اولور. موسلمان اولدوقدان سونرا یئنه ده یوخودا فاتیمه اونو اوغلو هسنله دئییل، هوسئینله ائولندیرمک ایسته ییر. یوخودا هانسی ایلده دانیشدیقلاری دا بللی دئییل. اونکو نه هز فاتیمه ساسانی فارسجاسینی بیلیر، نه شهربانو عربجه بیلیر. بونلار نئجه آنلاشا بیلمیشلر؟ اسیر اولاراق شهربانو مدینه یه آپاریلدیغیندا مدینه نین بوتون جاوانلاری ایچیندن هوسئینی سئچیر، حتّی هوسئیندن داها یاراشیقلی اولدوغو سؤیلنن هسنه ده کِنول وئرمیر. اونکو یوخودا فاتیمه اونو اوغلو هوسئینه ایسته ییبمیش! چونکو ایماملیق هسن سویوندان دئییل، هوسئین سویوندان داوام ائتمیشدیر. بؤیلجه ایماملیق ساسانی و پئیقمبر سویو آراسیندا پایلاشیلیر. ایماملیق بیر طرفدن پئیقمبر سویونا دایانیر، بیر باشقا طرفدن ده فارس سویونا.

  ·         ایماملیغین ایمام سججاد (4-جو ایمام) طرفیندن 12-جی ایماما قدر داوام ائتمه سی ساسانی سلطنتی نین ابدییته قدر، یا دا "مئهدی" گلنه قدر داوام ائتمه سی آنلامیندادیر. چونکو "مئهدی"نین قانیندا ساسانی قانی وار. اونون دا گلیب گلمیه جگی، یا دا نه زامان گله جگی بللی اولمادیغی اوچون ساسانی سلطنتی قئیب دونیاسیندا داوام ائده جک. بو دونیادا یاشایان شیعه اهلی او سلطنتین گئرچکلشمه سی یولوندا چالیشمالی، چونکو بو، "مئهدی" نین ده دیلگیدیر.

  ·         اهلی-بئیتین بوتون اخلاقی و اوستون اؤزللیکلری پئیقبر و ساسانی سویوندان قایناقلانیر. 

  ·         آللاه قاتیندان قایناقلانان پئیقمبر ایشیغی بو یوللا اهورامزدا-ساسانی ایشیغی ایله بیرلشمیش اولور. ایماملارین ابدییته قدر داوام ائده جک ایقتیداریندا ساسانیلیگین ایقتیداری دا بو اینانجدا ابدیلشدیریلیر.  

  ·         هم علی نین عؤمر طرفیندن حاققی یئییلمیش و خیلافت ایقتیداریندان اوزاقلاشدیریلمیشدیر، هم ده ساسانی دؤولتی عؤمر طرفیندن دئوریلمیشدیر. عؤمر هم علییه ظولم ائتمیشدیر، هم ده ساسانیلره. عؤمره قارشی و دولاییسییلا عؤمرجیلییه قارشی علیلیک و ساسانیلیک بیرلشمیش اولور. بو بیرلشمه دویقوسو مئهدی نین وارلیغیندا داوام ائدیر. مئهدی ظوهور ائتدیگینده هم دده سی علی نین، هم ده ساسانیلرین اینتیقامینی عؤمردن و عؤمرجیلردن آلاجاقدیر. عؤمری دیریلدیب موحاکیمه ائده رک یئنیدن یاخاجاق، عؤمرجیلری ده، ینی سوننیلری ده قیلیجدان کئچیره جک.[30]

  شعوبییه بو وئریلردن یولا چیخاراق شاه ایسماییل آدیندا بیر ساسانی جاسوسو تربییه ائتمیشدیر. چونکو ایسلامشوناسلیق اوزون عؤمور طلب ائدن بیر حادیثه دیر. 13 یاشیندا چوجوق ایسلامی نئجه تانییا بیلدی کی، اهالیسی نین چوخو شافئی مذهبینده اولان آذربایجاندا شیعه اینانیشینی ترجیه ائده بیلسین؟ اصلینده ایسماییل، قیزلباشلیغی و الویلیگی یایقینلاشدیرمالی ایدی. آنجاق قیزیلباشلیق ایسماییلی تربییه ائدنلر اوچون اویقون اولمادیغیندان شیعه نین ایجابلاری اونا اؤیره دیلمیش، شینی یایقینلاشدیرماغی اونا تاپشیرمیشدیلار. چونکو قیزیلباش کوتله سی پرده آرخاسیندا نه لرین اولوب-بیتدیگیندن خبرسیز ایدی و شعوبی-شیه الینده قیزیلباش کوتله سی اویونجاقدان باشقا بیر شئی دئیییلدی. آماج امویلرین دئوریلیشیندن سونرا ساسانی اؤلکه سینی یئنیدن تسیس ائتمک ایدی و بو نیت اوچون شاه ایسماییل آدیندا ساسانی اینانجلی بیری اورتایا آتیلمیشدی.  

  آنلاشیلدیغی کیمی ساسانیلری دئویرن عؤمر دئییل، الی اولسایدی شعوبییه نین تاریخده ایجاد ائتدیگی نیفرت عؤمره قارشی دئییل، الییه قارشی یؤنله جکدی. علییه قارشی یؤنلتیلمیش اولان سئوگی ده عؤمره، یا دا بیر باشقاسینا یؤنله جکدی. شعوبییه نین 16-جی اسرده بلیرگین شخصییتی شاه ایسماییلدیر. شعوبییه آذربایجانداکی سویقیریمی اؤز ایلکه لری دوغرولتوسوندا تاریخی بیلینجی اولمایان تورک-قیزیلباشلاری قوللاناراق گئرچکلشدیرمیشدی. سیاسی صفوییت بیرینجی اولاراق تورک دیل بیرلیگینی، تاریخ بیرلیگینی و سونرا دا ایسلام بیرلیگینی پارچالامیشدی. صفوی اؤنجه سی هئچ بیر تورک-ایسلام دؤولتی اینسانلارین و کوتله لرین دینینی، مذهبینی سورقولامامیشدی. تورکوستان و آنادولو آراسیندا موسلمان تورکلرین گل-گئتلری اوچون هئچ بیر انگل یوخ ایدی. صفویلر بونا انگل تِرتدیلر. شیعه اولانلاردان 12 ایمام آدینا 12 ایل وئرگی آلمایاجاقلارینی بیر قورال اولاراق دویوردولار. 600 ایللیک دوغال تورک بیرلیگی اورتادان قالدیریلدی. تورکچه پوزولماغا و فارسلاشماغا باشلادی. ایسلامدا بوتون اینسانلار باشدا پئیقمبر اولماقلا آللاهین قولو ایکن شعوبییه صفوییه سی بیر ده 12 ایمام قولو دئیه ایسلام اینانجینا شیرک قاتدی. اینسانلاری اینسانلارین قولو حالینا گتیرن اینانجی یایقینلاشدیردیلار. الی نین، هسه نین، حوسئینین قوللاری اولاراق الیقولو، هسنقولو، هوسئینقولو کیمی اینسان لیاقتینی و شخصییتینی آشاغیلایان آدلار یایقینلاشدی. کؤله لیک چوجوغون دوغدوغو ایلک گوندن قولاغینا اوخوندو. کیملیکلرینی بیلمه دیکلری آداملارین قوللاری اولاجاقدیلار. ایسلام تعلیملرینده ایسه، بو، آچیقجا شیرک ساییلماقدادیر. مهممه دین بیله، قولو دئیه ایسلامدا بیر ایلکه یوخدور. اونکو حضرت مهممد اؤزو ده تانری نین قولودور و قولا قول اولونماز.  

