آتاتورک و تورکچه
آ. دیل آچار
بیرینجی دونیا ساواشیندا، بویروغو آلتیندا بولوندوغوم بیر سیرادا، آتاتورکه دیلله ایلگیلی بیر کیتاب گؤسترمیش اولدوغومو خاطیرلییوروم. بو، گنچ ماجار تورقولوقلاریندان گی. نیمته’ین 1916’دا آلمانجا اولاراق یاییملادیغی تورکچه دیل کیتابلاری سئریسیندن «تورکچه گرامر» ایدی. اوردوموزدا بولونان آلمانلار بونو قوللانییوردو، منده ده بیر نوسخه واردی. کیتاب، عرب یازیسی قوللانماقلا بیرلیکده چئوری یازییا دا یئر وئرمیشدی: ای ایچین ی؛ ی ایچین ژ؛ غ و ه ایچین یویانجا بیرر حرف؛ اؤ و او سسلری ایچین، اولدوغو کیمی اؤ و او حرفلری قوللانیلمیشدی؛ ج، چ، ش، ژ سسلری، اوستلری باشقا شکیلده ایشارتلنمیش قویروقلو ˇز، ˇج، ˇس ایله گؤستریلمیش؛ حمزه، ع و اوزاتما ایشارتلری ده اونودوولمامیشدی. آتاتورک، آچاری اؤیرندیکدن سونرا، چئوری یازیلی متنی اوخویابیلدی، فقط سیستمی به یه نمه دی. حرفلرین اوستونه قونولان ایشارتلری آرتیق بولدو، یونانجا حرفلری یادیرقادی. حاقلی ایدی، چونکو بو یازی تورک میللتینه خاص دئییل، اولوسلاراراسی بیر یازی سیستمییدی. اؤنملی اولان طرفی، آتاتورک’ون تا بیرینجی دونیا ساواشیندا، یعنی لاتین اساسلی یئنی تورک الیفباسی نین قبولوندان 12-10 ایل اؤنجه، لاتین چئوری یازیسییلا دیزیلمیش تورکچه بیر متنله قارشیلاشماسی و بوندان بیر ایزله نیم آلماسییدی.
عینی کیتابین باشقا بیر یئرینده، تورکییه تورکچه سی نین طبقه لنمه سی قونوسوندا قیساجا بیلگی وئریلمیشدی. بو بؤلومده آتاتورک، لاتین چئورییازیسییلا یازیلمیش اولان قابا تورکˇجه، اورتا تورکˇجه و فاسیه تورکˇجه کلمه لرینی بو شکیللرییله قولایجا اوخودو، «قابا تورکچه» سؤزونه جانی سیخیلدی و او پارچانی تورکچه یه چئویرمه می ایسته دی. پارچانین سونوندا، «سون زامانلاردا، دیلی هر آیدینین آنلایابیله جه گی بیر دوروما گتیرمک ایچین چالیشیلماقدادیر» دئنیلییوردو. بونو، آتاتورک، «گئنل دیلی، یعنی قازته دیلینی یالنیز آیدینلارین دئییل، هرکسین آنلییابیلمه سی گرکیر» شکلینده دوزلتدی. تانیغی اولدوغوم بو قیسا «دیل سؤیله شیسی»، آتاتورک’ون او زاماندان بری تورک دیلی نین یازی و آنلاتیش باخیمیندان اوناریمی حاققیندا دوشونمکده اولدوغونو، حتی بو آلاندا بیر فیکیر صاحیبی بولوندوغونو گؤستریر.
اون آلتی ایل سونرا آتاتورک’ون حوضورونا چیخدیغیمدا، او، یوردوموزو دوشماندان قورتارمیش، دئولتین باشینا گئچمیش، یئنی حرفلریمیزی قبول ائتدیرمیش و اولوسو کولتور آلانیندا دا یوکسلمه یولونا قویموش بولونویوردو. آتاتورک کندی ایچین گئنیش بیر کیتابلیق قوردورموش، آیدینلاری چئوره سینه توپلامیش و اولوسال اسکیلیکلریمیزی اینجه له مه یه قویولموشدو. بو اسکیلیکلردن ان هیجانلی قونولارین تاریخ و دیل آلانلاریندا بولوندوغو شوبهه گؤتورمز. هله بیر دئولت باشقانی ایچین بو گئرچک بیر قات داها هیجان وئریجیدیر.
