پروفسور دوکتور تورکان گنجه لی
چئویرن: گونتای گنجآلپ
صفویلر دؤولتی و تورک دیلی
شاه ایسماعیل ناخجیوان’ین یاخینلیغیندا یئرلشن شرور’دا الوند میرزا آغقویونلو´نو دا یئندیکدن سونرا 1501- جی ایلده صفوی - تورک دؤولتینی تاسیس ائدرَک، تا اسکیلردن آزربایجان’ین اویقارلیق اوداغی اولان تبریز’ی باشکند اعلان ائتدی. شاه ایسماعیل’ین اوغلو و جانیشینی شاه طهماسیب عوثمانلی تهدیدی و گووَنلیک ندنی ایله باشکندی قزوین’ه اینتیقال ائتدی. بیرینجی شاه عباس ایسه باشکندی ایسفاهان’ا نقل ائتدیردی. باش کندین تورک مرکزلی تبریز شهریندن فارس نوفوسو آغیرلیقدا اولان ایسفاهان شهرینه اینتیقال ائدیلیشی تبریز’ین سییاسال و قولتورل اؤنمینی گئنیش اؤلچوده کیچیمسه میشدیر. دیگر طرفدن شاه عباس’ین اوردودا یاپدیغی رئفورملار اوزوندن قیزیلباشلار اؤنمینی ایتیرمه یه باشلامیشدی.
بوتون بونلارا قارشین صفوی شاهلاری نین و قیزیلباشلارین آنا دیلی اولان تورکچه یئنی باشکند ایسفاهان’دا دا تبریز’ده و قزوین’ده اولدوغو کیمی کندی یایقینلیغینی و ائتکینلیگینی سوردورموشدور. ایسفاهان’ین عباساباد محلله سی نین ساکینلری نین دیلی اؤنجه لردن ده تورکچه ایدی. بو محلله ایسفاهان’ین باتی طرفینده تبریزلیلرین یئرلشمه لری اوچون احداث ائدیلمیشدیر.
آوروپالی گزگینلر و ایران’دا گؤرَولی اولان بعضی آوروپالیلار تورک دیلی نین صفویلر دؤنمینده کی اؤنمی قونوسوندا ایلگینچ بیلگیلر وئرمکده دیرلر. بو بیلگیلر عیرق و دیل قونوسوندا اولماقلا برابر بو دؤنمده کی تورک دیلی نین اولاغان اؤنمینی، دَیَرینی ده ایچه رمکده دیر. ایکی ایل ایستانبول’دا ایقامت ائدَرَک تورکچه اؤیرَنَن اونلو سیاح پیترو دئللا واله 18 آرالیق 1617- جی ایلده ایسفاهان’دان آرخاداشی ماریو ایسکیپانو’یا گؤندردیگی مکتوبوندا یازیر: «صفوی دؤولتی نین اراضیسینده فارسچا’دان داها چوخ تورک دیلی قونوشولور، اؤزللیکله سارایدا و دؤولت شخصییتلری آراسیندا…یالنیز، تورکچه قونوشماق صفوی دؤولتی وطنداشلاری نین تورکچه’نی فارسچا’یا ترجیح ائتمه لری و تورکچه’یه داها آرتیق دَیَر وئرمه لری آنلامیندا دئییلدیر. بونون بیر ندنی صفوی دؤولتی تبعه لری نین چوغونلوقدا تورک و دیگر ندنی ایسه اوردونون بوتونو ایله قیزیلباشلاردان اولوشماسیدیر. قیزیلباشلار ایسه سوی اولاراق توکدورلر. حتی پادیشاهین قوللاری و خیدمتکارلاری بیله، تورکچه قونوشور و فارسچا بیلمه مکده دیرلر. بو ندنله ده یالنیز امرلر دئییل اوردو ایله دایم تماسدا اولان پادیشاه دا مطلبلری قولایجا آنلاتابیلمه سی اوچون تورکچه قونوشور. بو اوزدن ده آنجاق تورک دیلی سارایدا، اؤزللیکله سارای قادینلاری آراسیندا ایله تیشیم و آنلاتیشیم آراجیدیر.»
