کوندراتوو
چئویرن: گونتای گنجالپ
دیلچیلیک ساعاتی
دیل رمزلردن، ایشاره لردن عیبارت اولان بیر سیستئمدیر. بو سیستئم واسیطه سی ایله بیز دونیانی یئنیدن قوروروب تانیییریق. آنجاق دیلین ساعات اولماسینی اؤنه سورموشلر. یعنی سؤزلرین، قاوراملارین دَییشیم سورعتی ایله زامانین تعیین ائدیلیشی، تاریخی دؤنملرین بلیرلنمه سی مومکوندور.
***
18- جی عصره قدر آوروپالیلارین دونیا تاریخی حاققینداکی تصوورلری هومرین قلمه آلدیغی حادیثه لردن و تؤوراتین روایت ائتدیگی «عهدی- عتیق»دن او اوزه گئتمیردی. اساسن 19- جو عصردن باشلایاراق هومانیتار علم ساجه سینده (دیلچیلیک، سوسیولوژی، آرکئولوژی، کولتورولوژی، پسیکولوژی، ادبی تنقید و س.) اولدوغو کیمی دقیق علملرده ده بؤیوک اینکیشافلار میدانا چیخار. بوتون علمی نایلییتلر تاریخین یاشینی تصوورلره سیغمایاجاق درجه ده گئریلره، اوزاقلارا آپاریر. علمی نایلییتلر ثوبوت ائدیر کی، اینسان بیر میلیون ایل اؤنجه دن یئر کوره سینده مؤوجود ایمیش. اینگیلیس سوسیولوق لئاکی´نین آراشدیرمالارینا گؤره معلوم اولموشدور کی، اینسانین یاشام تاریخی بوندان دا داها گئریلره گئتمکده و بیر میلیون یاریملا ایکی میلیون ایلی احتیوا ائتمکده دیر.
لاکین «اینسان عؤمرو قدیملیگی نین آرتماسی»، یالنیز 19- جو عصرده کی علمی اینکیشافلارین نتیجه سی دئییل. بو دئورده دیللرین، قؤوملرین، مدنیتلرین، تاریخی حادیثه لرین شرحی ناغیلواریلیکدن، روایتچیلیکدن چیخاریلیب علمی گئرچکلیکلر زمینینده اوتوردولدو.
20- جی عصرده هومانیتار علم ساهه لری دقیق علملرین قطعیتینی منیمسمه یه باشلادی.
دیلچیلیک، تاریخ، پسیکولوژی، سوسیولوژی، ادبی تنقید، کولتورولوژی کیمی هومانیتار علملر فیزیکا، کوسمولوژی، ریاضییات و دیگر دقیق علملر کیمی آراشدیرماچیلارین «شخصی و ذهنی اعتیقاد، موناسیبت و تعصصوبکشلیگیندن» قورتارماق تلاشینا گیرمیشدیر. بو اوزدن آراشدیرماچیلیقدا هومانیتار و دقیق علملرین منطیقی وحدتی ساغلانیلمیشدیر. بو گون ریاضییات پسیکولوژی نین و دیلچیلیگین، فیزیکا و کیمیا آرکئولوژی نین، کوسمولوژی ایسه، تاریخین یاردیمینا گیریشمیشدیر.
هومانیتار علملرین ان بؤیوک پروبله می «زامان» مسئله سیدیر. بو و یا دیگر حادیثه لرین باش وئردیگی «زامان»ی موعین ائتمه، او حادیثه نین مکانینی و باشوئرمه سببینی بلیرله مه قدر اؤنملیدیر. 20- جی عصرده چوخ اینجه و علمی مئتودلار کشف ائتمیشلر. بو مئتودلارین یاردیمی ایله ان اسکی حادیثه لرین «زامان»ینی دقیقلیگی ایله موعین ائتمک مومکوندور. «بو حادیثه 1781 ایل میلاددان اؤنجه باش وئرمیش»، «بو حادیثه نین تاریخی بئش یوز ایل میلاددان اؤنجه یه دایانیر» کیمی ایفداده لر چوخ ائشیتمیشیک. آنجاق نجه ثوبوت ائتمک اولار کی، فیلان حادیثه نین ان دقیق تاریخی 1781 ایل میلاددان اؤنجه یه دایانماقدادیر؟
شوبهه سیز کی، بو حادیثه نین جانلی شاهیدی یوخدور، آنجاق جانسیز شاهیدلر چوخدور. اسکی الیازمالار (میصیر معبدلری نین دیوارلارینا حک اولونموش هیروقلیفلر، سومرلرین کتیبه لری «فلکلرین علامتلری»ندن صؤحبت آچیرلار. خوسوف (آیین توتولماسی)، کوسوف (گونشین توتولماسی) و قویروقلو اولدوزلارین ظوهورو حادیثه سینی قئید ائدیرلر.