آتاتورک بو قونودا چوخ اوخوردو. آوروپا و آمریکا’داکی بویوک ائلچیلریمیز، باتی دونیاسیندا چیخان اؤنملی کیتابلاری ساتین آلاراق چانقایا’یا گؤندریرلردی. یاز آیلاریندا آتاتورک’له بیرلیکده آنکارا’دان ایستانبول’ا گیدیلیرکن، کیتابلیقچیسی نوری ایله باش سوفراجیسی ایبراهیم، دولماباهچه سارایینا گؤتوروله جک کیتابلاری بوش جپهانه ساندیقلارینا یئرلشدیریر، موحافیظه آلایی ارلری ده بونلاری آرابالارا داشیرلاردی. کیتابلارین جپهانه ساندیقلارینا قونولماسی، درین بیر هیجان اویاندیران گؤرکملی بیر سمبولدو. حربی ساواش قازانیلمیش، شیمدی بیلیم ساواشینا گیریلمیشدی. بو ایکی ساواشین آتاتورک’ون کیشیلیگینده بیربیرییله قایناشماسی نین سمبولو ایشته بو ساندیقلاردی. آتاتورک بو کیتابلاری اوخودوکدان سونرا، سیخ سیخ سوفرادا بیلیم آداملارییلا بیرلیکده بو اثرلری اله شدیریردی. بو باخیمدان اونون سوفرا سؤیله شیلری چوخ کز بیرر بیلیم شؤله نی نیته لیگینی قازانیردی.
آتاتورک سؤزلوکلره چوخ اؤنم وئریردی. بونلار آراسیندا رادلوفف’ون 4 جیلدلیک «تورک لهچه لری سؤزلوگو» (1888-1911) ایله پکارسکیی’ نین یئنه 4 جیلدلیک «یاخوت تورکچه سی سؤزلوگو» (1907-1928) باشدا گلن اثرلردی. آتاتورک یاخوت سؤزلوگونه سیخ سیخ باخار و باخدیریر، بو لهچه ده کی کلمه لری اسکیلیکلریندن دولایی اساس سایاردی. چوواشچا اوزرینده پک دورمازدی. دیلجیلیک آلانیندا چوخ مراق ائتدیگی شئیلردن بیری یابانجی کلمه لرین ائتیمولوژیسی اولدوغو ایچین، ائتیمولوژی سؤزلوکلریندن چوغو سوفراسینا و چالیشما ماساسینا قدر گؤتورولوردو. آتاتورک’ون گئنیش بییوگرافیسینی یازاجاق اولانلارا بیر بلگه اولسون دییه، بو سؤزلوکلرین باشلیجالارینی سایییوروم پوقورنی’ نین «هیند-آوروپا دیللری نین ائتیمولوژیسی سؤزلوگو» (3 جیلد، 1. باس. 1930-1932)، بویساجق’ین «یونان دیلی ائتیمولوژیسی سؤزلوگو» (2. باس. 1923)، آ. ائرنووت-آ.مئیللت’ین «لاتین دیلی ائتیمولوژی سؤزلوگو» (1. باس. 1932)، او، بلوجه’ون «فرانسیز دیلی ائتیمولوژیسی سؤزلوگو» (1. باس. 1934). باشوورولان یابانجی سؤزجوکلر آراسیندا آ. بایللی’ نین یونانجا-فرانسیزجا سؤزلوغو (11. باس. 1925) ایله ل. قویجهرات-آ. داوئلوی’نون لاتینجه -فرانسیزجا سؤزلوگو (55. باس. 1929). گرکدیگی زامان دیل قورومو کیتابلیغیندا بولونان سومرجه، آککادجا، اسکی میصیرجه، عیبرانجا، سوریانجا، عربجه، فارسچا، سانسکریتچه ، چینجه، ژاپونجا، فینجه، ماجارجا وب. سؤزلوکلره ده باخیلیردی. سومرجه سؤزلوکلر (فر. دئلیتزسجه، 1914؛ آ. دئیمه ل، 1930-1937) اللرده چوخ دولاشیردی. آتاتورک دیل دئوریمینه هر شئیدن اؤنجه کلمه خزینه سی آلانیندان باشلادی. 1932-1936 ییللاری آراسیندا تورک دیل قورومو طرفیندن یاییملانان اثرلرین چوغونلوقلا سؤزلوک اولماسی، بو گئرچگی تانیتلار. ایلک ایش اولاراق، تورک دیل و لهچه لری نین انگینلیگینی و زنگینلیگینی اورتایا سرن تاراما درگیسی (2 جیلد، 1933-1934) چیخاریلدی؛ بو اثر حاضیرلانیرکن 125.988 تاراما فیشی گلمیش، بونلار اله نرک 7500 عوثمانلیجا کلمه یه قارشی، اسکی و یئنی تورک لهچه لریندن 30.000 کلمه گؤستریلمیشدیر. بو درگیده کی گه رَچ آز سونرا دوزنلنمیش، کلمه لر ایستانبول آغزینا اویقون بیر دوروما