بابک خوررمدین کیمدیر

  گونتاي گنجالپ 

   

بابک خوررمدين کيمدير؟

   

            تاريخي وئريلر گؤسترير کي، 9-جو عصردن اعتيبارن آذربايجاندا و اورتا دوغودا تورک ايزي اورتايا چيخميشدير. سووئت نفه سي و بيلگيلري ايله زهرله نن بعضي سووئتزده آذربايجان “تاريخچي”لري گئج آييليب، اورتا دوغونون بوتون تاريخينه آذربايجان تورکو آدي آلتيندا صاحيب چيخماغا چوخ مئيلليديرلر. آنجاق اونوتماماق گرکير کي، يانليش بيلگي هر زامان سيخينتي يارادار و دوغرو بيلگي اينکيشافين اؤنونده کي تيخانيقلاري اورتادان قالديرار. تاريخه سووئت گؤزلوگو ايله باخماق اونلاري بؤيوک يانيلقيلارا سوروکله ميشدير. سانکي آلتايلي اولماقدا عکسيکليک و اورتا دوغولو اولماقدا اوستونلوک وارميش کيمي تورکلرين گؤبگي نين ازلدن اورتا دوغودا کسيلديگيني ساوونانلار وار. آلتاي کؤکنليليک تورک تاريخ بيرليگيني گئرچکلر اوزرينده تشکيل ائتسه ده، بونون ترسي، تورک تاريخ بيرليگينی اورتادان قالديرماقدادير.[1] يئر کوره سي بير بوتوندور. اونون هاراسيندا ياشامانين بير اوستونلوگو اولا بيلمز. آللاه اينساني و اولوسلاري ياراتميش و اونلارا يئر کوره سينده ياشام اولاناقلاري ساغلاميشدير. آنلاشيلان بيز ده تورک اولوسو اولاراق بابک خوررمدينين مغلوبيتيندن سونرا اورتا دوغودا و آذربايجاندا يئرلشمه يه باشلاميشيق. داها سونراکي آخينلارلا بو يئرله شيم سورجي گئنيشله ميشدير. ساساني شاهلاري نين خزر خاقانلاري نين قيزلاري ايله ائولنمه لري[2] نتيجه سينده سادجه ساراي چئوره سينده تورک ايزلري اولموشدور. کوتله اولاراق بؤلگه ده تورک خالقي اؤز گلنگي ايله مؤوجود اولماميشدير. اؤرنگين خزر خاقاني قيزيني ساساني شاهي انوشيروانا اره وئرديگينده جئهيزين يانيندا قوللوقچو تورک خيدمتچيلر ده گؤندرميشدي. بونلار آزليقدا اولان کيچيک بير دسته اولدوقلاريندان و خلقي-گلنک چئوره لري اولماديقلاريندان يوخ اولوب گئتميشلر.

            ساساني دؤولتي نين عؤمر طرفيندن دئوريلمه سي ايله فارسلار بير گونده، بير ايلده، اون و يا يوز ايلده موسلمان اولماديلار. او زامان تئخنولوگييا دا چوخ گئريده ايدي. ايسلام ندير سوالينا جاواب وئرمک اوچون هم ديل، هم ده تئکنيک سورون وار ايدي. بو اوزدن ده فارسلار موسلمان اولماديلار، ايندي ده موسلمان دئييللر، ساساني شيعه سينده ديرلر. ساساني دؤولتي دئوريلديکدن سونرا اون مينلرجه ساساني دين آدامي هينديستانين قوجئرات بؤلگه سينه قاچاراق اورادا ساساني خاطيره لريني کيتابلاشديرماغا باشلاديلار. زردوشت حاققيندا بيلگي ده ايسلامدان اؤنجه مؤوجود اولماميشدير. ساساني دئوريليشيندن سونرا ايسلاما قارشي ايدئولوژي ساواش آچان ساساني فارسلاري آوئستا آدلي کيتابي وار ائتمه يه چاليشديلار. ايسلامدان اؤنجه زردوشت حاققیندا بير تک قايناغا دا راست گلينمه مکده دير. “نيبئرگين زردوشتلوکله باغلي دَيَرلنديرمه سي اينامسيزجادير. آنجاق زردوشته اينانانلار دا اونون کيمليگي حاقدا هئچ بير علمي بيلگي اورتايا قويماميشلار. زردوشت آدلي ذکالي اينسانلا ايلگيلي هئچ بير اسکي ميللي سند مؤوجود دئييلدير.“[3] “نه يونانليلار، نه سوريانيلر، نه ده ائرمني يازارلار زردوشتون “آوئستا”سي و آوئستادا کئچن گاهلاري حاقدا بيلگي وئرمه ميشلر.”[4] “ماکيدونييالي ايسکندر طرفيندن يانديريلان اصل “آوئستا” 1200 اينک دريسينه يازيلميشدي... کيمسه هخامنشيلرين دؤنمينده آوئستا يازيلاريندان بؤيوک کيتابخانالار دوزلده جک قدر ترققي سوييه سي نين وار اولدوغونو گئرچکچي و اينانديريجي تصوور ائده بيلمز. ادبي اينکيشاف او دؤنمده بو سَوييه ده ايميشسه، ديني عنعنه لرين جؤوهري اساس نومونه لرين يانديريلماسي ايله داغيلماز، محو اولمازدي. هخامنشيلرين سونونا ياخين بير دؤنمده تاماملانان ايلک يهودي تؤوراتي ميلاددان 70 ايل سونرا اورشليمده داها چتين بير بلايا معروض قالدي. خاطيرلاتماق گرکير کي، ايسکندرين غلبه سيندن سونرا هخامنشي اؤلکه سينده ديني بؤحران اورتايا چيخمادي. ديني دوروم اسکيدن اولدوغو کيمي داوام ائتدي و اسکي تانريلاري دَييشديره جک يئني بير دين اورتايا چيخمادي. تاريخيني دقيق بيلديگيميز يونان ادبيياتيندا “آوئستان”ين يونانجايا ترجومه سي ايله باغلي هئچ بير کيچيک اثره ده راستلانيلماميشدير. ايسکندردن اؤنجه مؤوجود اولان “آوئستا” سادجه خيالين ياراتديغي بير شئيدير. بو حاقدا مؤوجود اولان روايتلر افسانه دن اؤته يه کئچمه مکده دير.”[5] “زردوشتله ايلگيلي بير چوخ موباحيثه لر مؤوجوددور. بير قيسيم اونون ميللاددان 6000 ايل اول ياشاديغيني سؤيله يير.”[6] گؤرولدويو کيمي زردوشت و اونا باغلي اويدورما اينانيشلار ايسلامدان اؤنجه اولماميشدير. ساسانيلرين عؤمر طرفيندن دئوريليشيندن سونرا ايسلاما قارشي ايدئولوژي ساواشين اورونو و 19-جو عصردن باشلاياراق بؤيوک باتي دؤولتلري نين قورونتوسو اولاراق زردوشتیلیک اورتايا چيخاريلميشدير. بو ايدئولوژي چاليشمالارين بير پارچاسي دا خوررميليک آدي ايله مئيدانا گلميشدير. آيريجا، زردوشتلوگون تورک گلنگي ايله هئچ بير علاقه سي اولاماميشدير. مغلوب فارسلار ايسلاما قارشي پسيخولوژي ساواش سورجينده زردوشتلوگو اورتايا چيخارميشلار. بو دا چوخ اوزون زامان سورجي ايچينده اولموشدور. بئله کي، زردوشت کيمليگيني اولوشدورما چاليشمالاريندا 19-جو عصرده داها آکتيو اولموشلار. بونلارين باشيندا م. ف. آخوندوو گلمکده دير. 20-جي عصرين اوللرينده تبريز مرکزلي مشروطه حرکتينین اينانجيني مودئرن ساساني-صفوي کيمليگي تشکيل ائتمکده ايدي. سونوج اولاراق پهلوي دؤولتي قورولدو. زردوشت کيمليگي حاققیندا آيريجا دانيشاجاغيميز اوچون بو قونونو بورادا دوردورورق. خوررميليگين تاريخي تمل قايناقلاري آچيسيندان زردوشت قونوسونا ايشاره ائتمه نين ده يارارلي اولاجاغيني دوشوندوک.