کوسمولوقلار (گؤی بیلیمجیلر) مین ایللر سونرانی (گله جگی) گؤره بیلدیکلری کیمی، مین ایللر اؤنجه کی «فلکلرین حادیثه سی»نی ده آسانلیقلا موعین ائده بیلیرلر. بو اوزدن «فلکلرین علامتلری» کوسمولوقلار اوچون «ساعات» رولونو اویناییر. کوسمولوقلار بو علم واسیطه سی ایله مین ایللر اؤنجه باش وئرمیش حادیثه نین دقیق تاریخینی بیر ایل عکسیک و یا آرتیق فرقله موعین ائده بیلیرلر.
آنجاق هئچ بیر یازی، خط، ایشاره الده ائدیلمزسه، حادیثه لرین باش وئرمه تاریخینی نئجه موعین ائده بیلریک؟
اونوتمایاق کی، اینسانین یئر کوره سینده کی مؤوجودلوغو، یاشام تاریخی خطلرین ایختیراعسیندان مین ایللر اؤنجه لره گئدیر. دیگر ترفدن بعضی میلتلر سون یوزایللیکلرده، بیر خئیلیلری ایسه، 20- جی عصرده یازماغا، الیفبا سچیمینه باشلامیشلار. آفریکانین، آوسترالیانین، جنوبی آمئریکا ساکینلری نین بیر قیسیم قؤوملری ایسه هله یازی شعورونا قوووشمامیشلار.
حادیثه نین باشوئرمه زامانی ایچینده یاشادیغیمیز عصردن چوخ اوزاق اولمازسا، بیر عالیمین ایستیفاده ائتدیگی مئتوددان یارارلاناراق هانسیسا بیر ائتنوسون بللی جوغرافییایا گلیشینی و یا هانسیسا بیر جوغرافی مکاندان گئدیشینی بللی ائده بیلریک. بو عالیم بللی بیر قؤومه منسوب اولان و اوز قؤومونون ناغیللارینی، افسانه لرینی ازبر بیلن اینسانلاردان موختلیف سواللار سوروشموش. بو سوال سوروشما نتیجه سینده بللی اولور کی، اونلار بوتون قبیله باشچیلاری نین آدلارینی ناغیللاشدیرمیش، افسانه لشدیرمیشلر. بو عالیم هر بیر قبیله باشچیسی نین باشچیلیق مودتینی اورتالاما 25 ایل نظره آلاراق، بو مودتی باشچیلارین سایینا چارپار و او قؤومون او اراضیده مسکونلاشما تاریخینی موعین ائدر.
آنجاق بو مئتود دقیق اولسا بئله، اونو اوچ عصردن آرتیق بیر زامانا تطبیق ائتمک مومکون دئییلدیر. سون ایللر عالیملر افسانلرین و ناغیللارین خاریجینده داها توتارلی و علمی بیر مئتود کشف ائتمیشلر. بو علمی مئتود واسیطه سی ایله تاریخدن اؤنجه کی حادیثه لرین زامانینی موعین ائتمک مومکونه چئوریلیبدیر. بو مئتودون ایناندیریجیلیغینی و علمیلیگینی تصدیقله مک اوچون رادیوآکتیو کاربوندان (c14) ایستیفاده ائتمیشلر.
بوتون جانلیلار، حئیوانلار و بیتکیلر بللی میقداردا رادیوآکتیو کاربونلاری داشیییرلار کی، هر زامان و هر یئرده او میقدار ثابیتدیر. جانلی اؤلدوکدن سونرا دوامیتی اولمایان بو عنصور ثابیت بیر سورعتله یوخ اولماغا باشلار. بو اوزدن سوموکلر، آغاجلار و یا هر تورلو اؤزونده رادیوآکتیو باریندیران مادده بیر نؤوع «ساعات» ساییلا بیلر کی، بو ساعات زامانین کئچیشینی تثبیت ائتمک اوچون چوخ اؤنملیدیر.
