ندن بابیلیک صفوی تاریخی موحیطنده اورتایا چیخدی

   

   

ندن بابیلیک صفوی تاریخی موحیطنده اورتایا چیخدی

  19-جو يوزايلده اورتايا چيخان و سونرا اوزرلرينه سويقيريم تطبیق ائديله رک يوخ ائديلن سوسيال بير حرکت حاققيندا بيلگي وئرمک ایسته ییرم.

19-جو يوزايلده اورتايا چيخان و سونرا اوزرلرينه سويقيريم تطبیق ائديله رک يوخ ائديلن سوسيال بير حرکت حاققيندا بيلگي صاحيبي اولدوق. صفويلردن سونرا قارانليغا گؤمولن تاريخي بير اورتامدا بابيليک ايلک اعتيراض سسي اولاراق مئيدانا چيخميشدي. يوزايللر بويونجا صفويلر طرفيندن سؤندورولن اينسان بيلينجي بير يول تاپاراق ظوهور ائتميشدي. آنجاق ذهني باخيمدان عوثمانلي اؤلکه سينده، يعني عيراقي-عربده اولقونلاشما سورجيني ياشاسا دا، سوسيال و سياسي فعاليت آچيسيندان صفوي تاريخ موحيطينده فعاليت گؤسترمه يه يؤنلميشدیر. بونون اوزرينده ديقتليجه دوشونمک گره کير. ندن عوثمانلي اراضيسينده سربستجه دولاشان شئيخيلیک، کشفييه لیک و بابيليک صفوي تاريخي موحيطينه گئري دؤنه رک اورادا فعاليت گؤسترمگي ترجيح ائتميشدير؟ عوثمانلي نين گئنيش اراضيلرينده اؤز فيکيرلريني يايا بيلمزديلرمي؟ قاجار اؤلکه سينده بولونمانين و اورادا آکتيو اولمانين بير اؤنه مي وار ايدي؟ بو سوال اوزرينه دوشونمک گرکمزمي؟

    شئيخيييه، کشفيييه و بابيييه سؤيله ملريني عوثمانلي سونني اهاليسي آنلايامازدي. آنلاماق ايسته مزدي. آنلايا بيلمه لري اوچون تاريخسل آلتياپي بيلگي آنادولودا مؤوجود دئييلدي. چونکو "مئهدي" مسئله سي، مئهدي نين ناييبي اولماق کيمي آنلاييشلار ايسلامييتده اولماميشدير. موسلمان عوثمانلي اهاليسي بو اوزدن بو سؤيلم اطرافيندا گليشن فيکيرلري آنلايامازدي. شئيخيييه، صفوي تاريخي موحيطي نين ايچيندن اورتايا چيخان آنتيتئز گؤروش ايدي. بو آنتيتئز گؤروش عوثمانلي دونياگؤروشو اوچون آنلاشيلماز ايدي. عوثمانلي گئرچکلري و تاريخي سوسيال پسيخولوگيياسي ايله ايلينتيسي و ايليشکيسي يوخ ايدي. بابيلييه آپاران شئيخيييه نين بيلگيلري شيعه نين ايچيندن يوغرولموشدو. قاجار شیعه- شعوبیه اؤلکه سینده بابی حرکتی اورتایا چیخدیغیندا عوثمانیلیدا تنظیمات و مشروطه آدی آلتیندا مدرنلشمه سورجی باشلامیشدی. هم صفوييت، هم ده شيعه ليک فارس عيرقچيليگي ايله سيخ باغلي اولدوغوندان بو سؤيله ملر عوثمانليدا کئچرلي اولا بيلمزدي. اساسن عيراقي-عرب (ايندیکي عيراق) و عيراقي-عجمده (ايراندا) بو سؤيله ملرين تاريخي کؤکلري وار ايدي. ساساني ايمپئراتورلوغو يئنيلديکدن سونرا اونون اراضيسي اساسن ايکييه پارچالاندي. بيرينه عيراقي-عرب، ديگرينه عيراقي-عجم سؤیلندی. ساسانيلرين مرکزي اراضيسي ايسه، عيراقي-عرب ايدي. يعني اينديکي عيراق ساسانيلرين مرکزي اراضيسي ايدي و ساسانيلرين باشکندي اينديکي باغدادين يانيندا ايدي. ساسانيلر يئنيلديکدن سونرا اونون اراضيسينده کي 30 ميليون اولاراق سؤيله نن اهالي نئجه اولدو، هارايا گئتدي؟ بو نوفوسون چوخو دوغال اولاراق باشکند و جیواریندا یاشاییردی. او زامان عربلرين سايي چوخ آز ايدي. پئيقمبرين زامانيندا مککه ده اون مين اهالي نين اولدوغو بيلديريلمکده دير. مدينه نين ده اهاليسي آشاغي-يوخاري بو قدر ايدي. عيراقي-عربده کي ساساني اهاليسي بو سببلر اوزوندن عربلشديلر: 1- عيراقي-عرب تام اولاراق عربلرين کونترولونا کئچدي. 2- ساساني فارسلاري تيجارتلرينه، گونجل ياشاملارينا داوام ائده بيلمه لري اوچون موسلمانلاشيب عربلشمگي اويقون گؤردولر. 3- ميصيرده قیبطی لر اؤرنگینده ده اولدوغو کیمی ساسانیلرده ده اسکی ساسانی کولتورو و فارسجاسی یئنی ایسلامی کولتور باسقیلاری قارشیسیندا دیرَنه بیلمه دی.  عيراقداکي ساساني يوردداشلاري عربلشسه لر ده عرب دؤولتينه و کيمليگينه قارشي قيياملاردا ايشتيراک ائتديلر. موختار ثقفي کيمي مأوالي عوصیانی بونون بير اؤرنگيدير. بو عوصيانلارين يانا سيرا آنتيعرب دوشونسل فعاليتلره ده باشلاديلار کي، بونون آدي تاريخده شعووبييه اولاراق بيلينمکده دير.