            ساساني دؤولتي نين دئوريليشيندن باشلاياراق صفوي دؤولتي نين قورولوشونا قدر اينديکي ايران جوغرافيياسيندا ساسانيليگين يئنيدن تاسيسي یولوندا هم فيکري چاليشمالار ائديلميش، هم ده چوخلو عوصيانلار، قيياملار اولموشدور. صفوي دؤولتي نين قورولوشو ايستيثنا اولماقلا بو قيياملارين هئچ بيرينده تورکلر ايشتيراک ائتمه ميشدير. چونکي ساساني، تورک دؤولتي دئييلدي و تورکلرين ده بو تورپاقلاردا اوتوروم خاطيره لري و ساساني نوستالگييالاري مؤوجود اولماميشدي. 427 ايل اورتا دوغونو ايداره ائدن ساساني-فارس کيمليگي آسانجا تاريخدن سيلينه بيلمزدي. بو اوزدن ده ساساني خاطيره لري ابوموسليم خوراساني، ايسماعيلييه، خوررمي، مازييار و س. عوصيانلاريندا يئني شکلي ايله اورتايا چيخيردي. ايسلامييت آدي آلتيندا ساسانيليگي گئري قايتارماق ايسته ين فارسلار اموي دؤولتيني دئويره رک عباسي دؤولتيني قوردولار. عباسي دؤولتي ساسانيليگين ايسلامي مودئلينه دوغرو ايره ليله ين بير سيستئم ايدي و باشباخانلاري فارسلاردان عيبارت ايدي. آنجاق مرکزي آسييادان باغدادا گتيريلن تورکلر و ديگر طرفدن عباسيلرده يئنيدن عرب ميللييتچيليگي نين اموي زامانيندا اولدوغو کيمي باش قالديرماسي سارايدا اوچ ميللت آراسيندا رقابت اولوشدورموشدو. عیاسي خيلافتينده تورک، فارس و عرب گوجلري قارشي-قارشييا گلميشدي. 9-جو عصرده خوراساندا ايلک ساساني-ايسلام يؤنوملو فارس دؤولتي اولان طاهيرييان دؤولتي قورولدوقدان سونرا فارسلار توپارلانماغا باشلاديلار. ساسانيلرين دئوريليشي و طاهيرييان دؤولتي نين قورولوشو آراسينداکي 200 ايلليک زامان ديليميني فارس تاريخيچيليگي “ايکي يوز ايل سوکوت” آدلانديرميشدير. چونکي نيشابور مرکزلي طاهيرييان دؤولتي نين قورولوشو ايله فارس ديلي و کيمليگي یئنیدن دؤولت دوزئیینده اورتایا چیخمیشدی. طاهيرييان دؤولتي نين قورولوشوندان اعتيبارن ساساني واريثلري خيلافتله آنلاشما يولو ايله ياواش-ياواش ايره ليله مه يه باشلاميشديلار. آنجاق بير ده اينقيلابچي روحو ايله خيلافته قارشي ساواشان و خيلافتين مشروعيتيني قبول ائتمه ين حرکتلر مؤوجود ايدي. ساساني قاليغي اولان بو حرکتلرين ان گوجلوسو بابک خوررمدين حرکتي ايدي. هر شئيدن اؤنجه بابک خوررمدينين ائتنيک کيملييندن و اينانجيندان آسيلي اولماياراق، اونون بؤيوک بير ليدئر و کوموتان اولدوغونو قبول ائتمک گره کير. آنجاق بو عاغيللي و گؤرکملي ليدئرين تورکلوکله هئچ بير سوي و کولتور باغلانتيسي اولماميشدير. بو يؤنده هئچ بير بيلگي و بلگه مؤوجود دئييل. 23 ايلليک بابک دؤنميندن قالان بيلگي و بلگه لر اونون حيسسن و روحن بير ساساني اوزانتيسي اولدوغونو ايثباتلاماقدادير. خوررميليک و شيروينليک کيمي اينانج و ياشام بيچيملري ده ساساني کولتورونه مخصوص اولايلار اولموشدور. بابکين تورکلوکله باغلي اولدوغونو گؤسترن بير تک قايناق دا مؤوجود دئييلدير. تاريخي وئريلره گؤره بابکين اوردوسوندا و آذربايجاندا او زامان تورک اولماميشدير. بابک تورکلردن اولوشان خيلافت اوردولاري طرفيندن يئنيلديکدن سونرا تورکلر آذربايجاندا يئرلشمه يه باشلاميشلار. يئنه ده تاريخ وئريلرينه گؤره بابک تورکلردن عيبارت اولان اوردو طرفيندن يئنيلمه سه  ايدي، آذربايجاندا تورک نوفوسو اولماياجاق و هر احتيمالا گؤره بابکين ظفري ايله ساسانيليک تام آنلامي ايله يئنيدن جانلاناجاقدي. بو يؤنده آراشديرمالاريميزا داوام ائديريک...  