آرکئولوقلار، پالئونتولوقلار(فوسیلشوناسلار) بللی طبیعی حادیثه لرله باغلی اولاراق یئر آلتیندا باستیریلمیشجاسینا قالمیش جانلیلارین قالیقلارینداکی رادیوآکتیو کاربونو اینجله یه رک حادیثه نین باش وئردیگی زامانی موعین ائده بیلیرلر. میثال اوچون عالیملر بو مئتوددان ایستیفاده ائده رک، ثوبوت ائتمیشلر کی، آمئریکا ساکینلری 30 مین ایل اؤنجه آتشله تانیشمیشلار (اؤنجه بو مودتی تقریبن 5 و یا 6 مین ایل تصوور ائدیردیلر). گؤروندویو کیمی اینکیشاف ائتمیش علم، بؤیوک تاریخی بیر یانلیشلیغا آیدینلیق گتیرمیشدیر. بو اوزدن ده آرکئولوقلار، پالئونتولوقلار و تاریخچیلر دَیَرلی بیر «ساعات»آ صاحیب اولموشلار. بو «ساعات»ین آراجیلیغی ایله ان اوزاق حادیثه لرین تاریخینی موعین ائتمک مومکوندور.
دیل ایلسایارلیغی
آنجاق «تاریخ تاپما» کاربون 14 آراجیلیغی ایله مومکون اولمازسا، او زامان نه ائتمه لی؟ چونکو جانلیلارین قالینتیلارینی الده ائده بیلمه مک ده اولار. مثلن دیلده کی دَییشیکلیگی کاربون 14 واسیطه سی ایله نجه موعین ائتمک اولار؟
بورادا آرکئولوژی، کوسمولوژی (خوسوف، کوسوف، قویروقلو اولدوزلارین سئیری) کیمی دیگر ساعات تورلریندن یارارلانماق مومکوندورمو؟
سون زامنالر بئله بیر «ساعات» بیلیم آداملاری طرفیندن کشف ائدیلمیشدیر. بلکه ده بورادا «کشف» سؤزونو یازماق دوزگون اولماز. چونکو بیزیم هر آن ایستیفاده ائتدیگیمیز ساعات «کشف» ساییلا بیلمز. بو «ساعات» اصلینده دیلده کی قاوراملاردیر. هر کس دیلین بیر دَییشیم سورجی ایچریسینده اولدوغونو بیلمکده دیر. لاکین بو دَییشیم ساعاتین ساعاتسایار عقربه سی نین حرکتی کیمی ظاهیرن دویولماز و گؤرونمزدیر. «دیلچیلیک ساعاتی» ساعاتین ساعاتسایار عقربه سی اساسیندا دوزلدیلمیشدیر. دیلده کی دَییشیکلیکلره اساسن کئچمیشده کی حادیثه لرین باش وئرمه زامانینی و تاریخینی تاپما مئتودونا «دیل ایلساییمی» (glossçronoloqie) و یا «قاورام ستاتیستیکاسی» (lexicostatistique) دئییلمکده دیر. چونکو ستاتیستیک مئتودا دایالیدیر. دیلین، زامان کئچدیکجه دَییشیکلیکلره اوغراماسینا قارشین، بو دَییشیکلیک بوتون زامانلاردا و ساهه لرده عئینی سورعتله اولماقدادیر. بیر قیسیم سؤزلر بوتونو ایله دَییشیلیرلر.
کؤکلو تئرمینلر
دیلین دَییشیملره معروض قالماسینا رغمن، آتالار و اوغوللار، بابالار و نوه لر بیر-بیرلری ایله دانیشا بیلیر، آنلاشا بیلیرلر. بو آنلاشا بیلمه نین سببی اودور کی، دیلی تشکیل ائدن بیر چوخ ییغجام سؤزلردن سادجه بیر قیسمینی بیلمک یئترلیدیر. دیلین ایلکین یاتیریمی (سرمایه سی) آدلانان ایفاده بو کیمی سؤزلردن اولوشماقدادیر. دیلین «ایلکین یاتیریمی» چوخ فعال، جانلیدیر و اونون دَییشمه سی آغیر و حدسیز درجه ده یاواش اولاراق گئرچکلشر. مثلن روس دیلی نین بوگونکو «ایلکین یاتیریمی» ایله بؤیوک پیوتر زامانینداکی «ایلکین یاتیریم»ی عئینیدیر و دَییشمه میشدیر. بو آرادا بئله بیر سوال اورتایا چیخیر: ندن بعضی سؤزلر سورعتله، بعضیلری چوخ یاواش بیر دَییشیمه اوغراییر؟
بو هاقدا دیلچی عالیملر بئله دوشونورلر: «بیز چوخ گوجلو بیر موتورون تزییقی ایله قارشی-قارشییاییق کی، اونون سورعتینی ایله تیشیم (قارشیلیقلی دَییشیم) و ایلیشکیلرین ضروریلیگی موعین ائدیر.»