گتیریلمیش و بوندان جئپ قیلاووزو دئنیلن عوثمانلیجا- تورکچه و تورکچه -عوثمانلیجا ایکی جیلدلیک کیچیک بیر اثر 1935’ده اورتایا قونموشدور. بو اثره سون بیر شکیل وئریلمه دن اؤنجه، 1933 ییلیندا 8 مارتدان 18 هازیرانا ده گین باسیندا آنکت آچیلمیش، قوروم هر گون قازتلرده اورتالاما 15’ار کلمه لیک 105 لیسته یاییملامیش و باسیندا بونلارا قارشیلیق اؤنریلمیشدیر. بو کلمه لردن هر بیری اوزرینده آتاتورک اؤنمله دورموش و چوغونو کندی اؤنرمیشدیر. جئپ قیلاووزوندا 8752 تورکچه قارشیلیق واردیر. بونون 4696’سی هرکسین بیلدیگی کلمه لردیر؛ 1735’ی، بو کلمه لردن تورکچه اکلرله تورتیلمیش یئنی شکیللردیر؛ تورکییه دیشی تورک لهچه لریندن یالنیز 415 کلمه آلینمیش، بونلاردان دا تورک اکلرییله 450 تورَو یاپیلمیشدیر؛ 583 کلمه، تورکچه له شمیش کلمه ساییلمیش، بونلاردان دا تورکچه اکلرله 873 یئنی کلمه تورَتیلمیشدیر.
آیریجا، 1932 -1933 ییللاریندا هوکومتین بویروغویلا یوردوموزون بوتون ائگیتیم اؤرگوتو سفربر ائدیلرک آنادولو و تراکیا تورک آغیزلاریندا قوللانیلان کلمه لر توپلانمیش، سونرا بونلاردان درله مه درگیسی (6 جیلد، 1936-1957) مئیدانا گتیریلمیشدیر. قوروم، گلن 153.504 (موکئررلرله بیرلیکده: 173.000) فیشی اله یَرک 35.600 کلمه نی درله مه یه آلمیشدیر. یینه تورک دیل قورومو سؤزلوک یایینلاری سئریسیندن، اسکی اثرلردن تاراناراق مئیدانا گتیریلن 19.538 کلمه لیک تانیقلارییله تاراما سؤزلوگونون (شیمدییه دَگین 4 جیلد، 1943 -1957) تمللری آتاتورک زامانیندا آتیلمیشدیر. حتی آتاتورک بوتون تورک لهچه لرینی ایچینه آلاجاق اولان بؤیوک تورک سؤزلوگو ایچین ده حاضیرلیق یاپدیرمیش، قورولتایلار توپلاندیقچا قورومون گئنل یازمانلاری راپورلاریندا سیخ سیخ بو ایش حاققیندا بیلگی وئرمیشلردیر. زاتن آتاتورک، رادلف و پکارسکیی سؤزلوکلرینی، تاسارلانان بویوک سؤزلوگه گرَچ اولاراق تورکچه یه چئویرتمک ایسته میشدی. 1932’ده کی بیرینجی قورولتایین چیزدیگی چالیشما پروقرامیندا شؤیله بیر مادده واردی: «تورک لهچه لرینده کی کلمه لر درله نَرک لهچه لر لوغتی تئز الدن یاپیلمالیدیر.»
1934 قورولتایی گئنل یازمانلیق راپوروندا دا شؤیله دئنمیشدیر: «تورک لهچه لری لوغتی ایچین رادلوف اساس آلیناجاق، تصحیحه، ایکمال، تعدیل یولوندا تاراناجاقدیر.»
1936 قورولتایی راپوروندا ایسه رادلوفف سؤزلوغو ترجومه سی نین باشلانمیش اولدوغو سؤیلنییور، پاسونئن’ین چوواش سؤزلوغونون، وئربیتسکیی’ نین آلتای-آلاداغ تورک لهچه لری سؤزلوگونون، کوموک و بالکار لهچه لری سؤزلوکلری نین ترجومه ائدیلدیگی، پکارسکیی’ نین یاخوت سؤزلوغونون ده اله آلینمیش اولدوغو بیلدیریلییور، سونرا شؤیله دئنییور: «بو ترجومه لردن تورک لهچه لری نین لوغتلرینه عآید اولانلاری هپ بیر آرایا گتیررک بیر تورک لهچه لر لوغتی حاضیرلاماق و بو یولدا یئنیدن حاضیرلانان بیر پروقرام آلتیندا ترجومه لره داوام ائتمک اؤنوموزده کی ییللارین ایشی اولاجاقدیر»
سؤزلوک قونوسوندا، 1934 قورولتایی گئنل یازمانلیق راپورو یئنی تورکچه سؤزلوگوندن (یعنی تورکچه سؤزلوکدن) ده سؤز آچمیش، بو ایشین اله آلیندیغینی بیلدیرمیشدیر، کی بونون دا گئرچکلنمه سی 1945’ده چیخان تورکچه سؤزلوکله ساغلانمیشدیر.