بؤيله جه ساسانيلرين مرکزي اراضيسينده ياشايان فارسلار عربلشسه لر ده، اسکي تاريخي خاطيرلريني اونوتماديلار. اونلار ايسلامين سونراکي دؤنملرينده شيعه ايدئولوگيياسيني گليشديرديلر. ایندی ده عيراقداکي شيعه لرين چوغونلوقدا اولمالاري نين سببي بودور. عيراق شيعه لري عربلشميش ساساني فارسلاريدير. گونوموزده ايرانين عيراق شيعه لري اوزرينده کي ائتکيسي نين اساس بیر سببي ده بودور.

  آنجاق خوراسان مرکزلي ساساني اراضيسي، يعني عيراقي-عجم عربلشمه دي. عربلشمه سه لر ده، عربلشميش فارسلارلا خوراسان فارسلاري نين فيکري ايرتيباطلاري و امکداشليقلاري داوام ائتدي. خراساندا عربجه نی چوخ یاخشی بیلن فارس آریستوکراتلاری عربجه نین ده سؤز داغارجیغیندان یارالاناراق نیشابور مرکزلی یئنی فارسجانی اولوشدوردولار. ساسانيليک نوستالژیسی اساسيندا قورولان شعوبييه نين فعاليت مرکزلري باغداد و جيواري ايله خوراسان بؤلگه سي اولموشدور. شعوبييه طاهيرييان، صففارييان، سامانييان، ايسماعيلييان دؤولتلري نين قوروجو ايدئولوژي عاميلي اولسا دا، اسکي ساساني جوغرافيياسيني بوتون اولاراق قاپساياجاق دؤولت قورا بيلمه ميشدي. آنجاق عباسی خیلافتی قورولدوقدان سونرا شعوبیه اوتوریته سینی چئشیدلی یؤنته ملرله سوردورن ایدئولوژی اولموشدور. 16-جی يوزايلده شعوبييه نين تربييه ائديب تاريخه سوخدوغو شاه ايسماعيل واسيطه سي ايله بو آماجلارينا چاتديلار و اؤزونو ساساني واريثي آدلانديران شاه ايسماعيل صفويليگي ساساني-فارس دَيَرلري اوزرينده قوراراق شاهنامه ني* ده يئنيدن يازديرراراق تورک دوشمنلیگینی بو اثره داها دا آرتیردی. بو شکيلده صفويلردن سونرا عيراقي-عجم و عيراقي-عرب عوثمانلي نين باغدادي آلديغي آنا قدر بوتونلشميش اولدو. شاه ايسماعيلين آذربايجاندا و عيراقدا تؤرتديگي سويقيريملار حسابينا موسلمانلارين چوخو قتل ائديلدي، چوخو دا قورخوسوندان ايسلامدان واز کئچيب شعوبييه اينانجينا تسليم اولدو. بؤيله جه صفوي جوغرافيياسيندا يئنيدن باش قالديران ساسانيليک بؤلگه خالقلاري و مدنييتلري ايله حسابلاشماغا، عربي و تورکو آشاغيلاماغا باشلادي.