بیر آز اؤنجه دیلی ساعاتا بنزتدیک و دئدیک کی، اونون ساعاتسایار عقربه سی نین حرکتی گؤزله گؤرونمور. بو بنزتمه نی داوام ائتدیریب دئییریک کی، دیلین ده ساعات کیمی ایکی عقربه سی واردیر. بؤیوک عقربه و یا «دقیقه سایار» کی، سورعتله حرکت ائدیر و جمعیتین مدنی حیاتیندا باش وئرن هر تور دَییشیکلیکلره تپکی گؤستریر. بو حرکتی گؤزله گؤرمک مومکوندور. آنجاق کیچیک عقربه و یا «ساعاتسایار» (یانی تمل سؤزلرین عقربه سی) آستا، چوخ آستا بیر سورعتله ایرلیله ییر، دَییشیر.
«کولتورل» تئرمینلری سورعتله ائتکیله یَن سوسیال دَییشیملر؛ ساواشلار، علمی کشفلر و گونده لیک حیاتین حادیثه لری دیلین ایلکین یاتیریمینی دَییشدیره بیلمیرلر. دیلین دَییشیمینی هر کسین گؤرمه سی مومکوندور. آنجاق «دیلچیلیک ساعاتی» آنلاییشی 50-1940- جی ایللرده بیلیم دونیاسینا تقدیم ائدیلمیشدیر.
قئید ائدیلدی کی، «دیلین ایلکین یاتیریمی» کاربون رادیوآکتیو کیمی تدریجن، اوزون مودتلی بیر زامان ایچه ریسینده زاوالا اوغراییر. بو زامان بئله بیر سوال میدانا چیخدی: «بیر نؤوع ساعاتا بنزئیئن «دیلین ایلکین یاتیریمی»نین دَییشیم سورعتی واسیطه سی ایله کئچمیش زامانلارین، اوزاق تاریخی حادیثه لرین واختینی موعین ائتمک مومکوندورمو؟ بو سواللار بیر گون آمئریکالی عالیم Muris Svadeş´ین عاغلیندا «تصادوفن» (اؤزو دئمیشکن) یاراندی.
موریس سوادئش دئییر: «عومومیتله بو کشفه سبب اولان آختاریشلاریمین حرکت وئریجی عنصورو کاربون اون دؤرد (c14) واسیطه سی ایله «تاریخ بیلمه» مئتودو ایدی. بو زمینده الده ائدیلمیش ایره لیله ییشلر منی تئرمینلرین دَییشمه سورعتینی آراشدیرماغا سؤوق ائتدی.»
داوامیت چارپیسی
«دیلچیلیک ساعاتی»نین «رادیوآکتیو ساعاتی» کیمی دقیق اولماسی گؤزله نیلمه مه لیدیر. چونکو دیل توپلومون، رادیوآکتیو ایسه طبیعتین محصولودور. دیگر ترفدن دیلده کی دَییشیملرین چوخ آستا و جوزی اولماسینا رغمن، بیز داها اوزاق تاریخی حادیثه لری، مین ایللیکلری آراشدیرماق مجبوریتیندگیک. آنجاق «دیلین ایلکین یاتیریمی» بعضن ایکی اوچ مین ایل مودتینده دَییشیلمز اولاراق قالیر. دیلین «ساعات سایار» عقربه سی نین حرکتینی موعین ائتمک اوچون بئله بیر مئتوددان یارارلانماغا چالیشدیلار: مین ایللیک بیر زامان مودتینی نظره آلاراق ستاتیستیک مئتودلارلا اینگیلیس دیلینده 950-جی ایلدن بو گونه قدر ثابیت و دَییشمز قالان بیر قیسیم «تمل سؤزلر»ی موعین ائتدیلر.
دیلین ایلکین یاتیریمینا منسوب اولان 215 تئرمینی قئیده آلدیقدان سونرا بللی اولدو کی، بو سؤزلرین یوز دوخسانی (85 فایزی) مین ایل زامان مودتینده ثابیت و دَییشمز قالمیشدیر.
