نادیر شاهین فرمانی

  

فرمانی-شاهی

   

  اؤنجه آللاه تعالایا سیغینیرام. بیلینیز کی، شاه ایسماعیل صفوی، 1500-جی ایلده ظوهور ائتدی. جاهیل خالقدان بیر قیسمینی یانینا توپلادی. بو آلچاق دونیانی و نفسی نین ایستکلرینی اله کئچیرمک اوچون موسلمانلار آراسینا فیتنه و فساد سوخدو. اصحابی کیرامی سؤیمه گی، شیعه لیگی اورتایا چیخاردی. بؤیله جه موسلمانلار آراسینا بؤیوک بیر دوشمانلیق سوخدو. مونافیقلیک و دوشمنلیک بایراقلاری نین آچیلماسینا سبب اولدو. اؤیله اولدو کی، کافیرلر، راحات و قورخوسوز یاشاییر، موسلمانلار ایسه، بیر-بیرلرینی یئییر. بیر-بیرلری نین قانلارینی، ناموسلارینی تلف ائدیر. ایشته بونون اوچون، موغان مئیدانینداکی توپلانتیدا، بؤیوک-کیچیک هپینیز، منی شاه یاپماق ایسته دیگینیز زامان بو ایستگینیزی قبول ائدرسم، سیز ده، شاه ایسماعیل زامانیندان بری، اؤلکه میزده یئرلشمیش اولان پوزوق اینانچلاردان و بوش سؤزلردن واز کئچه جگینیزی بیلدیرمیشدینیز. قییمتلی دده لرینیزین مذهبی اولان و موبارک عادتلریمیز اولان، دؤرد خلیفه نین حاق و دوغرو اولدوغونا قلب ایله ایناناجاغینیزی و دیل ایله ده سؤیله یه جگینیزی، بونلاری سؤیمکدن، کؤتوله مکدن ساقیناجاغینیزی و دؤردونو ده سئوه جگینیزی سؤیله میشدینیز. ایشته بو خئییرلی ایشی قوووتلندیرمک اوچون سئچیلمیش عالیملردن، دینینه باغلی یوکسک ذاتلاردان سوروشدوردوم. هپسی دئدی کی، پئیقمبریمیزین حاق یولونا چاغیردیغی گوندن بری، صحابه راشیدین اولان دؤرد خلیفه نین هر بیری، دینی-موبینین یاییلماسی اوچون جانلارینی و ماللارینی فدا ائتدیلر. بو اوغوردا چولوق-چوجوقلاریندان، عمی و داییلاریندان آیریلدیلار. هر سؤزه، ایفتیرایا، اوخا قاتلاندیلار. بوندان دولایی، رسول اوللاه افندیمیزین خوصوصی صؤحبتلری ایله شرفلندیلر. بؤیله جه (موهاجیرلردن و انسارلاردان، ایلری اولانلار) معالینده کی آیتی-کریمه ایله مدح و ثنایا قوووشدولار. یاخشیلارین افندیسی وفات ائتدیکدن سونرا اوممتین ایشلرینی گؤرن، اصحابی-کیرامین بؤیوکلری نین سؤزبیرلیگی ایله خیلافته گلدیلر. بیرینجی خلیفه ماغارا آرخاداشی ابوبکر صیددیق اولدو. بوندان سونرا خلیفه نین تعیینی و اصحابی-کیرامین قبول ائتمه سی ایله عؤمر فاروق اولدو. اوندان سونرا آلتی کیشی آراسیندان سؤزبیرلیگی ایله عوثمان ایبنی-اففان اولدو. داها سونرا آللاهین آصلانی، آرایانلارین آرانیلانی، شاشیلاجاق شئیلرین خزینه سی علی ایبنی ابوطالیب خلیفه اولدو. بو دؤرت خلیفه دن هر بیری کندی خیلافتلری زامانیندا بیر-بیریلری ایله اویقون، هر تورلو آیریلیق لکه سیندن تمیز ایدی. قارداشلیق و بیرلیک اوزره ایدیلر. هر