  بابک خوررمدينله ايلگيلي مؤوجود بيلگي و بلگه لري فارس آراشديرماچي سعيد نفيسي بير کيتابدا توپلاياراق “آذربايجان قهرماني بابک” آدي ايله ياييملاميشدير. دئمک اولار کي، تاريخچيلرين بابک حاققیندا بوتون معلوماتي بو کيتابدا مؤوجوددور. منيم آماجيم بو کيتابي ديليميزه ترجومه ائتمک دئييل. اولايلارين آراسينداکي باغلانتيلاري بللي اؤلچوده آراشديرماق سؤز قونوسودور. بابک مسئله سينه باخيشدا هم ايراندا، هم سووئتلرده بللي ياناشمالار مؤوجود اولموش و آذربايجان جومهورييتي نين قوروجولاري دا بو يؤنده فيکير بيلديرميشلر. سووئتلر بابکين قيرميزي بايراغي نين حئيراني ايدي. کارل مارکس مزدکچيليگي ساساني کوممونيزمي آدلانديرميشدي. بابکچيليک ده مزدکيزمين اوزانتيسي ايدي. بو سببدن ده بابکچيليک سووئتلر اوچون ايدئولوژي فورصت اولاراق اورتايا چيخميشدي. سووئتزده و ايسلام دوشمني ستالينيستلر بو اوزدن بابک مسئله سيني گونده مده توتوردولار. سووئت آذربايجانيندا “بابک” آدلي فيلمين چکيليشي ده صيرف بو اوزدن ايدي. بو فيلمله آذربايجانا کؤکلو بير کيمليک تشکيل ائتمک سؤز قونوسو اولماميشدي. ستالينيست-آتئيست گؤروش اوچون تاريخي قايناقلار آرانميشدي. “بابک” فيلمينده گؤستريلديگي کيمي آذربايجانين اينديکي دومئنانت ائتنيک کيمليگي بابک خوررمدين گلنگيندن قايناقلانمير، افشينين غلبه سيندن قايناقلانير. بو گونکو آذربايجان ميللي کيمليگي نين دئمک اولار کي، قوروجولاريندان بيري بابک دئييل ده افشين اولموشدور. سووئتيزمين بابکي  قوللانماسينا ايلک تپکي موساواتچي اؤندر رسولزاده دن گلميشدير:

  “روسييادا روس وطنسئورليگي نين آلئکساندر نئوسکي، مي نين-پوژارسکي کيمي قهرمانلاري، سوووروو، کوتوزوو، باقراتيون و سايره کيمي روس ايمپئراتورلوغونون تاريخي سرکرده لري يوکسک بير ادا ايله اؤيوله رک گؤيلره قالديريلارکن، آذربايجاندا وطن و ميللي ايستيقلال اوغروندا اونودولماز موباريزه سيله تانينميش داغيستانين بؤيوک ايمامي شاميل ايله گنجه نين ايگيد مودافيعه چيسي جاواددان بحث ائتميرلر. بونون يئرينه ايسه آذربايجان تاريخي نين درينليکلري آراناراق، اورادان بابک کيمي شخصيتلر چيخاريليب ايدئاللاشديريلير. بابک ايسلاميتين دوشمني ايدي. بير ايسلاميتين کي، اينديکي شرايطده “کوممونيزم”ه آز انگللر تؤرتمير. بابک آذربايجاني شيمالا دئييل، جنوبا قارشي قويوردو. بو حالدا دا او، سووئتلر بيرليگي نين احتيمال اولونان دوشمنينه قارشي ساواشين رمزي اولا بيلر. هر هانسي بير شکيل و رنگده اولورسا-اولسون، روسيياني قوروماق وطنپرورليک نومونه سيدير، روسييادان قوروماق ايسه عکس-اينقيلابچيلارين عمليدير. ستالينين بير فورمولو مشهوردور: “هر هانسي بير ايستيثمار اولونانين هر هانسي بير ايمپئراتورلوقدان آيريلماسي-اينقيلآب ، هر هانسي بير مملکتين سووئتلر بيرليگيندن چيخماسي ايسه عکس-اينقيلابدير.”[7]