بو آرادا دیگر بیر سوال اورتایا چیخدی: بو علمی تطبیقات بوتون دیللر اوچون کئچرلی اولا بیلر، یوخسا یالنیز اینگیلیس دیلی اوچون کئچرلیدیر؟
آردیجیل اینکیشاف ائدن علمی آراشدیرمالار بو سوالی جاوابلاندیردی. عالیملر اسکی داش یازیلارینی بو یازی نین یازیلدیغی تاریخله برابر آراشدیردیلار. بو کتیبئلر عالیملر اوچون بیر نؤوع «تاریخ ساعات»ی کیمی حادیثه لرین و آراشدیرمالارین دقیقلیگینی ثوبوت ائتمک اوچون ایپ اوجو وئریردی. بو تاریخ ساعاتی واسیطه سی ایله عالیملر «دیلچیلیک ساعاتی»نی تنظیم ائتمه یه چالیشدیلار. فرانسیز، پورتوقالییا، ایسپانییا، رومونییا دیللری لاتین دیلیندن قوپموشدو. ایندی بو دیللرین تمل سؤزلری (215 سؤز) مین ایل مودتینده نه قدر دَییشیلمیشلر؟
دقیق ستاتیستیک آراشدیرمالارین وئردیگی معلوماتا گؤره آدی چکیلن دیللر «تمل سؤزلر»ینی آشاغیداکی میقداردا ثابیت و دَییشیلمز اولاراق قورویوب ساخلامیشلار. روس دیلی 77%، فرانسیزجا 79%، پورتوقالجا82%، ایتالییان و ایسپانییولجا 85 %.
بو رقملر حئیرت دوغوراجاق درجه ده بیر-بیرینه یاخیندیر. اسکی آلمان دیلی ایله بو گونکو آلمانجانین موقاییسه سی ده گؤستردی کی، بو دیل ده 78% تمل سؤزلرینی ساخلامیشدیر. بو آرادا دیگر بیر سوال اورتایا چیخدی کی، بلکه بو حادیثه ، یالنیز آوروپا دیللرینه آیددیر و دیگر دیللر بو آراشدیرما مئتودونا تابئ دئییللر.
بو اوزدن شرق دیللرینه ده بو آراشدیرما مئتودونو تطبیق ائتمه یه چالیشدیلار.
950- جی ایلدن ایستیفاده ائدیلن چین دیلی نین «تمل سؤزلر»ی ایله بو گونکو تمل سؤزلری آراسینداکی موقاییسه گؤستردی کی، بو دیلین 79% «ایلکین یاتیریم»ی دَییشمزلیگینی، ثابیتلیگینی ساخلامیشدیر. بوتون بو آراشدیرمالار ثوبوت ائتمیشدیر کی، دیلین دینامیزمی، حرکت و دَییشیم سورعتی بللی بیر آهنگه و اینتیظاما تابئعدیر.
«دیلچیلیک ساعاتی»نین حرکتی ثابیت بیر آهنگ اوزره دیر و بونا شکک ائتمک اولماز. بوتون بو اؤرنکلر گؤستریر کی، «تمل سؤزلر»ین داوامیت چارپیسی مین ایل مودتینده 76 ایله 85 فایز آراسیندا مؤوجوددور. آراداکی 9 فایز فرقی ایسه بئله ایضاح ائتمک مومکوندور کی، بعضی شاهید مکتوبلارین، کتیبئلرین دقیق تاریخی بللی دئییلدیر. مثلن قئبتی دیلی نین اؤلچوسو ساییلان اسکی میسیر دیلی نین تاریخینی 2100 ایله 1700 ایل میلاددان اؤنجه یه قدر بیر زامان مودتی کیمی سانیردیلار. بو اوزدن ده بو دیلین سؤزلری نین داوامیت چارپیسی نین آشاغی سویییه ده(76%) اولماسی قایت نورمالدیر. دئمه لی، داوامیت چارپیسینداکی فرقلیلیگی «دیلچیلیک ساعاتی»نین قوصورو کیمی سایمامالیییق. بو قوصور «تاریخ ساعاتی»ندان قایناقلانماقدادیر.
قئید ائدیلدیگی کیمی دیلچیلیک ساعاتینی تاریخ ساعاتی اساسیندا «تنظیم»له ییرلر. موختلیف دیللرده ستاتیستیک آراشدیرمالار گؤسترمیشدیر کی، دیللرین اورتالاما داوامیت چارپیسی 1000 ایلده 81 فایزدیر (بعضن 2 فایز عکسیک و یا آرتیق فرقل). بو، دیلچیلیک ساعاتی عقربه سی نین سورعتی اولاراق هساب ائدیلیر. ساعاتین ساعات سایار عقربه سی نین حرکتی کیمی.
دیلچیلیک ساعاتی نین تنظیمی
هانسیسا بیر قورامین (تئورینین) دوغرو اولوب اولماماسینی تثبیت ائتمه نین یولو اونو مجهول گئرچکلر اوزرینه تطبیق ائتمکدیر. خاطیرلایاق کی، عومومی جاذیبه نظریییه سی نئپتون گزگه نی نین (سیاره سی نین) کشف ائدیلمه سینه سبب اولدو و اؤز اوتاقلارینداجا اوتران عالیملر قوزئی قوطبده بیر آدانین مؤوجود اولدوغونو سؤیله دیلر.