دئللا واله بو مکتوبوندا یازی دیلی اولاراق قوللانیلان فارس دیلی اوزَرینه ده دئیینمکده دیر. 1618’ده ماییس آیی نین باشلاریندا قلمه آلدیغی دیگر بیر مکتوبوندا شاه عباسلا اولان گؤروشو ایله ایلگیلی بیلگی وئرمکده دیر: «شاه منه اوتورما امری وئردیکدن سونرا، سفریم قونوسوندا و بو یئرلره گلیشیمین ندنی ایله ایلگیلی تورکچه سورولار سوردو. من اؤزت اولاراق شاهین سورولارینا یانیت وئردیم. شاه عآدتی اوزَره مندن دویدوقلارینی فارسچا’یا چئویریپ اطرافینداکیلارا سؤیله ییردی… ایستانبول آغزییلا قونوشدوغومدان دولایی شاه منیم بعضی سؤزلریمی آنلایامامیشدی و عینی جاوابیمی من تکرار سؤیله مک زوروندا قالدیم.»
بو موللیف صفوییه’ده (یران’دا) بولوندوغو سوره ایچه ریسینده، حتی تورکچه بیر شعر ده یازمیشدیر. 1620’ده تورکچه’ نین گرامری ایله ایلگیلی بیر کیتاب یازاراق، اثری نین گیریشینده تورک دیلی نین اؤنمی اوزَرینه دئیینمیش و تورکچه’ نین گئنیش بیر جوغرافی یایقینلیغی اوزوندن اؤیرنیلمه سینی ضروری سایمیشدیر. تورک دیلی نین جوغرافیاسینی قیزیلباشلار دؤولتی نین اراضیسی (ایران، باغداد، آفقانیستان، قافقازلار)، عوثمانلی ایمپراتورلوغو (اوروپا، آفریکا، کیچیک آسیا، بالکانلار)، مرکزی آسیا (تورکیستان) و تورکلرین یاشادیغی دیگر یئرلر اولاراق آنلاتمیشدیر.
دیگر آوروپالی یئتکیلیلردن بیریسی ده ایمپراتور فردیک فن هئلسهتاین طرفیندن آلمان بویوک ائلچیلیگی اؤزل قلم مودورو کیمی روسیا’یا و صفوییه’یه گؤندریلن آدام اولئاریوس’دور. بو شخص 1636- جی ایلین قاسیم آییندان 1638- جی ایلین شوبات آیینا قدر صفوییه’ده اولموشدور. اولئاریوس شاهین بویوک ائلچیلر اوچون دوزنله دیگی بیر شؤله نی وصف ائدَرَک یازیر کی: «شؤلن بیتدیکدن سونرا ائشیکآقاسی باشی تورک دیلینده یوکسک سسله بؤیله دئدی: «سوفره حاققینا، شاه دؤولتینه، غازیلر قوووتینه، آللاه آللاه دئیه لیم!» ضیافتده بولونانلار عینی زاماندا بیر سسله تکرارلادیلار: آللاه آللاه.»
عینی موللیف یازیر کی، صفوی یؤنه تیمینده بولونانلار، اؤزَللیکله شیروان، آزَربایجان، عیراق، باغداد و ایران’دا یاشایانلار کندی چوجوقلارینا تورکچه’یی اؤیره دیرلر. و داوام ائدیر کی تورک دیلی صفوی’لرین باشکندی اولان ایسفاهان’دا او قدر ائتکیندیر کی اورادا فارسچا بیر سؤز دویماق بیله چوخ چئتیندیر. موللیف یینه ده یازیر کی: صفوی تبعه لری تورکچه و فارسچا شعر اثرلری اوخویورلار. ایماد الدین نسیمی، نوایی، فوضولی کیمی شاعیرلرین تورکچه و فیردوسی، حافیظ و کیمی شاعیرلرین ایسه فارسچا شعرلری اوخونماقدادیر.»