  شعوبییه نین اساس عمللریندن بیری تاریخی ساختالاشدیرماق اولموشدور. تاریخده وارلیقلاری اولمایان شخصییتلر اویدوراراق اونلارین آدینا کیتابلار یازمیشلار. بونلاردان ان اؤنملیلریندن بیری  " ایبنی-ندیم " و گویا اونون یازدیغی "الفیهریست" اثریدیر. ایبنی-ندیم آدلی کیملیگی بیلینمه یهن بیری ساسانی دؤنمینه آید کیتابلاری ساختالاشدیریب و یا کیتابلار یازاراق، بونلارین ساسانی دؤنمینه عآید اولدوغونو قئید ائتمیشدیر.[31] ایبنی-ندیم و اونون "الفیهریست" آدلی کیتابی شعوبییه نین ان بؤیوک باشاریلاریندان بیریدیر.[32] ایبنی-ندیم حاقیندا مؤوجود اولان وئریلرین آنلاتدیغینا گؤره، 10-جو یوزایلین سونلارینا دوغرو باغداددا ایبنی-ندیم آدیندان بیری یاشاییرمیش و عرب دیلی نین دیشیندا باشقا دیل بیلمیرمیش. ایبنی-ندیم تانیش اولدوغو کیتابلاری فیهریستلشدیرمه یه باشلامیش. بو گونه قدر کیمسه بو سوالی سورمامیش کی، ایبنی-ندیمین تقدیم ائتدیگی 7530 کیتابین مؤلیفلری کیملر اولموش؟ بو قدر کیتابلارین مؤلیفلری گئرچکدن تاریخده اولموشلارمی؟ الفیهریستی فارس دیلینه ترجومه ائدن جناب تجددود یازیر کی، باغداد جیوارینا آید اولان ایبنی-ندیمین ایشاره ائتدیگی بیر سیرا کیتابلارین وارلیقلاری تصدیقلنمه میشدیر. آنلاشیلان بعضی مؤلیفلرین وارلیقلاری سادجه الفیهریستین ایچینده اولموش و بو اثرین دیشیندا اؤیله شخصلر حیاتدا و تاریخده اولمامیشلار. آیریجا، الفیهریستین ایشاره ائتدیگی میلتلرین دینی اینانیشلاری داها چوخ رؤیا و یوخویا بنزمکده دیر. اؤرنگین مانی حاققیندا یازدیقلاری باشدان سونا قدر گئرچک دیشیدیر و تاریخی اعتیباری یوخدور. نئجه اولموش دا اونون ایسلامی اینانیشی ایله اویقون گلمه ین بیر دینی بو قدر اؤوموشدور؟[33] ایبنی-ندیمله موقاییسه ده داها آشاغی دوزئیده اولان بوتون تاریخی شخصییتلرین آدی ایبنی-خلکانین اثرینده کئچمیشدیر. هم ده بونلارین چوخو ایبنی-ندیمله عئینی دؤنمده یاشامیشلار. آنجاق ندنسه ایبنی-ندیم کیمی بو قدر آراشدیرما ایله اوغراشان بیری نین آدی ایبنی-خلکانین اثرلرینده کئچمه میشدیر. اونون آدینی چکنلر ده اؤیله سینه چکمیشلر کی، ایبنی-ندیمین کیملیگی آنلاشیلمیر. سانکی قصدن اونون آنلاشیلماز قالماسی اوچون قارماشیق اورتام اولوشدورماق ایسته میشلر.[34] ایبنی-ندیم "الفیهریست"ین یازاریدیر. محمد ایبنی ابویعقوب، ایسحاق ایبنی محمد ایبنی ایسحاق وراق اولان مؤلیف "ایبنی-ندیم"  آدی ایله اونلنمیشدیر. اونون حاققیندا اؤزوندن باشقا کیمسه بیلگی وئرمه میشدیر. 17 نویابر 990-جی ایلده اؤلموشدور. باغداددا اولموش و اونو شیعه لیکله ایتتیهام ائتمیشلر." دیرناق ایچینده وئردیگیمیز بو یازی نین تاریخی یوخدور. بؤیوک اولاسیلیقلا احمد پاشا موقریزییه عآیددیر. موقریزی 1421-جی ایلده اؤلموشدور. ایبنی-ندیم شیعه اولدوغونو گیزلتمیرمیش. علی و اونون تورونلاری نین آدی گلدیگینده "علئییسسلام" ایفاده سینی قوللانیرمیش.[35] اونون مجهول قالماسینی سوننیلرین شیعه لره قارشی لاقئید قالماسی ایله ایلگیلندیرنلر واردیر.[36] "الفیهریست" گیریش بؤلومونو بیر دفعه ، ایکی دفعه ، یا دا ان آز اون دفعه  اوخوماق گره کیر. اوخوجو بِیله بؤیوک بیر ایشین عؤهده سیندن گله بیله جک شیعه اینانجلی بیرینی تاریخین اصلا تانیمادیغی قناعتینه واراجاقدیر. دئمک اولار کی، هئچ بیر نظر صاحیبی ایبنی-ندیم و اونون اثرلری حاقیندا تانیتیم ایچریکلی بیلگی وئرمه میشدیر. نئجه اولا بیلر بِیله چالیشقان و بو قدر کیتابلارین مؤلیفی حاقیندا تاریخده هئچ بیر توتارلی بیلگی اولماسین؟[37]  ایبنی-ندیمین اؤلوموندن آلتمیش ایل سونرا خطیب باغدادی مؤعتبر "باغداد تاریخی" کیتابیندا دا اونا هئچ ایشاره ائتمه میشدیر. هئچ شوبهه سیز کی، "الفیهریست" بو قدر حجمینه و ایچه ردیگی بیلگیلره گؤره آراشدیرماچیلارین ال کیتابی اولماسی گره کیردی. مؤلیفین اؤلوموندن ایکی یوز ایل سونرایا قدر اونون آدینا هئچ بیر قایناقدا راستلانیلمیر. بو قدر اوزون زامان دیلیمی ایچینده ندن" الفیهریست" هئچ بیر آراشدیرماچی نین دیقتینی جلب ائتمه میشدیر؟[38] ایبنی-ندیم بوتون روایتلری مجهول شخصلر آدیندان وئرمیشدیر. اؤز آلقیلاماسی نین اورونو اولاراق بیلگی وئرمه میشدیر. روایت ائتدیگی بیلگیلر اوچون اویقون آدلار تاپمادیغیندا روایتچی نین یئرینی بوش بوراخمیشدیر.[39] ایبنی-ندیم داها سونرا فارس دیلی و ادبییاتی بؤلومونه گیریر. بورادا ایبنی-ندیمی یارادانلارین ساختاکارلیقلاری اؤز-اؤزونه ایفشا ائدیلمه یه باشلاییر. بورادا "الفیهریست"ی یازان شعوبی نین اوستالیغی دا اوزه چیخیر. ایبنی-ندیمین داها سونرا "شاهنامه"نین ملزمه سی اولاراق قوللانیلان بیلگیلری هانسی قایناقدان آلدیغی بللی اولمور.[40]  