بیری ایسلام مملکتلرینی شیرکدن و موشریکلرین کینیندن قورودولار. بو دؤرد خلیفه دن سونرا موسلمانلار ایمان و اعتیقاددا بیرلیک ایدی. هر نه قدر زامان و عصرلر کئچمه سی ایله ایسلام عالیملری نین اوروچ، هج، ذکات و باشقا یاپیلاجاق ایشلرده آیریلیقلاری اولدوسا دا، فقط اینانیلاجاق شئیلرده و رسولوللاهی و اونون اصحابینی سئومکده و هپسینی خالیص اولاراق تانیماقدا هئچ بیر قوصور، عکسیکلیک و پوزوقلوق اولمادی. شاه ایسماعیلین اورتایا چیخماسینا قدر بوتون ایسلام مملکتلری بؤیله صاف و تمیز ایدی. سیزلر سلیم عاغلینیزلا و تمیز قلبلرینیزین ایرشادی ایله سونرادان چیخاریلان اصحابی-کیرامی سؤیمک و شیعه اولماق یولونو چوخ شوکور بوراخدینیز. دینی-ایسلام سارایی نین دؤرد تمل دیرگی اولان دؤرت خلیفه نین سئوگیسی ایله قلبلرینیزی سوسله دینیز. بونون اوچون من ده بو سؤز وئردیگیمیز بئش قراریمیزی گؤیلر کیمی یوکسک، قارالارین و دنیزلرین خاقانی، حرمئینی-شریفئی نین خیدمتچیسی، یئر اوزونون ایکینجی زولقرنئینی، بؤیوک ایسلام پادشاهی، قارداشیمیز، روم مملکتلری نین سولطانینا بیلدیرمگی سؤز وئریرم. بو ایشی آرزوموزا اویقون اولاراق بیتیره لیم. بو یازدیقلاریمیز آللاه تالانین یاردیمی ایله چابوق مئیدانا چیخسین! شیمدی بو خئییرلی ایشی قوووتلندیرمک اوچون موللاباشی علی اکبر و باشقا یوکسک عالیملریمیز بیر تذکیره یازدیلار. بؤیله جه بوتون شوبهه پرده لرینی ییرتدیلار. یاخشیجا آنلاشیلدی کی، بوتون بو ایفتیرالار، بیدعتلر و آیریلیقلار، شاه ایسماعیلین چیخاردیغی فیتنه لردن دوغموشدور. یوخسا اوندان اؤنجه کی زامانلارین هیچ بیرینده و ایسلامین باشلانقیجیندا بوتون موسلمانلارین ایمانلاری، دوشونجه لری تک بیر یولدا ایدی. بونون اوچون آللاه تعالانین یاردیمی ایله و اونون قلبلریمیزه سونماسی ایله بو شرفلی و یوکسک قراری آلمیش بولونوروق. ایسلامیتین باشلانغیجیندان تا شاه ایسماعیلین چیخماسینا قدر بوتون موسلمانلار، خولفایی-راشیدینی حاق، دوغرو خلیفه بیلیردی. هر بیرینی حاقلی اولاراق خلیفه اولدو بیلیرلردی. بونلاری سؤیمکدن، کؤتوله مکدن چکینیرلردی. خطیب افندیلر و بؤیوک واعیظلر مینبرلرده و درسلرده بو خلیفه لرین یاخشیلیقلارینی، گؤزل حاللارینی، اوستونلوکلرینی سؤیلرلردی. موبارک ایسملرینی سؤیلرکن و یازارلارکن احتیراملا یاد ائدیلردی. درین عالیم و اوستونلرین اؤزو (میرزه محمد علی) حضرتلرینه امر ائیله دیم کی، بو فرمانی شاهیمیزی بوتون اؤلکه شهرلرینه یایسینلار. میلتیم ده ائشیتسین و قبول ائیله سین. بونا اویماماق، قارشی گلمک، آللاه تعالانین عذابینا و شاهنشاهین غضبینه سبب اولاجاقدیر. بؤیله بیله لر.38