11 ایل صفوییه’ده اولموش شووالییه ژان شاردون یازیر: یالنیز ابهردن سونرا باشلایان گونئی طرفلرده کی شهرلرده و کؤیلرده فارسچا دویماق مومکون اولسا دا، ابهره قدر گئنللیکله تورکچه قونوشولور. آما بو تورکچه’ نین عوثمانلی تورکچه سیندن بیر آز لهچه فرقی واردی. عینی موللیف سفر نامه سی نین دیللره عاید اولان بیر بؤلومونده تورک دیلی قونوسوندا شونلاری یازیر: صفوی دؤولتینده اوردونون و سارایین دیلی تورکچه’دیر. آریستوکرات بایانلار و به یلر هپ تورکچه قونوشولار. بونون بیر تمل ندنی واردیر. صفوی هانئدانی تورکمنلره منسوبدور و اونلارین آنا دیللری تورک دیلیدیر.
1683- جو ایلده پاپانی تمثیلن صفوییه اراضیسینه گلن و اوچ ایل ایسفاهان’دا یاشایان پ. سانسون صفوییه لیلرین (صفوی دؤولتی وطنداشلارینین) شاهین منعوی گوجونه، بوتون سوچلاردان آرینمیشلیغینا اولان اینانجیندان سؤز آچاراق دئییر کی: «اونلار بوتون قونوشمالاری سیراسیندا «قوربان اولوم، دین ایمانیم پادیشاه، باشین اوغرونا فدا اولوم» عیباره لرینی چوخ قوللانیرلار.»
1644- جو ایلده بیر هئیتین باشقانلیغینی یاپاراق صفوییه’ نین باشکندی ایسفاهان’ا گلن و ایسفاهان’دا دا یاشامینی ایتیرن راپهائل دو مانس «1660’لاردا صفوییه’ نین دورومو» آدلی کیتابیندا تورکچه ایله فارسچا’نین اؤنَملری قونوسوندا بؤیله یازمیشدیر: فارس دیلی آنجاق دربارین (سارایین) دیشیندا، تورک دیلی ایسه هم سارایین دیشیندا، هم ده ایچینده قونوشولور. یونانجا و لاتینجه’ نین مزییتلرینی بو دیللرله ایلگیلی یازیلان گراماتولوژیک اثرلره باغلایان موللیف داوام ائدیر: بو آچیدان تورک دیلی نین لاتینجه و یونانجا ایله قییاسدا هیچ بیر اکسیک یانی و یؤنو یوخدور. دیگر طرفدن تورکچه’ نین لاتین دیللرینده اولدوغو کیمی قورالسیز فعللری یوخدور. تورک دیلینده کی فعللرین و ایسیملرین تؤره مه سی بللی قوراللار اوزَرَدیر. بو موللیف 1684’ده تورک دیلی نین گرامری و اؤزللیگی قونوسوندا لاتینجه بیر ریساله یازیر. بو ریساله اؤزت شکیلده یازیلمیش بیر دَیَرلندیرمه اولماسینا قارشین، تورک دیلی نین او دؤنمده کی دورومو و نیتئلیغی ایله ایلگیلی اؤنملی بیلگیلر وئرمکده دیر.
آلمان ائنگلبرت کائمپفر 1684- جو ایلده ایسویچره بویوک ائلچیسی نین رکابیندا صفوییه’یه گلیر. ایسویچره بویوک ائلچیلیگینده یازمان (کاتیب) مودورلوگو ایله برابر طبابت ده یاپان ائنگلبرت کائمپفر تورکچه ایله ایلگیلی شونلاری یازیر: ایسفاهان’دا صفوی ساراییندا قوللانیلان تورکچه ایسفاهان اهالیسی نین دیلی اولماقدان زیادا سلطنت خاندانی نین آنا دیلیدیر… تورک دیلی صفوی ساراییندا و آریستوکراتلار آراسیندا او قدر سایقینلیق قازانمیش کی دؤولت دوزئیینده مقام صاحیبی اولان و تورکچه’نی بیلمه یَنلره بیر تورلو آشاغیلیق گؤزو ایله باخیرلار.