«دیلچیلیک ساعاتی»نین «تاریخ ساعاتی» اساسیندا تنظیملندیگینی سؤیله دیک. آنجاق دیلچیلیک ساعاتی نین تک باشینا، تاریخین یاردیمی اولمادان تنزیملنمه سی و دقیق «زامان» گؤستریجیسی اولماسی مومکوندورمو؟
دیلچیلیک ساعاتینی کشف ائتمکدن مقصد ده بو سوالا جاواب وئرمه یه چالیشماقدان عیبارت اولموشدور. اگر هانسیسا بیر دیلین بللی ماتریاللارینی الده ائتمکله برابر اونون داوامیت چارپیسنی بیلسک، حادیثه لرین باشوئرمه تاریخینی تقریبن فرقسیز تخمینلرله موعین ائده بیلریک. بونون اوچون یئتر کی، ننه ایله نوه نین سؤز داغارجیقلارینی موقاییسه ائده رک «تمل سؤزلرین» دیلده قالما فایزینی الده ائدک.
مین ایل مودتینده ثابیت و دَییشیلمز قالان سؤزلرین میقدارینی 81 فایز اولاراق تثبیت ائتدیکدن سونرا ریاضی فورموللارین یاردیمی ایله فایزلرله تناسوب تشکیل ائدن زامانلاری دا بللی ائتمک مومکوندور.
دیلچیلیک ساعاتی اؤنجه لیکله دیلچیلرین اؤزونه یارارلی اولور. مثلن بیر نئچه دیلین بیر کؤکدن (فرانسیزجانین، ایسپانییولجانین، رومونجانین لاتین دیلیندن آیریلیب موستقیل دیل اولمالاری کیمی) آیریلیش تاریخینی (glottochronology) موعین ائتمک اوچون دیلچیلیک ساعاتیندان فایدالانماق مومکوندور.
البتته بو گون لاتین دیلی عاییله سینه (فرانسیزجا، ایسپانییولجا، رومونجا) و روس دیلی عاییله سینه (بلاروسجا، اوکرایینجا، روسجا) منسوب دیللرین دیفرانسیاسیون تاریخی بیلیم دونیاسینا بللیدیر. چونکو بو دیللرین بؤلونمه و شکیللنمه مودتی ایله ایلگیلی عالیملر یئترینجه علمی، تاریخی بلگه لر الده ائتمیشلر. آنجاق هانسیسا بیر دیلین و یا دیللرین دیفرانسیاسیون و بیچیملنمه مودتی ایله باغلی اولان بو تاریخی بلگه لر الده ائدیلمه یه ده بیلر. مثلن شرقی سلاویان (روسجا، اوکرایینجا، بلاروسجا) دیللری نین غربی سلاویان (چئخجه، سلاواکجا، پولونجا) دیللریندن و گونی سلاویان (بولقارجا، سربجه، خیرواتجا) دیللریندن آیریلیش تاریخینی موعین ائتمک چتیندیر. عالیملر بعضی تاریخی بلگه لره ایستینادن، بو آیریلیشین 6- جی عصرده باش وئردیگینی حئساب ائدیرلر. بو آیریلیشین دقیق تاریخینی بللی ائتمک اونا گؤره چتیندیر کی، سلاویان قؤوملر او دئورده الیفبا و یازییا صاحیب دئییلدیلر.
شوبهه لرین، غئیری-موعینلیکلرین اورتادا اولدوغو بو آنلاردا «دیلچیلیک ساعاتی» یاردیمیمیزا گلیر. قئید ائدک کی، بو ساعاتدان یارارلانماق، یالنیز دیلچیلیک علمینه مخصوص دئییلدیر. دیلچیلیک ساعاتی بیر خئیلی تاریخدن اؤنجه کی حادیثه لرین، تاریخین یادداشیندا قالمایان اولایلارین زامانینی موعین ائده بیلیر. دیلچیلیک ساعاتی نین وئریلری ایله «آرکئولوژی ساعاتی»نین، کوسمولوژی و رادیوآکتیو وئریلرینی موقاییسه ائده رک هئچ بیر ایزی، اثر-علامتی قالمایان حادیثه لرین دقیق تاریخینی بللی ائتمک مومکوندور. مثلن عالیملر بو مئتوددان ایستیفاده ائده رک، ائله جه ده تاریخی تانیقلاردان و دیل جوغرافییاسیندان (دیلین دونیانین موختلیف یئرلرینده دانیشیلماسی) یارارلاناراق، تاریخدن چوخ اؤنجه لر اولموش بعضی قؤوملرین موهاجیرت ایستیقامتینی موعین ائتمیشلر. دیلچیلیک ساعاتی کشف ائدیلدیگی گوندن تاریخین قارانلیقلاریندا بارینیب قالان بیر چوخ حادیثه لر ایشیق اوزو گؤرموشلر.