  داها سونرا مدرسه لشن شعوبییه-شیه فیقهی عاشورا حادیثه سی ایله باغلی دا بیر سورو یالانلار اویدوردو. علی ایله داها اؤنجه کی خلیفه لرین دوشمن اولدوقلارینی ایثباتلاماق اوچون عاشورا اولایینی دا تحریف ائتدیلر. بو تحریف گونوموزه قدر داوام ائتمکده دیر. عاشورا گونو ابوطالیب اوغلو علی نین، حسنین و حوسئینین اؤلدورولن ائولادلاری نین آدینی خالقدان گیزله دیلر. سادجه علی نین ایکی شهید اوغلونون آدینی ازبرلتدیلر. حوسئین و عباس دیشیندا شهید ائدیلنلرین آدلارینی خالقا سؤیله مز اولدولار. بیر ده حسنین اوغلو قاسیم و حوسئینین اوغلو اکبر و اصغر حاققیندا مرثیه لر سؤیلندی. چونکو سؤیله سیدیلر اونلارین یالانلاری آچیقجا ایفشا اولاردی. علی و حسن نئجه داها اؤنجه کی خلیفه لرله دوشمنمیشلر کی، اوغوللاری نین آدلارینی ابوبکبر، عؤمر، عوثمان قویموشلار؟ هانسی اینسان دوشمنی نین آدینی اؤز ائولادینا آد اولاراق سئچر؟ کربلادا علی نین اؤلدورولن اوغوللاری آراسیندا بو آدلار وار: حوسئین، عوثمان، ابوبکبر، عؤمر، جعفر، عباس، آبدوللاه. آیریجا، حسنین ده ابوبکبر آدیندا بیر اوغلو کربلا اولاییندا اؤلدورولور. حتّی کربلادا شهید ائدیلنلرین آراسیندا ایکی" یزید" آدی دا وار: یزید ایبنی سبیت و یزید ایبنی مغفل. شاه ایسماییلی تربییه ائدیب یئتیشدیرن شعوبییه اوچون بو تاریخی گئرچکلر لازیم دئییلدی. لازیم اولان ایسماییل آدیندا کاریزماتیک بیر گنج واسیطه سی ایله فارس-شیه عیرقچیلیگی نین آذربایجاندا کؤک سالماسی ایدی. تاریخی گئرچکلرین بیلینمه سی اونلارین بوتون یالانلارینی ایفشا ائده بیلردی.  " یزیده لعنت " ،  " عؤمره لعنت "  کیمی سؤیلملرده  " هانسی یزیده و هانسی عؤمره لعنت؟ "  سوروسو اورتایا چیخماسین دئیه، بو آدلارین الی سویوندان اولدوغونو خالقا آچیقلامادیلار. هله ده محرملیک تِرنلرینده آچیقلامازلار. سانکی الی نین بو آدلاردا ائولادلاری و نوه لری یوخموش! بؤیلجه نیفرت و کین شاه ایسماییل طرفیندن باییندیرلی تورک یوردوندا اؤیله سینه کؤک سالاجاقدی کی، داها سونراکی دؤنملرده کِکسو نیفرت و کینله دولوب داشان خسته بیرئیلر و دولاییسییلا دوشونجه سینی بیلیمه، ایسلاما و حاقیقته قاپاتاراق فارس شیه-عیرقچیلیگی نین الینده اویونجاق اولان بیر توپلوم یئتیشه جکدی. شاه ایسماییل دؤنمینده یاساقلانان ادبی قایناقلاردان بیری ده مِولانا جلالددین رومی نین اثرلری اولموشدور. اوچ سبب اوزوندن مؤولانانین اثرلری یاساقلانمیشدیر:  

  1-سوننی اولدوغو اوچون.  

  2-مثنویسینده حضرت عؤمری اؤوموش، اؤزونو عؤمره، شمسی-تبریزینی ده حضرت موستافایا بنزده رک دئمیشدیر: 

   " ائی منه سن موستافا، من ده عؤمر، 

  خیدمتین چین باغلار اولدوم دا کمر " [41]

  3-  " مثنوی " سینده قوللاتی-شینین  " عاشورا "  گونونده کی  عمللرینی تنقید ائتدیگی اوچون. مِولانا مثنوینین 6-جی دفترینده بیر هئکایه آنلادار. بیر شاعیر عاشورا گونو آنتاکییادان کئچرکن اینسانلارین سورولر شکلینده آغلاییب-سیتقادیقلارینی گؤرر. کیمین اؤلدویونو سوردوغوندا اونا الیوغلو هوسئینین بو گون اؤلدورولدویونو سؤیلرلر. شاعیر شاشاراق اونلارا  " بو کی، چوخ اوزون زامان اؤنجه نین اولاییدیر، سیز ایندیمی ائشیتمیسینیز؟ "  سؤیلر و دئیر: سیز هوسئینه آغلامایین، اؤز حالینیزا آغلایین. هوسئین آغلاناسی بیری اولمامیشدیر. اؤز اینانجی یولوندا بدن زیندانیندان قورتولموشدور. درین جهالت یوخوسونداسینیز، اویانین!** 

  ایسلام تاریخینده ان بؤیوک شخصییتلردن بیری حضرت عؤمر اولموشدور. حضرت علی چوجوقلوغوندان حضرت پئیقمبرین یانیندا بؤیودوگوندن اونون بؤیوک اینسان اولوشو دوغالدیر. آما عؤمر ان یوباز، ان سالدیرقان، ان آقرئسسیو و قابا بدوی عرب ایدی. پئیقمبری بیله، اؤلدورمک ایسته میشدی. ائییتیمین آماجی بؤیله بیرینی ائییتمک اولمالیدیر. ایسلام بؤیله بیرینی ائییته رک اؤلکه لرین فاتئحی و ایلک چاغ موسلومانلاری نین اخلاق اؤندری یاپمیشدیر. ائییتیم ینی بو. بِیوکلوک ده ینی بو. عؤمر ایسلامین مؤعجیزه لریندن بیریدیر. حدفی بللی اولمایان، ایسلام اؤنجه سی تِره لرین و باطیل اینانجلارین الینده اویونجاق اولان عؤمری ایسلام ائییتدی و تاریخی بیر شخصییته دؤنوشدوردو. حضرت عؤمر، ساسانی-پئرس ایمپئراتورلوغونو دئویرمیشدیر. او دؤنمده ده دئوریلمیش ساسانیلرین پئرس تبعه لری عؤمری سئومز اولموشدولار. بونو آنلاماق دا مومکوندور، چونکو عؤمر اونلارین دؤولتلرینی دئویردی. بو ندنله فیروز ابولولو، حضرت عؤمری اؤلدوردو. داها سونرا شیه-پئرس مذهبی فیروز ابولولو´نون تئروریست گؤروشو اوزرینه گلیشدی. شیه-ساسانی قورونتوسو عؤمر دوشمنلیگی اوزرینده قورولدو. ساسانی دؤولتینی عؤمر دئییل، الی دئویرسه ایدی، بوگونکو عؤمره قارشی اولان شیه-پئرس نیفرتی الی´نی حدف آلاجاقدی. اصلینده هئچ بیر 12 ایمام مِجوزه سی سؤز قونوسو دئییلدیر. شیه-ساسانی قورونتوسونون ساسانی نوستالژیسینه دایاناراق عؤمر دوشمنلیگی یاپماسی سؤز قونوسودور. بو آماچ دوغرولتوسوندا شاه ایسمایل آدلی ساسانی جاسوسو چیلدیرمیش قیزیلباشلاری ساسانی نوستالژیسی یولوندا قوللانمیشدیر. سون 500 ایلده تاریخی ایران موحیطینده ایسلام تاریخی ایله ایلگیلی یاپیلان بوتون قوراملار (تئوریلر) شیه-ساسانی اینانیشی اوزرینه حاضیرلانمیشدیر. تورکلرین عاغلینی سون 500 ایلده بو یاخلاشیملا چالمیشلار. آرادا نادیر شاه بو سورونو چؤزمک ایستسه ده، اونون تئررور ائدیلمه سی دولاییسی ایله بو ایش یاریم قالمیشدیر. آما ایراندا یاشایان تورکلرین ایسلام تاریخی ایله ایلگیلی دوغرولاری بیلمه سی گره کی ر. اولوسال اویانیش دئدیگیمیز اولای بوتون اولوسلاردا دینی دوغرولار اوزرینه یئنیدن یاخلاشیملارلا باشلامیشدیر. آلمانیا، فرانسا، فینلاندیا و ... اؤرنکلرینده اولدوغو کیمی. ندن بیزیم خالقیمیز  " عؤمر´ه لعنت! "  سؤیله مکدن ذؤوق آلیر؟ ندن عاشورا نامازیندا سورکلی  " آللاه عؤمر´ه لعنئت ائیله سین! "  دئییلیر؟ بیزیم تورک اولوسو اولاراق عؤمر´له نه سورونوموز وار؟ ندن ابوبکبر´دن، عوثمان´دان داها چوخ عؤمر´ه نیفرت ائدیلمکده دیر؟ بو، عؤمر´ین ساسانی اؤلکه سینی فتح ائتمه سیندن دولایی دئییلمی؟ گئرچکدن عؤمر و الی دوشمنمی اولموشلار؟ گئرچکدن عؤمر الی´نین ائشی و پئیقمبرین قیزی حضرت فاتیم´نی گبه ایکن دؤوه رک اؤلدورموش مو؟ عؤمر´له بیزیم سورونوموز نه؟ عؤمر بیزه و ایسلام´ا نه کؤتولوک ائتمیش؟ ایسلامی دونیایا یایان عؤمر اولمامیش می؟ موسلمان ایسک، ندن عؤمر´ی سئومز اولموشوق؟ صفویلرین ایچیمیزه دولدوردوغو بو قدر نیفرتله بیز اینسان اولا بیلریکمی؟  