---

38 Hücuci-Qətiyyə- “Hak sözünün vesikaları”  Hakikat Kitabevi, İstanbul-2008, s. 42-43-44.

ائرمنی جاسوسو خییابانی

سوْوئت زامانێندا قاباردێلان خیيابانی آنتیتۆرک دۆنياگؤرۆشۆنه صاحیب اوْلان شخص ایدی. قافقازدا تۆرک کیملیگی آغێرلێقلێ بیر دؤولت قۇرۇلدۇغۇندان آذربایجان سؤزۆنۆ ديَیشدیره‌رک “آزادیستان” ائتمیش و ایران بايراغێنێ قالدێراراق قۇردۇغۇ حؤکۆمتی ایرانی کیملیگین سنگری حالێنا گتیرمیشدی. “ائرمه‌نیلرله ایش بیرلیگی اۆزۆندن عثمانلی اوْردۇسۇ خیيابانینی ياخالاياراق قارصدا حبس ائتدی”[1] کسروی بۇ معلۇماتێ شۆبهه ایله قارشێلاسا دا، لاکین معقۇل گؤرۆنمکده‌دیر. چۆنکۆ خیيابانی سوْسیالیست اینقیلابێن قافقازداکێ تمثیلچیسی اوْلان شاوْمیيانلا امکداشلێق ائتمک اۆچۆن دئموْکرات فیرقه‌سی طرفیندن يئتکی آلمێشدێ. “24 آوقۇست 1917-جی ایلده 480 دلگه‌نین قاتێلێمێ ایله فیرقه‌نین قۇرۇلتاێ کئچدی. خیيابانینی رهبر اوْلاراق سئچن قۇرۇلتاي اؤز تاکتیکاسێنێ بۇ شکیلده بللی ائتدی: 1- آذربایجان ایرانێن آيرێلماز پارچاسێدێر. 2- رۇسیيا اینقیلابچێلارێ ایله علاقه‌‌لر گئنیشله‌مه‌لیدیر،...”[2] 1905-1920-جی ایللر آراسێندا ائرمه‌نی-آسۇری بیرلیکلری، ساده‌جه آنادوْلۇدا و قافقازدا دئيیل، ایرانێن قۇزئيینده، اۇرمۇدا، خوْيدا، سالماسدا و دیگر شهرلرده مینلرجه تۆرک اؤلدۆردۆلر. بۇ ایللرده خیيابانی ان تانێنمێش سیياسی شخصیيتلردن بیری و میللت وکیلی ایدی. يۇردداشلارێ‌نێن اؤلدۆرۆلمه‌سینه قارشێ ائعتراض بیر يانا دۇرسۇن، بیر تک آچێقلاماسێ اوْلمايان خیيابانی عثمانلی اوْردۇسۇ ایرانا گیریب بۇ قتللری دۇردۇردوغۇندا اعتیتراض سسینی يۆکسلتدی کی، سۆننی عثمانلیلار توْرپاقلارێمێزێ ایشغال ائتمیشلر!!! آيرێجا خیيابانی “بۆتۆن درسلیک کیتابلارێنێ فرانسێزجا و فارسجا نشر ائتدیردی.”[3] اوْ زامان خیيابانینی میللی گؤسترن هانسێ اؤزللیکلر وار؟ بۇ خالقێن اؤز دیلینده درسلیک کیتابلارێنێ چێخارما حاقێ يوْخمۇ ایدی؟ خیيابانی‌نین دۆنياگؤرۆشۆنده تۆرکجه‌يه سايقێ دئيه بیر دۇرۇش سرگیلنمه‌میشدی. چۆنکۆ تۆرک دیلینه اؤنم وئرمک کندیلیگیندن ایرانێن قۇزئيینده‌کی تۆرکلری قافقازداکێ و آنادوْلۇداکێ تۆرک اوْيانێش حرکتی ایله ياخێنلاشدێرا بیلردی. بۇنۇ خیيابانی اؤز صفوی مئحورلی دۆنياگؤرۆشۆ اۆچۆن تهدید اوْلاراق گؤرمکده ایدی. بۆتۆن تۆرک دۆنياسێندا تۆرکجه ایله باغلێ بیر حرکت وارکن، ایرانێن قۇزئيینده تۆرکجه اؤنۆنده ان بؤيۆک انگل صفوی موْللاسێ خیيابانی ایدی.  بۇرادا پروْبلئمین اوْنتوْلوْژیسینه باخماق لازێمدێر، یعنی خیيابانی‌نین آماجێ و نیتی نه ایدی؟ خیيابانی‌نین نیتی ایرانی کیملیگی قوْرۇماق و قۇرماق ایدی. بۇ کیملیگی قۇرما و قوْرۇما يوْلۇندا داها اؤنجه‌دن و سوْنرادان دا الیمیزین آلتێندا مؤوجۇد اوْلان بیلگیلر و تجرۆبه لر وار. بۇ کیملیگین قۇرۇلۇب قوْرۇنماسێ‌نێن تک يوْلۇ تۆرک میللی کیملیگینی يوْخ سايماقدان، آشاغێلاماقدان کئچمیشدیر. خیيابانی ده بۇ نیتی داشێدێغێندان تۆرک کیملیگینه قارشێ هر کسله ایشبیرلیگی ائده بیلردی. خیيابانی ستتار خان کیمی يازێب-اوْخۇماسێ اوْلمايان بیری دئيیلدی. اوْ، قافقازدا، کێرێمدا، آنادوْلۇدا تۆرکلۆک حرکتی‌نین نه يئرده اوْلدۇغۇنۇ آيرێنتێلارێ ایله بیلیردی. بیلدیگی اۆچۆن ده بۇنۇن اؤنۆنۆ ایراندا کسمه يی اؤزۆنه بیر میسسیوْن ائدینمیش، بۆتۆن اۇيقۇلامالارێ دا بۇ يؤنده اوْلمۇشدۇر.