رسولزاده داوام ائدیر: “موسلمان شرقينده بير چوخ شئيلر دييشميشدير. ايسلاميتدن اووَلکي دؤورلره عآيد اولوب دينه باغليليق باخيميندان کوفر رمزي کيمي ردد ائديلن ميللي اويانيش دؤورونده اؤزلرينه قارشي باشقا موناسيبتده اولماغي ايسته ديلر. بابک آذربايجاندا بئله آدلاردان بيريدير. “بابکي“ سؤزو هله 19-جو عصرده آذربايجاندا سؤيوش کيمي ايشله ديليردي. ديني ائحکاملارا اهميت وئرمه ين آزاد دوشونجه ليلره “بابکي“ دئييرديلر. ايندي ايسه بابک وطنپرورليگين بير ايفاده سي کيمي ايشله ديلير. قيرميزيلار ايسلاميت علئيه دارلاري اولان بو سيماني ايدئاليزه ائتمکله آذربايجانداکي وطنپرورليک دويغولاريني شيمالا دوغرو چئويرمک ايسته ديلر. لاکين حاققیندا دانيشديغيميز “آذربايجان” قزئتي نين مؤليفلري روس ايمپئرياليزمينه قارشي موباريزه اوچون ائتديکلري موراجيعتلرده دفعه لرله ميثال اولاراق، بابکي  فداکارليغين بير اؤرنگي کيمي تقديم ائديرلر. بولشئويکلر، يوخاريدا دئديگيميز کيمي، قافقاز ايستيقلال قهرماني بؤيوک شاميلين خاطيره سيني چوخ دا ياد ائتمزلر؛ آذربايجانلي جاواد خانين شخصيتيني ده تعريفله مک ايستميرلر.”[8] بو، بابک خوررمديني بهانه ائده رک آذربايجاني فيکرن، تاريخي منسوبييت دويقوسو و ائکونوميک اولاراق سؤمورن سووئتلره قارشي آذربايجان جوهمهورييتي نين قوروجوسو رسولزاده نين تپکيسي اولموشدور.

  بابکين تاريخي کيمليگي نين آراشديريلماسينا کئچه ليم. کلئيبرده کي  بز قالاسي بابکين تورک اولماديغي نين آچيق گؤسترگه سيدير. تورکلرده او دؤنملرده قالالي ساوونما سيستئمي اولماميشدير. هم ده هئچ کسين و هئچ گوجون اولاشا بيلمه يه جگي بئله قالا دوزه ني تورکلرده اولماميشدير. بو کیمی داغا سیغینما ساسانی سونراسی فارس سیستئمی اولموشدور. ایسماعیلیلر ده حسن صبباح تیمثالیندا بونا بنزر فالایا سیغیتمیشدیلار. تورکلر هر زامان ياييليمجي و سالديرقان اوردولارا صاحيب اولموشلار. بابک قالاسي نين ستراتئژي قونومو، قالا ياپيمي نين اينجلنمه سي بابکي لرين تورک اولماديغيني گؤسترمکده دير. بابک قالاسي ايمپئراتورلوق دويقولاري ايله ياشايان تورکلرين ساوونما دوزَنگينه (مئکانيزمينه) ترس کيمي گؤرونمکده دير. خوررميلردن قالان سؤزلر، کولتور و اينانج شيفره لري اينجلنديگينده اونلارين تورک گلنک و گؤرنکلري ايله هئچ بير ايلگيلري نين اولماديغي اورتايا چيخير. خوررم و خوررمدين سؤزلري نين ده ساساني تؤره لريندن گلديگي اوزرينه آراشديرماچيلار فيکير بيرليگي ايچينده ديرلر.

“نفیسی مجمل-التواریخ ولقیصص (بوتون تاریخلر و ناغیللاری) کیتابیندان روایت ائده رک یازیر: “مزدک انوشیروان ساسانی طرفیندن اؤلدورولدوکدن سونرا اونون قادینی خوررمه رئیه قاچدی. اورادا اهالینی مزدکی ن اینانجینا دعوت ائتمه یه باشلادی و یئنی حرکتین آدی “خوررمه” آدلاندی. هارون- اول رشید زامانیندا خوررمیلیک داها دا گوجلندی. بابک بو زامان بیر مئهتر اولاراق خوررمیلره قاتیلمیشدی.”[9] او زامان مزدکچیلیک نه اولموش؟ 

  مزدکچیلیک آزادلیقسئور و ایشتیراکچی حرکت ایدی. “طبری تاریخی”نی تالیف ائدن بلعمی دئییر: “مزدک قادینلار اوزرینه حاقین اولماسینی اورتادان قالدیراراق دئدی: “بؤیوک تانری بو دونیانی آچیقجا دوروست یاراتدی. بیرینی اوستون، دیگرینی آشاغی یاراتمادی. بؤیله ده اولمالیدیر و قادینلارا دا دوروست داورانیلمالیدیر. قادی نین حاقی آز، کیشی نین حاقی آرتیق اولمامالیدیر... درویش و زنگین مال پایلاشیمیندا برابر اولمالیدیر.”[10] گؤرولدویو کیمی، خوررمیلیک بیر اینانج دوزه نی اولاراق، کؤکن اعتیباری ایله ساسانیلییه دایانماقدادیر. بابکین زامانیندا آذربایجاندا ساسانی ایزلری هله سیلینمه میشدی. بابکدن داها اؤنجه ده اوچونجو خلیفه عوثمانین زامانیندا “آذربایجاندا خیلافته قارشی مئهرداد رهبرلیگینده عوصیان باش قالدیرمیشدی. عوصیانین مرکزی اورمو ایدی. بو قییام باسدیرلدی.[11]”  

          عباسقولو باکیخانوو کیمی بعضی آراشدیرماچیلار “آذربایجان” سؤزونون ائتیمولوگییاسی اوزرینده دوردوقلاریندا اونو بابکله باغلانتیلی اولاراق آچیقلامیشلار. “احتیمالا گؤره، آذربایجان سؤزو “آذر-بابکان” سؤزونون عربجلشدیریلمیش شکلیدیر.”  [12]