بعضی عالیملره گؤره آمئریکادا مسکونلاشمیش اولان قؤوملرین تاریخی تانینمامیشدیر. اکثر عالیملر آمئریکا ساکینلرینی آسیادان گئتمیش قؤوملر کیمی سانیرلار. بیلیم آدمالارینا گؤره آسیا قؤوملری نین آمئریکا قیته سینه کؤچوشو مین ایللر بویونجا داوام ائتمیشدیر. آسیادان آمئریکایا موهاجیرت ائدن سون قروپ سکیمولارین آتالاری و بوگونکو آلئوتلار اولموشلار. سکیمولار آمئریکانین قوزئیی نین اینتیهاسینا، آلاسکادان قروئنلنده قدر بیر اراضیده یئرلشدیلر. آلئوتلار دا بو آدادا یئرلشدیلر، بیر قیسمی ده آلاسکادا کؤچری حیاتا قاتیلدیلار.
آلاسکالی سکیمولار مینلرجه کیلومئتر اوزاقدا اولان قروئنلندلی سکیمولارین دا دیلینی بیلیر. آنجاق اؤز قونشوسو آلئوتون دیلینی آنلایا بیلمیر.
بوتون بونلارا رغمن، سوسیولوقلار ثوبوت ائتمیشلر کی، سکیمولار و آلئوتلار کئچمیشده عئینی قؤومه منسوب اولموشلار. دیلچیلر ایسه بئله بیر قناعتده دیرلر کی، سکیمولارین و آلئوتلارین دیلی بو گونکو بوتون فرقلیلیکلره رغمن، کئچمیشده موشته رک بیر دیلمیشلر. بو دیلین آدینی «سکیمو-آلئوت» قویموشلار. بو ایکی دیل نه زامان بیر-بیریندن آیریلمیش؟ مین ایل مودتینده 81 فایز «تمل سؤزلر»ین دَییشیلمه سی منطیقینه واردیق. دولاییسی ایله هم سکیمو، هم ده آلئوت دیلی نین بللی زامان ایچه ریسینده آیریلماسی، دَییشیمه معروض قالماسی بللیدیر.
بو اوزدن بو دیللرین بیر-بیرینه بنزمه سی مین ایلدن سونرا 81 فایز و 81 فایزدن ایسه، 66 فایزه دوغرو بیر دَییشیم مودتی ایچینده اولمالیدیر. بو علمی وئریلره دایاناراق عالیملر حئساب ائتمیشلر کی، ایکی دیلین فرقلنمه زامانی 2900 ایل بوندان اؤنجه یه دایانماقدادیر. دیلچیلیک ساعاتی نین وئردیگی بو وئری نین رادیوآکتیو کاربونون وئردیگی وئریلرله موقاییسه ائتدیلر. آلئوت قؤوملری نین ساکین اولدوقلاری مکانلاردان الده ائدیلن رادوآکتیو قالیقلارینی آنالیز ائده رک بو قؤوملرین تقریبن 3 مین ایل بوندان اؤنجه بو اراضیلرده یئرلشمه لرینی تثبیت ائتدیلر. بئله لیکله دیلچیلیک ساعاتی نین وئریلری ایله رادیوآکتیو ساعاتین وئردیگی معلوماتلار بیر-بیرینی بوتؤولشدیردی. عالیملر دیلچیلیک ایلسایارلیغی نین وئردیگی وئریلرله دیگر علملرین (سوسیولوژی، تاریخ، آرکئولوژی) وئردیگی وئریلری قییاسلایاراق آسیالی قؤوملرین آمئریکایا کؤچ ایستیقامتی ایله باغلی ماراقلی نظریییه لر اورتایا آتدیلار.
سکیمولار و آلئوتلار آمئریکایا کؤچ ائدن سون قؤوملر اولدوقلاری اوچون بو قؤوملرین دیلینه یاخین اولان دیگر قؤوملری و اونلارین دیلینی ده آراشدیرما ضرورتی میدانا چیخدی. بو قؤوملرین موهاجیرت تاریخلرینی (3.000 ایل بوندان اؤنجه) بیلدیگیمیز اوچون بو قؤوملرله قوهوم اولان و آسیادا، آوروپادا یئرلشن دیگر قؤوملری کشف ائتمک مومکوندور.