28 آپرئل 1920-جی ایلده رسۇلزاده‌نین باشچێلێق ائتدیگی میللی دؤولت دئوریلدی. میرزه جلیل “موْللا نصر‌الدین" درگیسینی چێخارماق اۆچۆن تبریزه گئتدی. بۇ زامان خیيابانی تبریزده ایش باشێندايدێ. “میرزه، خیيابانی‌نین يانێنا گئتدی، تانێش اوْلدۇلار.آنجاق درگی‌نین تبریزده چاپێ اۆچۆن مۆثبت جاواب آلا بیلمه‌دی.”[4] خیيابانی‌نین اؤلۆمۆندن سوْنرا درگی تبریزده يايێملانماغا باشلادێ. خیيابانی نه‌دن درگی‌نین نشرینه ایزین وئرمه‌دی؟بیرینجی سبب خیيابانی‌نین تۆرکلۆک ایچریکلی تبلیغاتا قارشێ اوْلماسێ ایدی. ایکینجی سبب ایسه تامام باشقا ایدی. خیيابانی میللت وکیلی اوْلدۇغۇندا مۇسیقینی حرام اوْلاراق بیلدیرن آچێقلامالاردا بۇلۇنمۇش و بۇنۇن اۆزرینه “موْللا نصر‌الدین” درگیسینده اوْنۇن کوْمیک کاریکاتۇرۇ چیزیلمیشدی. کاریکاتۇر خیيابانینی تیفلیسین بیر مۇسیقی مرکزی بیناسێنێن اؤنۆنده گؤستریر. خیيابانی کوْمیک گؤرۆنۆشۆ ایله “واي-واي، بۇرادا مۇسیقی چالێنێر. منی بۇرايا نیيه گتیردینیز، من قاچێرام”[5] دئيیر. سۇال اوْلۇنۇر: رسۇلزاده و آرخاداشلارێ‌نێن هر بیری‌نین فلاکتلی حیاتلارێ حاققێندا يۆزلرجه روْمان يازماق مۆمکۆن و لازێم ایکن، نه‌دن سوْوئتزده لر میللی کیملیک و میللی يازقێمێزلا هئچ بیر علاقه‌‌سی اوْلمايان خیيابانیدن ياپێشێب قوْپمۇردۇلار؟ قافقازدا “آذربایجان” آدێندا بیر اؤلکه‌نی تاریخه سوْخان خیيابانیمی ایدی؟ خیيابانی اوْرانێن مۆستقلیل اؤلکه اوْلماسێنێ هئچ قبۇل ائتمیر و سرتجه قارشێ چێخێردێ. صفویيتین تطبیق ائدیب رۇحلارا يئرلشدیردیگی ایرانچێلێق بۆتۆن رۇحلارێ ایشغال ائتمیشدی و اوْ تاریخی اوْرتامدان تۆرک میللی-سیياسی شخصیيتی مئيدانا چێخامازدێ.

---

[1] Əhməd Kəsrəvi, On səkkiz illik Azərbaycan tarixi, s. 749.

[2] Abdulhüseyn Nahidazər, Şeyx Məhəmməd Xiyabani, s. 144-145.

[3] Eyni qaynaq.

[4] Həmidə Cavanşir, Xatirələrim, çevirən: Mehriban Vəzir, Bakı-2012, s. 252.

[5] Molla Nəsrəddin dərgisi,  3-cü cild, 1909-1910-cu illər, s. 520, Bakı, Abdulla Şaiq adına kitabxana, (№ № 23-52).