ایسفاهان’دا یاییملانمیش او دؤنمه عاید اوچ دیللی (تورکچه، ایتالیانجا، فارسچا) بیر سؤزلوک کیتابی مؤجوددور. بو کیتاب راهیپلرین قوللانیلماسی مقصدی ایله یازیلمیشدیر. بو دا او دؤنمده تورکچه’ نین دینی پروپاقاندالار اوچون نه قدر گرکلی اولدوغونو ایثباتلاماقدادیر. بو لوغت کیتابی قونوشما دیلی نین سؤزلرینی ایچه رمکده دیر.
واکیانئویس محمد طاهیر واحید 1070 (هیجری قمری) ایلینده ایکینجی شاه عباس سلطنتی نین واقیعه لری قونوسوندا شؤیله یازیر: «موصطافا درویش کندی وطنینه دؤنمک ایسترکن، مقامی اشرف (اولو پادیشاه) اونون گووَنلیگینی ساغلاماق اوچون موبارک خططی ایله شیروان به یلربه یی حاجی منوچهرخان’ا خیطابن بیر آماننامه (گووَنلیک مکتوبو) تحریر ائتدی. بو آماننامه نین ساده اوسلوبو شاه ایسماعیل’ین و شاه تهماسیب’ین دؤنمینده تورکچه چیخاریلان حوکوملرین و فرمانلارین اوسلوبو ایله عینیدیر. بو مکتوپلارین دیلی، گونده لیک قونوشما دیلی ایله بیرینجی شاه عباس دؤنمیندن اعتیبارن عوثمانلی شیوه سیندن ائتکیله نرک اولوشان و صفوی دؤولتی نین آوروپا اولکه لری ایله موکاطیبه (یازیشما) و موراسیله (دیپلوماسی و ائلچیلیک دیلی) دیلی اولان تورکچه’ نین اورتاسیدیر. یعنی بو مکتوپلارین دیلی باتی تورکچه’سی (عوثمانلیجا) ایله دوغو تورکچه’سی نین (صفوی’لرین قوللاندیغی تورکچه) اولوشدوردوقلاری اورتاق تورکچه’دیر. اؤرنک کیمی آشاغیداکی ایکی مکتوبا ایشارا ائتمک مومکوندور:
1. شاه صفی’نین آووستوریا ایمپراتورو و ماجاریستان پادیشاهی ایکینجی فردیناند’ا مکتوبو.
2. شاه سولطان حوسئین’ین دوک ساکسونلو فردیک اوکسدوکس’ا و پولونیا پادیشاهینا یازدیغی مکتوپ.
فوضولی شعری نین اوسلوپ و طرزینی عوثمانلی شاعیرلری نین شعرلرییله قییاسلایان عوثمانلی تذکیره یازارلاری موبهم یوروملاردا بولونماقدادیرلار. منجه اونلار ایکی ادبی لهچه نین آراسیندا مؤوجود اولان فرقلیلیگه دیققتی آرتیق یؤنه لتمیشلر. بایات ائلیندن اولان فوضولی کندیسینی تورک و دیلینی تورکچه اولاراق تانیملار و عوثمانلی شاعیرلرینی روم بولقایسی و تیموریلر دئوری شاعیرلری ایسه تاتار فوصحاسی آدییلا آنلاتییور.
ایلک کز اولاراق صادیصی قیزیلباش موتکللیملری تئرمینی ده بو ایکی لهچه یه آرتیرمیشدیر. قیزیلباش’چا دیل تئریمی صفویلر زامانیندا یایقین اولان تورکچه’یه سؤیلنیردی. بونون دا ندنی صفویلر دؤولتینی قوران آنادولو قیزیلباشلاری اولسا گرک. صفویلر اینقیراضا اوغرادیقدان سونرا قیزیلباشلیق دا سیاسی و مذهبی بیر کیملیک اولدوغوندان دولایی یایقینلیغینی ایتیریب و زامانلا تاریخدن دیشلانیر حالا گلدی.