بعضی عالیملر فینلرین، ماجارلارین، حتّی سلاویان، ژئرمنلر، هیندلر کیمی هیند-آوروپالی میلتلرین بئله، بو قؤوملرله موناسیبتده و باغلانتیدا اولدوقلارینی قئید ائدیرلر.
قلوبال تئرمینلر آختاریشیندا
سؤیلننلردن بئله نتیجه آلماق اولار کی، دیلچیلیک ساعاتی نین ساعاتسایار عقربه سی چوخ یاواش، آنجاق دایما حرکتده دیر. او زامان بئله بیر سوال اورتایا چیخیر: هانسی تئرمینلر بو دَییشیم مودتینده موقاویمت گؤستره بیلمیرلر؟
اکثر تئرمینلر چوخ آغیر و آستا بیر دَییشیم مودتی ایچریسینده دَییشیلیرلر. اؤرنگین شخص عوضلیکلری «من»، «سن»، بیردن اونا قدر (1-10) اساس رقملر، بدن عوضولری «قولاق»، «بورون»، «گؤز»، «دیل»، «آیاق» و «سو»، «گونش»، «آی»، «اؤلوم»، «آد» کیمی دیگر سؤزلرین دَییشمه سی چوخ آغیر و اوزون مودتده باش وئریر.
روس دیلچی عالیم آ. دالکوپالسکی حئساب ائدیبدیر کی، 150 آوروپا و آسیا دیللری ایچه ریسینده «من» و «ایکی» سؤزلری دَییشیلمه ییب، آنجاق بو 150 دیل ایچینده «سن» ضمیری بیر دیلده و «قولاق» سؤزو 10 دیلده دَییشیبدیر. بعضی سؤزلر ایسه داوامیتسیز اولموش و بیر چوخ دیللرده دَییشیک شکیلده تلففوظ ائدیلمیشدیر. «چای» (آخار سو-ایرماق) 33 دیلده، «آیاق 35 دیلده دَییشیلمیشدیر. «اوغلان» سؤزو ایسه، هر دیلده بیر نئچه دفعه دَییشیلمیشدیر. مثلن قدیم روس دیلینده «اوغلان» سؤزو «اوتروک» ایکن، ایندیکی روس دیلینده «مالچیک» اولاراق سسله نیر. همین سؤز اوکرایینجا و بلاروسجا «خلوپچیک» اولاراق تلففوظ ائدیلیر. گؤروندویو کیمی داوامیتین میقداری سؤزلره گؤره دَییشیر. بو دَییشیمله هارالارا گئدیریک؟
تصوور ائدینیز کی، بیر آنا دیل (اساس دیل) 6.000 ایل اؤنجه آلتی دیل «دوغورموش»دور. مین، ایکی مین ایل کئچدیکدن سونرا بو دیللردن ان داوامیتسیز «نظارت جدوللی» سؤزلر کنارلاشاجاقدیر و یالنیز ان داوامیتلی سؤزلر قالاجاقدیر. لاکین ان داوامیتلی سؤزلرین ده بیر دَییشیم پروسه سی، فایزی واردیر. اونلار دا چوخ اوزون سورن بیر زامان ایچه ریسینده آستاجا دا اولسا دَییشیرلر.
بئله نظره گلیر کی، بیر سونراکی 6.000 ایللیک زاماندان سونرا کؤک و آنا دیلدن اثر-علامت قالمایاجاق و داوامیت چارپیسی باطیل ائدیله جکدیر.
آنجاق پروبلم، یالنیز بو دئییل. 215 سؤزدن عیبارت اولان «نظارت جدولی»نده کی تمل سؤزلرین دَییشمه سی، ثابیتلیگی و یاخود ایتیریلمه سی بیر طرفدن ده مدنی حادیثه لرله، اینقیلابلارلا و ایتیباهلارلا باغلیدیر. «ساپ»، «سونگو» و «دوز» کیمی.
اگر اؤنجه کی بنزتمه میزه داوام ائدرسک، بئله سؤیله مک مومکوندور کی، ساعاتسایار عقربه نین «اوبیئکتیو» حرکتی، دقیقه سایار عقربه نین «سوبیئکتیو» حرکتی نین تاثیری آلتیندادیر. یعنی مدنی حادیثه لرله باغلی اولان سؤزلرین دَییشیم سورعتی مدنیتلرین دَییشیم و گلیشیم سورعتیندن آسیلیدیر.
1999— جو ایلده «کیان» درگیسیندن آلیناراق ترجومه ائدیلمیشدیر.