  بوتون بو گلیشمه لر ایسه ساسانیلیگین صفوی آدی ایله یئنیدن دیریلیشینه خیدمت ائتمکده ایدی.  

  یئنی  " ایران " این نوطفه سی صفویلر زامانیندا باغلاندی. صفویلر دؤنمینده (1501-1722) ساسانیلردن سونرا پارامپارچا اولان اؤلکه 900 ایلدن سونرا بوتونلشدی. بو ایللر عرضینده ایسنا-اشری شیسی اؤلکه نین رسمی مذهبینه دؤنوشدورولدو. ایران-آوروپا ایلیشکیلری ده یئنی مرحله یه گیردی. 

   

پهلویلر دؤنمینده شعوبیه

  فارسلار عربلرين تحقيرلري آلتيندا ازيليردي. بونون سونوجو اولاراق عربلره قارشي فيکري و معنوي ساواشا باشلاديلار. ديگر قؤوملر کيمي عربلر فارسلاري مأوالي آدلانديريردي. اونلاري حؤکومت ايشلرينده چاليشماغا لاييق بيلميرديلر. عرب عيرقچيليگينه قارشي چيخانلار قوران آيتلرينه داياناراق منطيق آراييرديلار. قوراندا حوجرات سوره سي نين 13-جو آيتينده قؤوملرين ائشيت اولدوقلاري سؤيلنمکده دير. آنجاق بو دا بير سونوجا وارماديغيندا عربلره قارشي يئني بيلگيلر و يئني فارس دونياگؤروشو اولوشدورماغا باشلاديلار. اسکي فارس تاريخيني جانلانديراراق فارسلاردا ايفتيخار دويقوسو اولوشدورماغا چاليشديلار. بو چاليشمالارين ان باريز اؤرنگي شاهنامه اثريدير. خوريمي، نسَوي و تخاريستاني کيمي شعوبي شاعيرلر اورتايا چيخدي. “اخبار-اولفرس” (فارس خبرلري) کيمي کيتابلار شعوبييه نين اثرلريدير. فارسلارين حربي و ساواشسال اولاراق اؤرگوتلنمه لري ده شعوبي دوشونجه نين اطرافيندا گئرچکلشدي. بو دوشونجه فارسلارين اورگينده عوصيان توخوملاري اکه رک اونلارا عوصيانا حاضيرلادي. حربي و سياسي عوصيانلارين بعضن ديني طرفي ده اولوردو. چونکو دينين هر تور سياسي، سوسيال و حؤکومت ايشلريني ائتکيله ديگي بير توپلومدا ديندن يارارلانماق دا کندليگيندن مشروع اولاراق بيلينر. بؤيله بير توپلومدا ديندن سياسي، سوسيال هدفلر اوچون يارارلانماقدان داها فايدالي بير شئي اولا بيلمز. بو اوزدن ده شعوبي گؤروشه داياناراق ايلک بؤيوک عوصيان ابوموسليم خوراساني طرفيندن اورتايا چيخدي. ابوموسليم خوراساني دين آدي ايله اورتايا چيخسا دا، ايسلام دونياسيندا سياسي سوسيال ائتکيلر دوغوردو.[42] ابوموسليم خوراساني نين آرخاسينجا شعوبي محورلي طاهيرييان دؤولتي قورولدو.[43]

          عربلرين اؤز عيرقلرينی قوتساييب ديگر قؤوملري آشاغيلامالاري، فارسلاري چوخ راحاتسيز ائتميشدي. بونا تپکي اولاراق ايسلام پئيقمبري و ديگر ايسلام بؤيوکلري طرفيندن حدیثلر اويدورماغا باشلاديلار. هم پانعربيزم، هم ده پانفارسيزم عئيني ايدئولوژي سيلاحي قوللانماغا باشلاديلار. شعوبييه باسقي آلتيندا اولدوغوندان بو باسقيني آزالتماق اوچون داها چوخ حدیث اويدوروردو. زردوشت، زردوشتيليک، اسکي پادشاهلار، ائپيک ادبييات حاققيندا بير چوخ ساختا قايناقلار اولوشدوردولار. عربلر ده بو يؤنده ساختا حدیثلر اويدوردولار.[44] شعوبييه ساسانيلرين عربلر طرفيندن يئنيلديگيني هئچ واخت قبول ائتمه دي. شعوبييه نين ناسيوناليست جيناحي ساسانيلرين مغلوبييتيني اهورامزدانين غضبي اولاراق يوروملادي. ايسلام تقديم اولونور و ساساني شاهي اونو قبول ائتمير. بونون اوزرينه اهورامزاده سينيرله نير.[45]