  صفوي-شعوبييه دؤولتي نين قورولوشو ايله سرت فيکيرسل و اينانجسال قارانليق اولوشدورولدو. موللا-فئودال صينيفي اورتايا چيخاراق مئهدي نين نايبلري آدي آلتيندا سياسي ايقتيدارين گئرچک صاحيبي اولدو. بو تاريخي اورتامداکي گليشمه لر ايسلام دونيانسيندان قوپوق اولاراق مئيدانا چيخيردي. ديقت ائديلرسه، صفويلردن سونرا هئچ بير قيياما راست گلينمه ميشدير. چونکو صفويليک دَييشيک اينانجلارين و ايسلامييتين کؤکونو بو جوغرافييالاردان قازاراق يئرينه مجوسي-ساساني اينانجيني يئرلشديردي. بو اوزدن ده بو جوغرافيياداکي فيکير گليشمه لريني ايسلام دونياسي اؤلکه لري آنلايا بيلميردي. شئيخيييه نين ده اؤزونو بو تاريخي موحيطده آچيقلايا بيله جگيني سانماسي نين سببي بو ايدي. شئيخيييه صفوي تاريخي موحيطيندن يوغرولموشدو و باشقا ايسلام اؤلکه سينده آنلاشيلا بيلمزدي.

  مئهدي نين خوراساندان قارا بايراقلي اوردولاري نين چيخاجاغي دا شعوبييه نين خوراساني مرکزی قرارگاه اولاراق سئچمه سي و اوراني قوتساماسي اوزوندن ايدي. چونکو ساسانيلردن سونرا ايلک فارس دؤولتچيليگي، فارس ديلي و مدنييتي خوراساندا طاهير اوغوللاري طرفيندن قورولدو و يئنه ده صففاريلر، سامانيلر طرفيندن داوام ائتديريلدي. ايسلامدا ايسه خوراسان دئيه بير اؤلکه آدي کئچمه مکده دير. هئچ بير ايسلام قايناغيندا مئهدي و اونون اوردولاري نين خوراساندان ظوهور ائده جگي حاقدا بيلگي يوخدور. بوتون بو افسانه لر شعوبييه نين اويدورمالاريندان باشقا بير شئي اولماميشدير. خوراساندان مئهدي نين قارا بايراقلي اوردولاري نين چيخاجاغي افسانه سيني عوثمانلي ايسلامي قبول ائتمزدي، ائده بيلمزدي. چونکو بو افسانه لر فارس-شعوبييه اويدورمالاريدیر. آنجاق عربله شن فارسلارين ساساني و مداين** نوستالژیسی اونلارين بيلينجالتيندان سيلينمه دي. مداينه باغلي، ياپيشيق و ياخين اولان نجف، کربلا کيمي شهرلرين فارسلار طرفيندن قوتسانماسي نين دا اساس سببي بو اولموشدور. چونکو ايسلامدا، يالنيز مککه موسلمانلار اوچون اؤنملي شهردیر. پئيقمبر طرفيندن فتح ائديلن شهر مککه ايدي. ايسلامدا نجف، کربلا قوتساللاغي آديندا بير آنلاييش اولماميشدير، يوخدور. بونلارين هاميسي فارسلارين ساساني نوستالژیسی نین اورونلريدير.  