بعضی سؤیلنتیلره قارشین صفوی شاهلاری شعرین و ادبییاتین حامیلیگینی یاپمیشلار. بعضی صفوی شاهلاری و شهزادئلری کندیلرینی ایکیدیللی شاعیر آدلاندیرمیش، تورکچه و فارسچا شعر یازمیشلار. آیریجا بو ایکی دیلده یازان شاعیرلری ده تشویق ائدیردیلر. شاه عباس بیر طرفدن شفایی و باشقالاریندان چاغاتای تورکچه’سی نین اونلو شاعیری حیدرین «مخزن» آدلی کیتابی نین فارسچا’یا ترجومه ائدیلیشینی ایسته ییر، دیگر طرفدن دا کیتابخانه مودورو صادیقیدن مئولانا جلاله ددین رومی’ نین مثنوی’سی نین تورکچه’یه چئوریلمه سینی دیله ییردی.
صفوی درباریندا (ساراییندا) ملک الشعرالیق مقامی رسمی بیر روتبه ایدی. ملک الشعرانین خیدمتی اوندان عیبارت ایدی کی هر ایلین دَییشدیگی گوندن اؤنجه (نوروزدان اؤنجه) ایلک باهارین و پادیشاهین مدحینده و ثناسیندا گوزل و صنعتسل ایچه ریگی و اوستونلوگو اولان قصیده لر یازمالی، سونرا دا نوروز بایرامی گلدیگینده شاعیر بؤیوک و رسمی بیر توپلانتیدا یازدیغی قصیده سینی اوخومالی، پادیشاها سونمالی ایدی. پادیشاهین سویو، تاریخی آردیللیغی و سیرالانیشی ایله منظوم شکیلده بو قصیده ده بلیرلنملی و پادیشاهین یاپدیردیغی عماره تلر و سارایلارین آدی چکیلمه لی ایدی.
بیر سوره صفوی سارایی نین موحاسیبی اولان تاثیر تبریزی’نین دیوانیندا تورکچه غزللردن باشقا، تورکچه قصیده لر و مثنویلر ده گؤرونمکده دیر. آشاغیداکی منظومه لرین آدلاریندان دا بللی اولور کی شاه سولئیمان و شاه سولطان حوسئین’ین زامانیندا تورکچه ملیک الشعرالیق گؤرَوی بو شاعیره (تاثیر تبریزی’یه) حواله ائدیلمیشدیر:
- قصیده (تورکچه). نواب اشرف اقدس اعلا شاه سولئیمان الصفوی’یه سونولموشدور.
- قصیده (تورکچه). شاه سولطان حوسئین الموسوی’نین شاهلیق تاختینا اوتورماسی دولاییسییلا یازیلمیشدیر.
- تورکچه ترجیع. نواب طوبا’یا سونولموشدور.
- عیدییه مثنویسی (تورکچه)
- غزل (تورکچه). شهزاده سولطان آکبر بن اورنگ’ین حوضورونا سونموش و شا هزاده نین ایستئحسانینا مقبول گؤرونموشدور.
بو دؤنمین تذکیرلرینده بیر چوخ شاعیرلرین آدلاری و شعرلریندن اؤرنکلر وئریلمکده دیر. بو شاعیرلردن تورکچه دیوان و یا تورکچه قابیلی مولاحیظه شعرلر مؤوجوددور. اونلارین ایسفاهان’داکی ادبی فعالییتلری صفویلر درباری ایله ایرتیباط ایچه ریسینده اولوشا گلمیشدیر. بو شاعیرلری آشاغیداکی کیمی صینیفلندیرمک مومکوندور:
آ- تورکچه و فارسچا دیوان یازان شاعیرلر: آمانی و صادیقی کیمی
ب- ان چوخ فارسچا و بیرکاچ تورکچه شعر یازان شاعیرلر: صائب تبریزی (17 تورکچه غزل یازمیش)، واعیظ قزوینی (9 تورکچه غزل یازمیش)، تاثیر تبریزی. (بو شاعیرین قصیده لردن، غزللردن اولوشان کوللییاتیندا «تورکییات» 447 بئیتدن عیبارتدیر)
2003آنکارا
قایناقلار:
[1] . Bu makale İsveç’te yayımlanan “Tribun” dergisinin 4. sayısından alınarak Türkçeye çevrilmiştir.