  امويلره قارشي اورتايا چيخان شعوبييه حرکتي چوخ گئنيش قاپساملي و تاثيرلي ايدئولوژي حرکت ايدي. پانعربيزم قارشيسيندا پانفارسيزمي بايراق ائتميشدي. بيرينجي پهلوي زامانينداکي پانفارسيزم و آشيري ميللييتچيليک ايستر-ايسته مز شعوبييه ني خاطيرلاديردي. پهلويلر دؤنمينده کي  ادبي، کولتورل، تاريخي ميللييتچيليک شعوبييه نين داها مودئرن شکيلده اويقولانان پلانلاري ايدي.[46] شعوبييه نين اؤنملي ايشلريندن بيري ده ترجومه ايدي. ايسلام اؤنجه سي فارس کولتورونده و ساسانيلرده مؤوجود سياسي، علمي، تاريخي، گولمه جه  (جوک) کيمي نه وارديسا عرب ديلينه ترجومه ائتديلر.ترجومه حرکتي نين باشيندا دوران ايبني-موقففه اولموشدور. ايبني-موقففه بيليردي کي، بير ميلتين تاريخدن سيلينمه سي اونون ايقتيصادي-سياسي قوروملاري نين چؤکوشو ایله مومکون اولماز. بير ميلتين يوخ اولوشو اسکي دَيَرلري نين، اخلاق آنلاييشين، اؤزللیکله ديلي نين تخريب ائديلمه سي ايله حياتا کئچر. ايبني-موقففه نين بو ترجومه لردن آماجي هم فارس اولمايان باشقا موسلمانلاري اسکي فارس تاريخي ايله تانيش ائتمک، هم ده فارسلارين تاريخي بيلينجيني گونجلله مک ايدي. شعوبييه حرکتي علمي و کولتورل اولاراق ايکي جبهه دن ايسلاما سالديرماغا باشلادي. بو گئنيش حرکتين بير بير بؤلومو ترجومه ايشي ايله مشغول اولدو. ديگر بؤلوم ايسه ايسلام علملريني اؤيرنمکله اوغراشدي. ادبي فعاليتلري نين ترسينه اولاراق علمي و کولتورل فعالييتلري چوخ مورککب، ظريف و مخفي ايدي. بير عرب يازاري شعوبييه نين گيزلين علمي فعاليتيني ايسلام اؤنجه سي فارس کولتورونو ايسلام شکلينده يئنيدن جانلانديرماق اولاراق يوروملاميشدير.[47] ايبني-موقففه نين ترجومه لري، تاريخي-طبري، تاريخي-مسودي، عيون-اولاخبار کيمي کيتابلار شعوبييه نين اثرلري اولموشدور.[48]

  شعوبييه نين سياسي فعالييتلري ساسانيلري قوتساماق، اونلاري هر آچيدان يوکسلتمک اولموشدور. ساساني شاهلاري قهرمانلار و عاديل اولاراق سونولموشدور. شعوبييه نين سياسي-ايدئولوژي فعاليتي انوشيروان دؤنميندن باشلار. بو تاريخي دؤنه مي سئچمه لري نين سببي معلومدور: چونکو ايسلام تاريخي تام اولاراق انوشيروانين زامانيندان باشلار. ايسلام پئيقمبري نين دوغومو دا تام بو دؤنم تاريخه عآيددير.[49] شعوبييه اؤز گؤروشلريني ادبي، سياسي و علمي-کولتورل اولاراق اوچ جبهه ده سوردورموشدور. بيرينجي پهلوي دؤنمينده شعوبييه نين بو پلانلاري اون بير ساحه ده اؤز فعاليت ائتکيسيني داوام ائتديرميشدي. بونلار آشاغيداکيلاردان عيبارتدير: 1- فارسین عربدن و تورکدن اوستون اولماسيني اؤنه چيخارماق. 2- عربي و تورکو  آشاغيلاماق. 3- عجم (فارس) بؤيوکلري ايله فخر ائيله مک. 4- اسکي تاريخله غورور دويماق. 5- گئرچک فارس کيمليگينه دؤنوش شوعارلاريني توپلومون ايچينده يايماق. 6- عربه و عربيلييه، تورکه و تورکلویه قارشي نيفرت دويقوسو اولوشدورماق. 7- ايسلام عربي ايله آچيق و گيزلين ساواش. 8- عربچيلييه و تورکلویه قارشي و عرب- تورک اؤلدورمه يه اويقون زمين اولوشدورماق. 9- عربسيز ايسلام آنلاييشيني دوغورماق. 10- فارس ديليني، کولتورونو، موسيقي و گلنگيني جانلانديرماق. 11- عرب خيلافتيني فارسيزه ائتمک.

شعوبييه نین پهلویلر دؤنمینده فعاليتلري بو ساهه لرده ده چوخ يايقين اولموشدور: 

  1- تاريخ. تاريخي اؤز ميللي-سياسي آماجلاري يولوندا ساختالاشديراراق بعضي گؤروشلري اوچون تاريخي قايناق اولوشدورموشلار. تاريخده اولمایاني وارميش کيمي گؤسترميشلر. اؤزلليکله ساسانيلر دؤنميني يوکسلده رک تاريخ بيلينجي اولوشدورماغا چاليشميشلار.

  2-     تفسير. قوران آيتلريني شعوبييه نين گؤروشلرينه و ميللي-سياسي هدفلرينه گؤره آچيقلاميشلار. قوران آيتلريني فارس تاريخينده کي ميتولوژيلره اويقونلاشديرماق ايسته ميشلر. قوراندا کئچن زولقرنئينين کوروش اولدوغونو يايميشلار. قوراندا حوجرات (49) سوره سي نين 13-جو آيتي ني عيرقي باخيمدان تفسير ائتميشلر.

  3-     ادبييات. ايسلام تصوووفونده فارس دَيَرلريني يئرلشديرميشلر. سامی جيسمينه آري عيرقي نين روحونو تزريق ائتمه يه چاليشميشلار. ساساني دؤنمينده يايقين اولان دوآليزمي تصوووف کولتورونه سوخموشلار.

  4-     فيقه. اؤزلليکله يارقي دوزه نينده ايسلام هوقوق آنلاييشيني قالديراراق اسکي فارس-ساساني هوقوق دوزه نيني جانلانديرماغا اؤزنميشلر. عرب ديليني اعتيبارسيزلاشديرماغا چاليشميشلار. فارس فئودال آريستوکراسيسيني جانلانديرميشلار.

  “موسلمانين يهودي و خريستيان قادينلارلا ائولنمه سي جايز، آنجاق مجوسي ايله ائولنمه سي جايز دئييلدي. بير شعوبي “مجوسي قادينلا ائولنمه نين گؤزل طرفلري” آدلي بير کيتاب يازاراق موسلمانين مجوسي ايله ائولنمه سيني جايز بيلدي.”[50] شعوبييه زردوشت حاققيندا بعضي حدیثلر اويدوردو. پئيقمبر و ابوطاليب اوغلو علي ديليندن زردوشت حاققيندا خوش سؤزلر اويدورولدو. بو دا زردوشتو سايقين بيري اولاراق فارسلارا ايسلام شکلينده تانيتديرماق ايدي. بونلار فارس شيعه-شعوبي طرفيندن اويدورولاراق ايمامييه شيعه سي نين اعتيقادينا يئرلشديريلدي. بو ساختا روايتلري اويدورمانين آماجي اسکي فارس اينانجي ايله پئيقمبر سويو آراسيندا باغلانتي قورماق ايدي. بو چاليشمالارين اورونو اولاراق اوچونجو يزگردين شهربانو آديندا بير قيزي نين اولدوغونو دا اويدوردولار. بو ساختا روايته گؤره شهربانو علي اوغلو حوسئينله ائولنمه لي ايدي.[51]

          شعوبييه اؤز ساختاکارليقلاريني انوشيروان دؤنمينه دايانديرميشدي. پئيقمبرين بؤيله عدالتلي ساساني شاهي زامانيندا دوغولدوغونو بير فرقليليک اولاراق گؤستردي. انوشيروانلا باغلي بؤيله بير يالان دا اويدورولدو: بير گون انوشيروان دؤنمينده اؤنملي بير حاديثه  اولوشدو. انوشيروان ميناره يه چيخاراق “الصلاه جاميعه”، يعني ائي اهالي نامازا گلين” دئدي. علي نين فارسلارلا ايلگيلي جئيران دريسي نين اوزرينه يازديغي بير مکتوبون دا اولدوغونو ايديعا ائتديلر. گويا علي جئيران دريسينه يازميش کي، فارسلارين اينانجينا توخونمايين، اونلارلا خوشگؤرو ايله داورانين.[52] علي نين بو مکتوبو 19-جو عصرده اورتايا چيخدي.  بو مکتوب پهلويلر دؤنمينده تبليغ ائديلدي، چونکو پهلويلر علي نين بو ساختا مکتوبونا داياناراق ساساني کيمليگيني جانلانديرماق و ايراندا ياشايان آزينليق زردوشتيلري گئنيش ايمکانلارا قوووشدورماق ايسته ييرديلر.