  ابوحنیفه دینوری “اخبار-الطوال” (خبرلر بویونجا) کیتابیندا یازیر: بابک، ابوموسلیم خوراسانی نین قیزی فاطیمه نین نوه سیدیر.[13] خوررمیلر باطینیلره منسوب اولموش و بیر چوخ محرماتی اورتادان قالدیرمیشدیلار. قوباد ساسانی زامانیندا اورتایا چیخان مزدکیلر کیمی قادینلاری دا اورتاقلاشا پایلاشدیلار. قوبادین اوغلو انوشیروان مزدکی  اؤلدورسه ده، خوررمیلر مزدکی ن یولوندا اولموشلار.[14] آنلاشیلان خوررمیلیگین ان اؤنملی اؤندری و ساواشچیسی بابک اولموشدور. چونکی او، بوتون خوررمیلری اؤز لیدئرلیگی آلتیندا بیرلشدیریب بوتونلشدیره بیلن ساواش ستراتئژیسی اوزمانی اولموشدور. عوفی “جوامئع-الحئکایات” کیتابیندا یازیر: “بابک بیر میلیون موسلمان اؤلدوردو.”[15] ایبنی-خلدون یازیر: “20 ایل سوره سینجه بابک 155 مین موسلمان اؤلدوردو.”[16] بوتون بو وئریلر بابکین نئجه بؤیوک بیر کوموتان اولدوغونو گؤسترمکده دیر. بو باشاریلی کوموتانلا عرب و حتّی فارس اوردولاری دا باش ائده بیلمه میشدیلر. چونکی فارسلارین طاهیرییان دؤولتینی قوران اؤنجولری بابکین بؤیله کؤکلو اینقیلابینی قبول ائتمیردیلر. طاهیرییان داها ایلیملی اولاراق، عباسیلرین ایچینه گیریب و اورادان ساسانیلییه دوغرو اوزانماق ایسته میشدی. بو اوزدن ده طاهیرییان و بابک آراسیندا آنلاشیلمازلیق وار ایدی. “خوررمیلیک ظاهیرن مزدکی لیگین ایسلام سونراسی داوامی ایدی. ایسلامی قوللاناراق ساسانی دؤولتینی دیریلتمک ایسته ین فارسلارین حدفلرینه خوررمیلیک اویقون اولمادیغی اوچون اونلار دا عربلرله بیر یئرده خورر می حرکتینه قارشی چیخیر و بابکه قارشی خیلافتین یانیندا یئر آلیردیلار.”[17] دیگر طرفدن عباسیلر فارسلارین خیلافتی تام اولاراق اله کئچیرمه لریندن قورخوردولار. صیرف بو آماجلا باشقا سئچنک دوشونموشدولر. تورکوستاندان ساواشچی تورکلری پارالی عسگر اولاراق اوردویا آلماغا باشلادیلار. عباسی خلیفه لری بو یوللا هم طاهیر اوغوللاری نین اؤنونو کسمک ایسته میش، هم ده بابکه قارشی تورک ساواشچیلاری سفربر ائتمیشدی. تورکلر داها سونرا گوجله نیب خلیفه لری دییشه بیله جک، حتّی خلیفه لری اؤلدوروب یئرینه باشقا خلیفه گتیره بیله جک ایمکانلارا صاحیب اولدولار. “بابکی لر حرکتی نین ائتکیسی سونوجوندا مرکزی حاکیمییتی اله کئچیرن تورکلر خیلافتین پارچالانماسینی هیزلاندیریب خیلافتین و خلیفه لرین قدرینی بللی ائتمه یه باشلادیلار.”[18] بؤیلجه خیلافت هم طاهیرییان، هم ده بابکی  ضررسیزلشدیرمک اوچون تورک عامیلینی دئوره یه سوخموشدو. بو تورک کومتانلاردان ان اؤنملیلریندن بیری افشین ایدی. “افشین، ایسلامدان اؤنجه اورتا آسییادا اوشروسنه، بؤلگه سی نین یئرلی پرئنسلرینه وئریلن بیر اونواندیر.[19]” “افشین خیلافت اوچون ده تهدید اولاراق گؤرونوردو. بونو هیسس ائدن خلیفه 841-جی ایلده اونو اؤلدورتدو[20].” 

  بابکی لر حرکتی عباسیلر خیلافتینه هم ایقتیصادی، هم ده سیاسی یؤندن اؤیله آغیر ضربه ووردو کی، خیلافت بیر داها ایستیقراری ساغلایاماییب، داغیلما سورجینی یاشاماغا باشلادی. عباسی خیلافتی بابکله ساواشدا یاریم میلیون عسگرینی ایتیرمیشدی. بو، اسکی دونیا و اورتا چاغ تاریخینده گؤرولن نادیر حادیثه دیر. بابکله ساواشدا خیلافتین ایقتیصادییاتی تامامن چؤکدو. خیلافتین اورتا آسییا و اوزاق دوغو ایله اولان تیجاری علاقه لری کسیلمیشدی.[21]

  ممون دؤنمینده خورر می حرکتی یئنی اؤندری اولان بابکله داها دا جانلاندی. بابک  خوررمی یانداشلاری ایله 23 ایل عباسی خیلافتینه قارشی ساواشدی. خلیفه نین وارلیغینی تام اولاراق تاریخدن سیلمک اوزره ایدی. آذربایجانین قاراداغ بؤلگه سینده ایشتیراکا دایانان بیر جومهورییت تسیس ائتمیشدی. بو حرکت او دؤنمده کی  ایقتیصادی، سیاسی و دینی دییشیم و دؤنوشوملرین نتیجه سی ایدی. بابکین حرکتی بؤیویه رک سورعتله یاییلماغا باشلادی. فارس، ائرمنی، کورد، روم و حتّی عرب کیمی قؤوملر بو حرکته قاتیلدیلار. باغدادی نین سؤیله دیگینه گؤره “ساده خالق کوتله سی دسته-دسته بابکه قاتیلاراق اونون اینانجینی قبول ائدیردی. آذربایجاندا اونون ساواشچیلاری نین سایی 300 مین نفره چاتمیشدی.” طبری یازیر: “همدان داغلاریندان، ایصفاهاندان و مئهرجاندان کوتله لر بابک حرکتینا قاتیلمیشدی.”[22]  بوراداکي بيلگيلرين شعوبيلر طرفيندن اولوشدورولدوغونو دوشونمک گرکير. چونکو "جومهورييت" سؤزو سون 250 ايلين سياسي آنلاييشي اولموشدور.

بابک مجوسی و ایرانلی ایدی (بوراداکی ایرانلی تورک اولمایان بیر ائتنوسا ایشاره دیر - گ. گ). آنجاق اونون موخالیفلری نین ایدیعا ائتدیکلری کیمی، بابک ایسلامی اورتادان قالدیرماق ایستمیردی. چونکی تاریخی بیلگیلره گؤره بیر چوخ موسلمان عرب ده خورر می حرکته قاتیلمیشدی. بابکین اینسانلارین اینانجی ایله ایشی یوخ ایدی. بابکی لیگین ان آشیری دوشمنلری یازیرلار کی، “بابک آذربایجاندا اولان موسلمانلارین عیبادت مثله لرینه قاریشمیردی. بابکی لر، حتّی اونلارا مسجید تیکیملرینده یاردیمچی اولوردولار.”[23] بابک قییامی نین ایکی عصاسی وار ایدی:  

·        تورپاغی صاحیبیندن آلیب اونون اوزرینده چالیشانلارلا پایلاشاراق فئودالیزمی اورتادان قالدیرماق.