  صفوي دؤولتي قورولوب و باشقا اينانجلاري سويقيريملا يوخ ائتديکدن سونرا بو جوغرافييادا آزادليق آرايانلارين دورومو قارانليقدا ايينه دلیگی بويدا ايشيق آرايانلارا بنزه ميشدير. چونکو بو جوغرافييالاردا صفويليکدن سونرا بوتون ايسلامي تجروبه لر يوخ ائديلدي. تاريخي-معنوي دَيَرلر سيليندي. هر شئي صيفيرا چارپيلاراق ساساني-فارس گلنکلري اساسيندا يئني دَيَرلر ايجاد ائديلمه يه باشلاندي. بو سورَج قاجارلار دؤنمينده ده بوتون هيزي ايله داوام ائتدي. بو اوزدن ده شئيخيييه، کشفيييه و بابيييه بو تاريخي اورتامين ايچيندن يوغرولدوغو اوچون ايسلام اؤلکه لريني قاپساياجاق سؤيله ملر گليشديره بيلمزديلر. لاکين اونلارين سؤيله ملرينده صفوي تاريخي موحيطينه آنتيتئز اولاراق ايره ليجي گؤروشلر مؤوجود ايدي. صفويليکدن سونرا اورتايا چيخان ايلک اعتيراض سسي ايدي. اؤزلليکله اونلارين قادينلارا حاق تانيمالاري شيعه نين قاديني ساتيلاجاق اشيا کيمي گؤرَن "موتعه" آنلاييشينا قارشي ايدي.

  بو باغلامدا ديقتي جلب ائدن بير باشقا مسئله ده وار. نه شئيخيييه ليکده، نه کشفيييه ليکده، نه ده بابيييه ليکده تورک کيمليگيني اؤنه چيخاراجاق هئچ بير حاديثه يه تانيق اولموروق. بو حرکتين ايچينده ائتکيلي اولانلارين تام اکثرييتي تورک اولسالار دا، اونلاردان تورکچه هئچ بير اثر ميراث قالماميشدير. ندن؟ صفويليلردن سونرا تورکلوک دويقو و دوشونجه اولاراق بو جوغرافييالاردان سيليندي و يالنيزجا ايچگودوسل ياشانتي اولاراق قالدي. ايچگودوسل (غریزی) ياشانتييا محکوم ائديلن تورکلرين اؤزونو وورما سورجي باشلادي. اؤزونو وورما سورجي سويجا تورک اولانلارين اؤز کيمليکلريني تاريخدن سيلمه ائيله ملري کيمي اورتايا چيخدي. فيکرن اؤزونو يوخ ائتمه نين ان باريز گؤسترگه سي صفويلردن سونرا تورک قالاباليغي نين جاميلرده باشيني يارماسي، سينه و زنجير وورماسي کيمي گؤرولموشدور. بو باشلاريني قاناتمالار، تورک دويقو و دوشونجه سينه قارشي آچيقجا سالديرقانليغين گؤرونتوسو کيمي آلقيلانماليدير. جاميلرده کي آغلاشمالار تدريجن اؤلدورولن تورک کيمليگي نين جنازه سي اوزرينه ياس مراسيمي کيمي ايدراک ائديلمه ليدير. ندير بو گؤز ياشلاري، ندير بو آغلاشما؟ ايسلامين هاراسيندا واردير بو سئویميسز گؤرونوتو؟ صفوييتله ايچگودوسل ياشاما محکوم ائديلن تورک قالاباليغي بير آزجيق يازيب-اوخوما قابيلييتينه صاحيب اولدوقلاريندا ايلک اولاراق سالديرديقلاري اولقو و اولاي تورکلوک، تورکچه و تورکلر اولموشدور. چونکو صفوييت بو قالاباليغي دئوشيره رک بيرر ساساني دَيَرلري نين کؤنوللو عسگرلري حالینا گتیرمیشدی. بو اوزدن ده بو تاريخي موحيطدن تورکلويه و اينسانليغا يارارلي اولاجاق گليشمه لره تانيق اولماق مومکون اولماميشدير. بابيليک صفوي اينانج حبسخاناسيندان آزاد اولماق اوچون ايلک اعتيراض حرکتي ایدی. لاکين بؤيوک قتللر سونوجو اونون کؤکونو کسديلر. هئچ بير بيلگي بيريکيمينه، معنوي دَيَره صاحيب اولمايان صفوي تاريخي موحيطيندن ايران شيعه جومهورييتي نين اورتايا چيخماسيندان دوغال بير شئي اولا بيلمزدي. نئجه کي، ايران شيعه جومهورييتي نين ايدئولوقلاري حاقلي اولاراق اؤزلريني صفوي واريثلري آدلانديرماقداديرلار.

---

* Şah İsmayılın Şahnaməni yenidən yazdırıb və oraya türk düşmənliyini ayrıntılı şəkildə yerləşdirməsi ilə bağlı “şüubiyə” adlı kitabımda bəlgəli bilgilər mövcuddur.

** Mədain- Sasanilərin başkəndi. İndiki İraqda.