   

   

شعوبییه و نووروز بایرامی

   

            شعوبییه نووروز و بو کیمی گونلر اوزرینه ده ایدئولوژیک و دویقوسال اولاراق یاتیریم یاتیرمیشدیر. بعضی پارچالاری “اسکی قایناق”لاردان ترجومه ائده رک نووروز گونو و تؤره نی ایله ایلگیلی متنلشدیرمیشلر. اصلینده ایسه بو قایناقلارین هامیسی ساختا و خیالین اورونودور. ساسانیلرده “خویدودوس” و “موقدس ائولیلیک” آدیندا گویا بیر تؤرن وارمیش. بو ائولیلیک ساسانیلر دؤنمینده دینی روکنلردن (ایلکه لردن) بیری ساییلیرمیش. بو ائولیلیگی قوتساماق اوچون ایلکینی اهورامزدانین و زردوشتون یاپدیغینی اویدورموشلار.[53] شیعه-شعوبییه نین آلتینجی ایمامی ساییلان جعفر صادیقه دایاناراق بو روایتلری شیعه نین “مؤعتبر” حدیث کیتابی ساییلان “کافی”یه یئرلشدیرمیشلر. فارس تاریخی ایله باغلی اولاراق موعللا ایبنی خونَیسین روایتلری نین هامیسی ساختادیر، قایناقسیزدیر، آنجاق شیعه-شعوبیه اهلی بونا اینانار... “روایتلرده سالمانین عجملیگی اوزرینه چوخ دورولموشدور. گویا نووروزون اؤنمینی، معنوی درینلیگینی و سیرلرینی ایماملارا آنلادان سالمان فارسی اولموشدور. ایماملار نووروز بایرامیندا ساسانی شاهلاری کیمی صحابیلری ایله گؤروشور و اونلارین هدییه لرینی قبول ائدیردیلر. آنجاق ایماملارین عرب اولان صحابیلری بونون نه اولدوغونو آنلایا بیلمیردیلر.” نووروز اسکی فارس کیملیگی نین بیر پارچاسی اولموش. ساسانیلر دؤنمینده صینفی و رعییت پرور اؤزللییه صاحیب ایمیش. عربلرین ساسانیلری دئویرمه سی ایله اؤنجه عؤمری-اموی پانعربیزم طرفیندن محکوم ائدیلدی. اؤیله کی، موسلمان اولان و اولمایان فارسلار نووروز تؤره نینی کئچیرمه لری اوچون جزییه و جزا اؤدمه لی اولوردولار.[54] حوججاج ایبنی یوسیف موسلمان فارسلاردان نووروز گونونده باج آلیر و آدینی دا نووروز هدییه سی قویوردو. بو دوروم اؤمر ایبنی عبدالعزیز زامانینا قدر داوام ائتدی.[55]

  شعوبییه نین غلبه سیندن و عرب خیلافتینه نوفوزوندان سونرا نووروز بایرامی ساسانی دؤنمینده اولدوغو کیمی داوام ائتدی. فارس آریستوکراتلاری یحیی ایبنی خالید برمکی دن نووروزو ساسانی تقویمی ایله اویقونلاشدیرماسینی ایسته دیلر. خالید برمکی  بونو قبول ائتدی، آنجاق سیاسی عرب رقیبلری اونو مجوسی اولماقلا موتتهیم ائتدیلر. او دا قورخاراق بو ایشدن واز کئچدی.[56] نووروز عرب تقویمی ایله قوتلانیردی. خلیفه موتوککیل عبباسی، نووروزون فارس تقویمی ایله کئچیریلمه سینی ایسته دی. گویا خلیفه نین بؤیله قرار وئرمه سی شعوبییه نین خیلافتده کی ائتکیسی سونوجو اولموشدور. چونکو بلاذری بو اولایا اؤز گؤزلری ایله تانیق اولموشدور. بلاذری دئیییر کی، موتوککیل، ایبراهیم ایبنی عبباسا امر ائتدی کی، بوتون اؤلکه لره مکتوب یازسین و نووروز بایرامی نین بوندان سونرا بیر آی گئری چکیله جگینی دویورسون کی، اردشیر بابکانین نووروز تؤرنلری ایله اویوملو اولسون. عبباسی خلیفه لری، اؤزللیکله مامون نووروز بایرامیندا فارس آریستوکراتلاریندان هدییه لر آلیردی. بؤیله جه فارس آریستوکراتلار شاهلیق نووروزونو خیلافت ساراییندا قوتلار اولدولار.[57] بوندان سونرا نووروز عرب خیلافتینده یاییلماغا باشلاسا دا، آنجاق بعضن پانعربیستلرین و بعضن شریعت فقیهلری نین سرت غضبینه سبب اولوردو. آنلاشیلان ایکینجی قمری عصردن باشلایاراق دؤردونجو عصره قدر فارسلار آچیقجا نووروز بایرامی تؤره نی کئچیریرمیش، تبریکلرینی یازیلی اولاراق بیر-بیرلری نین قاپی-دیوارلارینا آسیرمیشلار.[58]

            شیعه-شعوبییه نین روایت ائتدیگی ایدیعالارا باخمایاراق ایماملار فارسلاری نووروز بایرامی دولاییسییلا قبول ائده جک دورومدا اولمامیشلار. آنجاق شعوبییه نین روایت ائتدیگی ایدیعالارا گؤره ایماملار نووروز بایرامی نی تؤوحیدین سوزگجیندن کئچیره رک قوتساییب معنوییاتلا دولدورموشلار.[59] عبباسی عرب پانعربیزمی شایعه یایاراق علویلرین نووروزو سئومه دیکلرینی یایدی. بیر عرب روایتینده یازیلیر: منصور عبباسی ایقتیداردا ائتکیلی اولان فارسلاری ممنون ائتمک اوچون نووروز تؤره نی کئچیره رک ایمام موسا کازیمی دا دعوت ائتدی. او حضرت سؤیله دی: “نبوی روایتلری آختاردیم، آنجاق نووروزلا ایلگیلی پئیقمبرین سؤیله ملرینه راست گلمه دیم. بو، ایسلامین اورتادان قالدیردیغی مجوسی بیر گلنکدیر.” [60]