·        قادینلاری کؤله لیکدن آزاد ائده رک اونلاری کیشیلرله برابر هوقوق سوییه سینه گتیرمک[24]

“بابکی لر قادینلاری جمعییتین برابر هوقوقلو عوضولری کیمی ساییردیلار. قادینلار کیشیلرله بیر یئییر، بیرلیکده چالیشیر، بیرلیکده ساواشیردی. اونلاردان بیر چوخو حربی توپلانتیلارا دا قاتیلیردی. بابکی لیک ایسلاما، خریستیانلیغا، بوددیزمه قارشی اولموشدور.” [25] بوراداکي بيلگيلرده آبارتيلميش اولاراق گؤرونمکده دير. خوررميليگين قادينلارلا باغلي ايسلامدان فرقلي ياناشمادا بولونماسي قادين حاقلاري کيمي يوروملانميشدير. قادين حاقلاري دا يئني بير اولايدير و او چاغدا بؤيله بير حاق فلسفه سي اولماميشدير. موقاييسه ائديله جک اولورسا، ايسلامداکي قادين حاقلاري هئچ بير دينده اولماميشدير. خوررميلرده قادين حاقلاري نين نه اولدوغو بللي دئييل. قادين حاقلاري دئيييلديگينده اونلارا هانسي حاقلار تانينميشدير؟ ايسلامدا ايسه قادين حاقلاري زامان آخيشي ايچينده گئنيشله ين حاق آنلاييشدير.

 خوررمی حرکتی ابوموسلیم خوراسانی نین اؤلوموندن سونرا 754-جو ایلده اورتایا چیخدی. بعضیلری ابوموسلیمین اؤلومونه اینانمادیلار و اونون گئری دؤنه جگینه ایناندیلار. اونون گئری دؤنوب و امویلری دئویردیگی کیمی، بو دفعه  ده دونیانی عدالتله دولدوراجاغینا اینانیردیلار. بعضیلری ده اونون اؤلومونه اینانیر و قیزی فاتیمه نی ایمام اولاراق قبول ائدیردیلر. اونون قیزینی ایمام اولاراق قبول ائدنلره “موسلیمیییه” و یا “فاتیمیییه” دئییردیلر. خوراساندا سونباد ابوموسلیمین اینتیقامینی آلماق اوچون قییام ائتدی. آنجاق اونون قییامی 70 گوندن سونرا سؤندورولدو. خوررمیلیکله ابوموسلیم آراسیندا باغ قورانلار دا وار. خورر می حرکت سوسیال تمایول باخیمیندان مزدکیلره، سیاسی و دینی باخیمیندان شیه یه یاخین ایدی. خوررمیلر موختالیف فیرقه لره بؤلونموشدولر. آنجاق بوتون فیرقه لر تناسوخه اینانیردی. خوررمیلر دئییردیلر کی، رسوللارین (کیتابی اولان پئیقمبر) و نبیلرین (کیتاب اولمایان پئیقمبرلر) تعلیملری فرقلی اولسا دا، هامیسی نین قایناغی بیردیر. خوررمیلرین اؤزلرینه خاص ایماملاری وار ایدی. ایختیلاف زامانی اونلارا موراجیعت ائدیردیلر. خورر می اینانجی نین عصاسیندا ایشیق و قارانلیق دورماقدادیر. ایستخری دئییر: خورر می کندلرده ناماز قیلماق و قوران اوخوماق اوچون مسجیدلر ده وار. آنجاق باطینده هئچ بیر دینه اینانمازلار.[26]

  بابکچیلیکله مزدکچیلیک آراسیندا سوسیال هوقوق باخیمیندان چوخ یاخین ایلیشکیلر اولموشدور. بو اوزدن ده باغدادی دئییر: “خوررمیلر مزدک مذهبیندن ایدیلر.”[27] بابکی  بو یولدا باشاریلی ائدن زنگینلرین یوخسوللارا ائتدیکلری ظولم ایدی. ظولم آلتیندا اینله ینلر بابکه سیغینیردیلار.[28] یعقوبی یازیر کی “بابک حرکتی اورتایا چیخالی یوخسوللارین ظالیملره قارشی عوصیان ائتمه سی هر گون بیر آز داها آرتماغا باشلادی. اؤز فئوداللارینا قارشی چیخاراق اونلاری یاغمالاییب بابکه سیغینیردیلار.” بابک حاقیندا موختالیف سؤزلر سؤیلندیگیندن خوررمیلیگین گئرچک کیملیگی بیلینمز قالمیشدیر. گئرچک اولان بودور کی، بابکی لر روحلاری نین ماددی چیرکابا بولاشماماسی اوچون چالیشیردیلار. خورر می زاهیدلرین هارام سایدیغی ات کیمی اورونلری یئمیردیلر.[29] شهریستانی یازیر: “خوررمیلر دئییردیلر کی، دینلر و شریتلر آراسیندا فرق اولسا دا، هامیسی نین قایناغی بیردیر. وهی هئچ بیر زامان کسیلمز. کیمسه بیر دینه اینانیر و اینانجینا گؤره ثاواب و جزا بکله ییرسه، خوررمیلره گؤره او، دوروست آدام ساییلیردی. بو اوزدن ده خوررمیلره قارشی هانسیسا بیر دین ساواش آچماسا ایدی، خوررمیلر اونا قارشی چیخمیردیلار. بابکچیلر اونلارلا ساواشیلمادیغی سورجه قان تؤکمکدن ده خوشلانمیرلار.” [30]