[1] . I Viaggi di Pietro Della vale, ed. F. Gaeta, I (Roma, 1972),8
[1] . Aynı kaynak s. 236
[1] . Ettore Rossi, Versi turchi e altri scritte inediti di Pietro Della vale, RSO, 22*1947). 92-98
[1] . Ettore Rossi, importanza dell, inedita grammatica turca di Pietro Della Vale, Atti del XIX Congresso internazionale degi Orientalisti, (Roma,1993), 203.
[1] . Adam Olearius, Vermehrte neue Beschreibung der muscovitischen und persischen Reyse, (Schleswig, 1656), 512
[1] . Ayni kaynak. S. 616
[1] . Aynı Kaynak. S. 624
[1] . Voyages du Chevalier Chardin en Perse (Paris, 1811), II, 385-386
[1] . Aynı kaynak. 4. kitap, s. 238
[1] . P. Sanson, Estat Present du Royaume de Perse (Paris, 1694), 137
[1] . Raphael du Mans, Estat de la Perse en Ian 1660 (Paris, 1890), 134 sqq.
[1] . Bakınız: T. Gandjei, Turcica Agemica, London, 1989
[1] . 13- Engelbert Kaempfer, Amoenitatum exoticatum politico-phsico-medicarum Fasciculi V, (Lemgoviae, 1712), 144.
[1] . A. Bodroligeti, On the Turkish Vocabulare of the Isfahan Anonymous, Acta Orient. Hung. 21 (1968),15/13
[1] . Mohemmet Tahir Vahit, Abbas name, İbrahim Dehgan’ın çalışmaları, Erak 1329 (h.ş), s. 255
[1] . Bu iki mektubun metlerini L. Fekete Tiflis’te Philologia Orientalist’te 1973’te yayımlamıştır.
[1] . Bu mektuplar yayımlanmıştır. Bakınız: İran şahlarının iki Türkçe mektubu, TM, V-VI (1 934-36), 269-247
[1] . Latifi tezkiresi, el yazma nüshası Britanya müzesi Add.17339 76. yaprak
[1] . Fuzuli rubailerinde Tanrıya hitaben der:
Ben Türk zebandan iltifat eyleme kem
Veya
Ey ukde guşayı Acem u Türk u Arap
Ressamı rüsum fazl u asarı edep
Mazmun-i hadisin sebek-i her millet
Devayı kabulün senedi her mezhep
[1] . Külliyat-i Fuzuli, (İstanbul 1924), 6-7
[1] . Külliyat-i Sadiki, Tebriz Milli Kütüphanesi el yazma nüshası, s. 1022
[1] . Fahri Herevi, Revzetüsselatin, Tashih eden Hayyampur (Tebriz 1345 h.ş) 4-12, 21-28 ve Sadeki, Mecme-ül Havas, tashih ve tercüme eden Hayyampur (Tebriz 1327 h.ş)
[1] . Nesrullah Felsefi, Birinci Şah Abasın Hayatı, ikici kitap, Tahran 1324(h.ş) s. 39
[1] . Külliyat-i Sadeki 1021-22
[1] . Destur ül Müluk Mirza Refia, Mohemmet Tagi Daniş’in araştırmaları, Humaniter İlimler ve Edebiyat Enstitüsü, kayıt sayısı 68 (1348 h.ş), s 424
[1] . Külliyat-i Tesir, Alii Sepehsalar Medresesi el yazma nüshası. Bu el yazma hakkında geniş bilgi edinmek için bakınız: Fehreste in ketabhane (Bu kütüphanenin fehresti). Telif eden: Yusuf Şirazi, Tahran 1316-18(h.ş) s. 537-76