  صفوی دؤولتی بیر کؤکدنچی شعوبی دؤولت ایدی. صفویلر دؤنمینده اسکی شعوبی قایناقلار یئنیلندی و یئنیلری ده اکلندی. مجلیسی نین “بحارالانوار” آدلی خورافاتلا دولو و فارس میللییتچیلیگینی قوتسایان اثری نین بیر بؤلومو ده “نووروز حدیثلری” آدلانیر. مجلیسی نین نقل ائتدیگی بو ساختا شعوبی حدیثلریندن بیر نئچه سینه باخالیم: “بو روایت موللا ایبنی خونیسین “مووثق کیتاب”یندا نقل ائدیلمیشدیر. موللا تصادوفن نووروز گونونده ایمام جعفر صادیقین حوضورونا واریر. ایمام اوندان بو گون حاقدا بیلگیسی نین اولوب اولمادیغینی سورور. موللا بو هاقدا بیلگیلی اولارسا سئوینه جگینی دئییر. ایمام جعفر صادیق دئییر کی، نووروز تانری نین اینسانلا ازلی عهدی-پئیمان باغلادیغی گوندور. نووروز گونشین ایلک دوغدوغو گوندور. بو گونده پئیقمبرین حیاتیندا چوخ اولایلار اولموش. بو گونده مئهدی دججالا قالیب گله جک. بو گون ایماملارا خاص اولان بیر گوندور کی، فارسلار اونو قوروموشلار. آنجاق سیز عربلر بو گونون اؤنمینی یوخ ائتمه یه چالیشمیشسینیز.[61] شیعه-شعوبییه نین بیر باشقا فیقهی قایناغی شئیخ عبباس قومی نین “مفاتیح الجینان” اثریدیر. یازیر: “جعفر صادیق، موللا ایبنی خونیسه دئدی کی، نووروز گلدیگینده قوسل ائت و تزه پالتار گئیین. او گون اوروج توت. آیریجا دؤرد روکعت نووروز نامازی قیل.”[62] موللا ایبنی خونیس کیمدیر، جعفر صادیق بونلاری هارادان بیلیرمیش؟ جعفر صادیقین بو خورافات نه یینه لازیمدیر؟ ایسلامین میسسیونو بودورمو؟ بو کیمی خورافاتلا دولودور صفوی دؤنمینده یازیلان “دین”ی کیتابلار. بونلارین هامیسینی بورادا وئرمه نین بیر آنلامی یوخدور. بو وئریلردن بؤیله بیر نتیجه چیخیر کی، سانکی ایماملارین دونیایا گلیش سببلری ساسانی گلنگینی یئنیدن دیریلتمک اولموشدور.

  نووروزلا ایلگیلی شیعه-شعوبییه روایتلری نین اؤته سینده نوصیریییه فیرقه سینده ده نووروزون ایماملار طرفیندن قوتسانماسی ایله ایلگیلی بیلگی مؤوجوددور.[63] آیریجا، ایمامییه شیعه سینین بیر چوخ فیقه قایناقلاریندا دا ایماملارین نووروزو رسمن قوتسادیقلاری هاقدا معلومات واردیر. بو روایتلره دایاناراق شیعه فقیهلری نووروزو ایسلام بایراملاری جرگه سینده یئرلشدیرمیشلر. بو اوزدن ده سوننیلر ایمامییه نی نووروزا وئردیگی آشیری اؤنمدن دولایی قینامیشلار. سوننیلره گؤره نووروز مجوسی بیر بایرامدیر.[64]

  ساسانی دؤولتی نین دوشوشوندن اؤنجه بیر چوخ دینی و کولتورل اؤزللیکلر کیمی نووروز عرب موستملکه اؤلکه لرینده بیلینمکده ایدی. ساسانی دؤولتی نین دوشوشوندن سونرا دا نووروزلا ایلگیلی گلنکلر اونودولمادی. ایسلامدان سونرا نووروزلا باغلی ایلک خبر ایکینجی خلیفه اؤمر دؤنمینه عآیددیر. خوزیستانین والیسی هؤرموزقان ایسلامی قبول ائتمیشدی. دادلی یئیه جکدن و دیگر هدییه لردن اولوشان بیر نووروزلوق خونچا باغلایاراق ابوطالیب اوغلو علییه گؤندردی. علی بونون نه موناسیبتله اولدوغونو سوردوغوندا اونا دئدیلر کی، بو، نووروز هدییه سیدیر. علی اونلارا “کوللی یوومین نیروزانا”، یعنی هر گونونوز نووروز اولسون”- دئدی.[65] شیعه-شعوبی قایناقلاریندا نووروزون قوتسانماسی ایله ایلگیلی گلنکلرین بیری ده علی نین بو گونده پئیقمبره “واریث!” (گ.گ) اولاراق تعیین ائدیلمه سیدیر. شیعه و شعوبییه نین اؤنمسه دیگی قدیری-خوم 10-جو هیجرت ایلی مارت آیی نین 20-نه تصادوف ائدیر. آیریجا، روایت ائدیلیر کی، 659-جو ایلده عوثماندان سونرا علی نین خیلافته گلمه سی ده 20 مارتا تصادوف ائدیر. بونلار دا نووروز گونونه ائشیت روایتلردیر.[66] بو روایتلرین قایناغی اساسن صفوی دؤنمینه، مجلیسی نین اثرلرینه دایانماقدادیر. صفوی دؤنمینه عآید شعوبی قایناقلار، سانکی آللاهین اؤزو کیمی یارادیلیش حاققیندا بیلگی وئرمیشلر. مجلیسی نین یازدیغیندا گؤره “آدم ده نووروز گونونده یارادیلمیشدیر.”[67] آنجاق بو هاقدا دین کیتابلاری نین هئچ بیرینده بیلگی یوخدور. “دونیا نووروز گونونده یارادیلمیش، ایبراهیم بو گونده بوتلری قیرمیش، موسا بو گونده ایسرائیل اوغوللارینی اسارتدن قورتارمیش، محمد نووروز گونونده پئیقمبرلییه یوکسلمیش.”[68] مئهدی نین ده نووروز گونونده ظوهورو ائده جگی شیعه-شعوبی قایناقلاریندا یازیلمیشدیر. “جعفر صادیق سؤیله میشدیر کی، نووروز، مئهدی نین ظوهور ائده جگی گوندور. اهلی-بئیت و تانری مئهدی نین دججال اوزرینه ظفرینی ساغلایاجاق. بو گونده مئهدی دججالی کوفه ده باغلاییب دؤیه جک. هئچ بیر گون بیزیم دوعامیز اولمادان نووروز اولا بیلمز. چونکو نووروز فارسلارین قورودوغو اهلی-بئیت گونودور.”[69] بو روایتلر نووروزو، یالنیزجا فارسلارین گؤزونده اؤنملی ائتمه دی. هم ده نووروزون دینی اؤزللیک قازانماسینا سبب اولدو کی، شیعه-شعوبییه نین ده آماجی بو ایدی.

  دیقت ائتمک گره کیر کی، نه پئیقمبرین بعثتی، نه وفاتی، نه علی نین خلیفه اولوشو، نه ده قدیری-خوم مسئله سی نین هئچ بیری نووروزا تصادوف ائتمه میشدیر. فارسلار بوتون بونلاری حیله  ایله تشکیل ائتمیشلر. ساسانی گلنکلرینه ایسلامی رنگ قازاندیرماغا چالیشمیشلار. بو یوللا دا عبباسی خیلافتی دؤنمینده نووروز فارسلارین ان اؤنملی بایراملارینا دؤنوشدو. مجوسیلره عآید اولان گلنکلرین یوخ ائدیلمه یه محکوم اولدوغو بیر دؤنمده فارسلار ساختا حدیثلر اویدوراراق اسکی ساسانی گلنکلرینی جانلاندیرماغا چالیشدیلار. صفویلر زامانیندا بو ساختا حدیثلر اوزرینه داها دا گئنیش ایدئولوژی و تبلیغات یاتیریمی یاتیریلدی. بو گون ده داوام ائتمکده دیر. بوتون بو افسانه لر شعوبییه نین دیگر اثری اولان شاهنامه ده ده آچیقلانمیشدیر. ایلک شاه اولان کییومرث نووروزدا باشینا تاج قویموشدور و دیگر بو کیمی تاریخی دایاناغی اولمایان داستانلار.