بابکین یئنیلگه سیندن سونرا بؤلگه یه تورک آخینلاری باشلامیشدیر. بابک اؤلدورولدوکدن سونرا خوررمیلری تام اولاراق تمیزله مک اوچون خیلافت تورکلردن اولوشان اوردولاری آذربایجانا گؤندرمیشدی. اسکی چاغلاردا اؤزللیکلله اینانج ساواشلاریندا قورخونج سویقیریملار گئرچکلشیردی. معلوم اولور کی، آذربایجانا گلن تورک ساواشچیلار بوتون خورر می کیشیلری قتل ائده رک قادینلارینی و قیزلارینی دا اؤزلرینینکی ائتمیشلر. هر تورک ساواشچیسی نین سایسیز خورر می قادینی اولموشدور. آذربایجاندا تورک نوفوسو هم بو تؤرمه لردن، هم ده ساواشچی تورکلرین بؤلگه یه آخینی ایله آرتماغا باشلامیشدیر. بیر سؤزله، بابکین مغلوبییتی ایله آذربایجاندا خورر می و ساسانی قالیقلاری تامامی ایله یوخ ائدیله رک یئرینه تورک اونسورو یئرلشمه یه باشلامیشدیر. بو قونویا ه. ائلچیبی “تولونوغوللاری دؤولتی” کیتابیندا بو شکیلده ایشاره ائدر: 

  “بابکین مغلوبییتیندن سونرا دا عوصیانلار داوام ائتمیشدی. عوصیانلاری باسدیرماق اوچون خلیفه یئنه ده تورکلردن اولوشان اوردونو گؤندرمیشدی. “بوغا 200 مین اوردوسو ایله عربیستاندان ائرمنییه یه گؤندریلدی... اوردو اوچ قولا آیریلدی. بیرینجی بؤلوک سامسونا، ایکینجی بؤلوک مرکزی ائرمنییه یه و اوچونجو بؤلوک آلبانییایا...  داها اؤنجه ده تورک زیره کی ن 200 مین اوردوسو ایله آذربایجانا گؤندریلدیگینی سؤیله میشدیک. بیزه گؤره بونلار گئری دؤنمه میشدیر. گئری دؤنمه لری ایله باغلی هئچ بیر قایناق یوخدور...”[31] بو وئریلردن یولا چیخاراق آذربایجانین تورکلشمه سورجی نین بابکین مغلوبییتیندن سونرا باشلادیغینی دوشونمک مومکوندور. آذربایجانا و آلبانییایا آخین ائدن چوخسایلی تورک اوردولاری بو یئرلرده مسکونلاشماغا باشلایاراق، چوخقادینلی عاییله قوروب یاشامالارینا داوام ائتمیشلر. 

  خوررمیلیک ساسانی نوستالگییاسی کیمی سونراکی دؤنملرده ده ائتکیسینی سوردورموشدو. « ملیکشاهین دؤورونده حسن صبباح، بیر چوخ خوصوصلاردا خوررمیلرین قانونلارینا اساسلاناراق، مولهیدلرین چیرکین مذهبینی مئیدانا آتدی. او، اطرافینا جانیندان کئچن بیر چوخ فدایی توپلاییب فیتنه-فساد یولو ایله اؤز عظمت و ایستیبدادینی آرتیریردی.»[32]

“11-جی یوزیلین سونلاریندا یئنی بیر گوج ایله عوصیان ائدن باطینیلرین اورتا دوغودا قورخونج بیر حرکته دؤنوشمه سینده ده بابکلیگین اؤنملی ائتکیسی اولموشدور.”[33] “ی. بئلیایئوه گؤره خوررمیلر خریستیانلیغا ایسلامدان داها یاخین اولموشلار.”[34] ائلچیبی بو کیتابیندا صفویلرله خوررمیلیک آراسیندا باغلارین اولدوغونو و صفویلرین خوررمیلیگی تبلیغ ائتدیکلرینی ده سؤیله مکده دیر. “بابکی لیک ائتکیسی آذربایجاندا 16-جی یوزیلده ده ائتکیسینی گؤسترمیشدیر. صفوی دؤولتینی قوران شاه ایسماییل آتاسی شئیخ هئیدرین طرفدارلاری آراسیندا بابکی لیگی تبلیغ ائتمیشدیر.[35]”

  صفویلیگین ساسانی کیملیگی نین دیریلیشی اولدوغو قونوسونو بیر چوخ یازیلاریمدا یازمیشام و صفویلیگین خوررمیلییه بو باخیمدان خوشگؤرو ایله باخماسی دا آنلاشیلاندیر. چونکی ساسانی دؤولتی نین دئوریلیشیندن سونرا اورتایا چیخان ساسانی کیملیگی محورلی بوتون قییاملار سانکی صفوی دؤولتینی قورماق اوچون اولموشدور. ساسانی محورلی صفوی دؤولتی ساسانی ایسلام آنلاییشینی منیمسه میش اولان قیزیلباش تورکلر، یا دا اینانج و اولکو اولاراق فارسلاشان  تورکلر طرفیندن قورولدوقدان سونرا ایندیکی ایراندا بوتون قییاملارا سون وئریلمیش و بیرمرکزلی ساسانی سایاغی دؤولت قورولموشدور.  

          سون اولاراق بؤیله بیر سونوجا وارماق مومکوندور کی، خوررمیلیک و اونون بؤیوک لیدئری بابک خوررمدین خیلافته قارشی مؤحتشم دیره نیش گؤستریب ساواشسالار دا، تورکلوکله ایلگیلری نین اولمادیقلاری اورتادادیر. بابک مغلوب اولماسایدی آزربایجاندا و آنادولودا تورکلرین مسکونلاشماسی دا مومکون اولمایا بیلردی. خوررمیلیک سووئتلرده و ایراندا طرفسیز آراشدیریلمامیشدیر.  سووئتلرده خوررميليک تورک-ايسلام دوشمنليگينه خيدمت ائتديگي کيمي، صفوي سونراسي ايراندا، اؤزلليکله 20-جي عصرده خوررميليک فارس-ساساني ميللييتچيليگينه خيدمت ائتميشدير.  