  نووروز بیر چوخ خالقلاردا، او جومله دن تورکلرده، کوردلر ده ودیگر خالقلاردا دا اولموشدور. دوغانین دَییشیمی و تورپاغین جانلانماسی ایله ایستر-ایسته مز اینسانلاردا موتلولوق دویقوسو اولوشموشدور. آنجاق شیعه-شعوبییه قایناقلاریندا نووروز فارس میللییتچیلیگی ایدئولوگییاسی نین بیر پارچاسی اولموشدور.

  21.03. 2013 

---

[1] Petruşevski “İranda İslam” Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 41, 42, 43.

[2] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 37.

[3] Petruşevski “İranda İslam” Farscaya çevirən Kərim Kəşavərz, Pəyam yayınları, Tehran 1363 (h.ş) s. 41, 42, 43.

[4] İgnac Goldziher “İranda İslam”

[5] İslam Milletleri ve Devirleri Tarihi, s. 4; Ferec-ul islam, s. 10; Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 27.

[6] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 28.

[7] İslam tarihi, 1, 52; Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 29.

[8] Əl- Mukaddime, s. 128, 129; Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 29-30.

[9] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 31.

[10] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 85.

[11] Mustafa Kılıçlı, Tarix-ul islami-s siyasi, I, 265, 354; Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 41.

[12]

[13] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 82.

[14] Barthold, w, “İslam Medeniyeti Tarihi” Ankara, 1963 s. 99.

[15] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 32.

[16] Barthold, w, “İslam Medeniyeti Tarihi” Ankara, 1963 s. 99.

[17] Yaqubi, Tarih, I, 215, 225; Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 32.

[18] De Lacy O´leary “İslam Düşüncəesi ve tarihteki yeri” Çeviren Hüseyn Yurdaydın-yaşar Kutluay, İlahiyat Fak. Yayınları, Ankara 1971 s. 48.

[19] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 33.

[20] Barthold, w, “İslam Medeniyeti Tarihi” Ankara, 1963 s99, De Lacy O´leary “İslam Düşüncəesi ve tarihteki yeri” s. 69-70.

[21] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 83.

[22] Mustafa Kılıçlı, Arap Edebiyatında Şuubiyye, İşaret yayınları, 1-ci baskı, 1992- Ankara, s. 80.

[23] 49-cu surə 13-cü ayət.

[24] Hüseynəli Mümtəhen, Şüubiyə hərəkəti və onun siyasi-ictimai nəticələri, tarixi araşdırmalar, 1353 (h.ş), xordad və tir ayı, s. 188.

[25] Nasir Purpirar, Keçmişə körpü, İkinci kitab, İslamın yüksəlişi, birinci bölüm, Karəng nəşriyyatı, Tehran, 1380 (h.ş) s. 145-229.

[26] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 198.

[27] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 728.

[28] Eyni qaynaq s. 739.

[29] Əlaəddin Ətaməlik Cuveyni “Tarixi-cahangüşayi Cüveyni” Tehran-2006, dünya-i kitab, s. 43-44.

* Fədək peyqəmbərin kəndi qızı Fatiməyə verdiyi bir bağ olmuş. Peyqəmbərin vəfatından sonra Əbubəkir “peyqəmbərin mirası olmaz” deyə bu bağı Fatimədən almışdı. İslam alimləri də “peyqəmbərin mirası olmaz” fikri üzərində anlaşmışlar. Hz. Əlinin özünün də bu duruma etiraz etdiyi bilinməməkdədir. Ortada bir haqsızlıq olsaydı, haqdan yana olduğu vurqulanan Hz. Əli səssiz qalmazdı.

[30] Əli Şəriəti “Ələvi şiəsi və Səfəvi şiəsi” علی شریعتی تشیع علوی و تشیع صفوی

[31] Naser Purpirar, “İslamın doğuşu” (Bər amədəne Eslam) ikinci kitab, birinci bölüm: bəlgələrin araşdırılması, ikinci basqı, Karəng yayınları, Tehran- 1380 (2001), s. 156.

[32] Eyni qaynaq, s. 157.

[33] Eyni qaynaq, s. 160.

[34] Eyni qaynaq, s. 160.

[35] Eyni qaynaq, s. 161.

[36] Eyni qaynaq, s. 162.

[37] Eyni qaynaq, s. 162.

[38] Eyni qaynaq, s. 163.

[39] Eyni qaynaq, s. 181.

[40] Eyni qaynaq, s. 182.

[41] چئویرن: گ.گ

[42] Zəbihullah Səfa, İran ədəbiyat tarixi, I cild, Qoqnus yayınları, 13-cü yayın, 1374 (h. ş), s. 20-21.

[42] Eyni qaynaq, s. 23.

[43] Eyni qaynaq, s. 23.

[44] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 419-420.

[45] Məhmudrza Eftexarzadə, Şüubiyə, nasionalizm İrani, s. 229.

[46] Gözəl sənətlər dərgisi, göstərili və musiqi sənətləri (Nəşriyəye honərhaye ziba, honərhaye nemayeşi və musiqi) 1389 (h.ş), Mohsen Zəmani və Fərhad Nazerzadə Kermani, Birinci Pəhləvi zamanında teatr əsərlərində milliyətçiliyin inikası, (Enekase melli gərai dər ədəbiyate nemayeşiye ruzeqare Oəhləviye əvvəl), s. 28.

[47] Eyni qaynaq, s. 29.

[48] Məlik-üş Şüəra Bahar, Səbk şenasi, I cild, s. 187.

[49] Məhmudrza Eftexarzadə, Şüubiyə, nasionalizm İrani, s. 227.

[50] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 420.

[51] Eyni qaynaq, s. 420-421.

[52] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 421.

[53] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 422.

[54] Məfzəl ibni Ömər Cə´fi, Əl-həft uş şərif, hazırlayan Mustafa Qalib, Beyrut 1964, s. 26, 27, 84, 85, 86, 87, 89, 90, 127, 140; Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 422.

[55] Əbuhilal əl- Əskər, Kitab-ul əvail, II cild, Dəmeşq-1975, s. 101; Abdullah Mehdixətib, Əməvilərin Xorasan höküməti, tərcümə: Məhmudrza Eftexarzadə, Maarifi-İslami, Tehran-1375 (h.ş); Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 422.

[56] Kitab-ul əvail, I cild, s. 391-395; Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 422.

[57] Kitab-ul əvail, II cild, s. 101-102; Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 423.

[58] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 423.

[59] Eyni qaynaq, s. 424.

[60] Eyni qaynaq, s. 424.

[61] Məclisi, Bəhar-ul ənvar, 59-cu cild Tehran yayını, s. 91-92, 65-ci cild, Beyrut yayını, s. 143.

[62] Abbas Qumi, Məfatih-ul cinan, V yayın, s. 412.

[63] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 424.

[64] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 424.

[65] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 425.

[66] Məclisi, Bəhar-ul ənvar, 59-cu cild, Bab “Yovm-ul niruz”, s. 109-120.

[67] Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 426.

[68] Məclisi, Bəhar-ul ənvar, Əmin-ul zərb yayını, XIV kitab, s. 206-209.

[69] İrşad-ul əvam, daş basımı, 1271-Təbriz, III cild, 118; Haşem Rəzi, Əski İran tarixi və bayramları haqqında araşdırma (Pəjuheşi dər qahşomari və cəşnhaye İrane bastan), Behcət yayınları, Tehran-1380 (h.ş), s. 428.