  21.12.012 

   

---

[1] Bəzi sözdə tarixçilər heç bir tarixi bəlgəyə dayanmadan öz xəyal quruntularını tarixi gerçəklər kimi sunur və Mərkəzi Asiyaya da türklərin Urmu civarından getdiyini savunurlar. Bu görüşə görə Səlcuq axınları Urmu gölü civarından neçə min il öncə Mərkəzi Asiyaya gedən türklərin yenidən geri dönüşü olmuşdur. Böylə gülünc tarixçiliyə görə sanki bölgədə tək türklər olmuş və başqa xalqlar olmamışdır. Urmudan Mərkəzi Asiyaya köç sırasında başqa xalqların təpkisi nə olmuş? Bu köç hansı təbii fəlakət və ya quraqlıq üzüındən olmuş? Bu köç sırası dönəmində Urmu civarında böyük təbii fəlakətlər olmuşmu? Olmamışsa, nədən bir xalq durub-durduğu yerdə köç etməlidir? Köçlərin səbəbi təbiətin basqıları deyilmi? Səlcuqların axını Mərkəzi Asiyadakı quraqlıq üzündən olmuşdur. Minillər öncə Urmu civarında nə qədər xalq olardı ki? Cəmiyyəti çox az olan bölgənin yaşamaq üçün yetərli doğal imkanı olmamışmı? Yer kürəsində son geoloji dəyişiklikdən sonra Doğudan Batıya doğru köçlərin olduğunu nə radioaktiv, nə də dilçilik veriləri göstərməkdədir. Bütün bu kimi sorular Urmudan Doğuya doğru köç məsələsinin əfsanə və quruntu olduğunu isbatlamaqdadır.

[2] A. BAKIXANOV GÜLÜSTANİ – İRƏM Bakı –2000, Tərcumə edəni M. Əskərli

[3] Nasir Purpirar “on iki əsr sükut”, çevirən Güntay Cavanşir, Azərbaycan Milli Ensiklopediyası yayınları, s. 140.

[4] Nasir Purpirar “On iki əsr sükut”, çevirən Güntay Cavanşir, Azərbaycan Milli Ensiklopediyası yayınları, s. 138.

[5] Nasir Purpirar “On iki əsr sükut”, çevirən Güntay Cavanşir, Azərbaycan Milli Ensiklopediyası yayınları, s. 135-136, ətək yazı, Henrik Samuel Niberq “Əski İran dinləri”.

[6] Nasir Purpirar “On iki əsr sükut”, çevirən Güntay Cavanşir, Azərbaycan Milli Ensiklopediyası yayınları, s. 138.

[7] Məmməd Əmin Rəsulzadə, “Əsrimizin Səyavuşu” Çağdaş Azərbaycan tarixi bölümü, Gənclik Bakı 1991, s. 94.

[8] Məmməd Əmin Rəsulzadə, “Əsrimizin Səyavuşu” Çağdaş Azərbaycan tarixi bölümü, Gənclik Bakı 1991, s. 101.

[9] Səid Nəfisi “Babək Xorrəmdin delavəre Azərbaycan” , Əsatir yayınıları, Tehran 1384 (h. Ş), 2005- Tehran, s. 16.

[10] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 162.

[11] Kurt Frischler´in ”Peyqəmbərdən sonra Hz. Ayişə” (Ayişə bə´d əz peyqəmbər). s, 360-366.

[12] A. BAKIXANOV GÜLÜSTANİ – İRƏM Bakı –2000, Tərcumə edəni M. Əskərli

[13] Səid Nəfisi “Babək Xorrəmdin delavəre Azərbaycan” , Əsatir yayınıları, Tehran 1384 (h. Ş), 2005- Tehran, s. 17.

[14] Səid Nəfisi “Babək Xorrəmdin delavəre Azərbaycan” , Əsatir yayınıları, Tehran 1384 (h. Ş), 2005- Tehran, s. 17-18.

[15] Səid Nəfisi “Babək Xorrəmdin delavəre Azərbaycan” , Əsatir yayınıları, Tehran 1384 (h. Ş), 2005- Tehran, s. 18.

[16] Səid Nəfisi “Babək Xorrəmdin delavəre Azərbaycan” , Əsatir yayınıları, Tehran 1384 (h. Ş), 2005- Tehran, s. 19.

[17] Qulamhüseyn Zərrinkub, “İki əsr sükut” (Do qərn sokut), s. 188.

[18] Ebülfez Elçibey, ”Tolunoğulları devleti”, Ötüken Neşriyatı- 1997, s. 46.

[19] W. Barthold, Moğol İstilasına Kadar Türkistan, hzr. H. Dursun Yıldız, Ankara, 1990, s. 228.

[20] Ebülfez Elçibey, ”Tolunoğulları devleti”, Ötüken Neşriyatı- 1997, s. 43.

[21] Ebülfez Elçibey, “”Tolunoğulları devleti”, Ötüken Neşriyatı- 1997, s. 24-25.

[22] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 162-163.

[23] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 163.

[24] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 163.

[25] Ebülfez Elçibey, “Tolunoğulları devleti”, Ötüken Neşriyatı- 1997, s. 38-39.

[26] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 162.

[27] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 163.

[28] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 163.

[29] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 163.

[30] Həna Əlfaxuri- Xəlil Əlcər, “İslam dünyasında fəlsəfə tarixi”, ərəbcədən farscaya çevirən Abdulhəmid Ayəti 3-cü yayım “İslami inqilab yayınları” 1367 (hicri-şəmsi), s. 163-164.

[31] Ebülfez Elçibey,  “Tolunoğulları devleti”, Ötüken Neşriyatı- 1997, s. 32-33.

[32] A. BAKIXANOV GÜLÜSTANİ – İRƏM Bakı –2000, Tərcumə edəni M. Əskərli.

[33] Ebülfez Elçibey, “Tolunoğulları devleti”, Ötüken Neşriyatı- 1997, s. 37.

[34] Ebülfez Elçibey, “Tolunoğulları devleti”, Ötüken Neşriyatı- 1997, s. 38.

[35] Ebülfez Elçibey, “Tolunoğulları devleti”, Ötüken Neşriyatı- 1997, s. 38.