آتاتورک’و ایلگیلندیرن ایکینجی بیر قونو تورکچه تئریملر اولموشدور. 1932 تمموزوندا دیل قورومو ایچین چیزدیگی چالیشما قوللاری پلانیندا بیر «لوغتت-ایصطیلاح» قولونا دا یئر وئریلمیش اولماسی بونو تانیتلار. بیرینجی قورولتایدان همن سونرا آتاتورک’ون باشقانلیغیندا توپلانان «عومومی مرکز هئیتی»، تئریم اوزرینده یاپیلاجاق اولان چالیشمالاری شؤیله پلانلاشدیرمیشدیر: «ایصتیلاح قیسمی نین ایشی، بوگونکو علیم دیلیمیزده قوللانیلماقدا اولان یابانجی دیللردن آلینمیش ایصتیلاحلار یئرینه بوتون علم مفهوملاری ایچین اؤز تورکچه ایصتیلاحلار بولماقدیر. ایصتیلاح قیسمی 16 ایختیصاص بؤلوگونه آیریلمیشدیر. بو ایختیصاص بؤلوکلری شونلاردیر: فلسفی علملر 513 اویه)، رییاضی علملر (13)، حیات علملری (135)، روح علملری (16)، تاریخ علملری (26)، جمیعت علملری (55)، دیل علملری (32)، بدیعیات و گوزل صنعتلر (26)، ایدمان، آو، اویونلار (21)، عسکرلیک (حرب آکادئمیسی طرفیندن حاضیرلاناجاقدیر)، حوکومت تشکیلآتی (17)، یوللار و نقلیه واسیطه لری (36)، تکنولوژی و مسلکلر (37). بو بؤلوکلر اؤنجه کندی اوزمانلیق آلانلاریندا قوللانیلان تئریملرین بیرر کادروسونو فرانسیزجا و عوثمانلیجا اوزَرینه حاضیرلامیش، 1971 صحیفه حالیندا باسدیرمیش، سونرا بونلارین تورکچه قارشیلیقلارینی بولمایا قویولموشدور. کادرولارا آلینان تئریملرین ساییسی، ایکینجی قورولتای گونلرینده 32.302’یی بولموش، بوندان 168 گرامئر، 566 ماتماتیک، 159 بوتانیک، 859 عسگرلیک 1017 یول و نقلیات، یعنی هپسی 2769 تئریمه تورکچه قارشیلیقلار اؤنریلمیشدی. داها سونرا، 1936 ییلینا قدر، ایلک و اورتا اؤیرتیمده قوللانیلماقدا اولان 6075 تئریمه قارشیلیق بولوندو؛ آیرینتیلاری شونلاردیر: ماتماتیک 778، کوزموگرافیا 82، زوولوژی 828، بوتانیک 441، ژئولوژی 517، تاریخ 199، ادبییات 1014، پسیکولوژی و فلسفه 1155، ائتنوگرافیا 323، بدن تربییه سی 92، بینیجیلیک 146، هوکومت تئریملری 500.
1936-1937 ییللاریندا، تئریم مرکز قورولوندان چیخان تئریم لیسته لری، قوروم گئنل مرکز قورولو اویئلریندن و قوروم اوزمانلاریندان باشقا، کولتور باخانلیغی نین سئچدیگی اوزمانلارجا دا گؤروشولموش و بو قورولدان چیخان 8 بیلیم دالینا عآید 4062 تئریم، قورومجا آیری آیری لیسته لر حالیندا یاییملانمیش، عینی زاماندا باخانلیغا دا سونولموشدور. باخانلیق بونلاری منیمسه یَرَک 1937 ییلی سونوندا یئنیدن لیسته لر حالیندا باسدیرمیش، اؤیرتمنلره داغیتمیش و درس کیتابلارینا آلمیشدیر. تئریملری دوزنلنمیش اولان بیلیم قوللاری شونلاردیر: ماتماتیک، فیزیک، مکانیک، کیمیا، بییولوژی، زه ولوژی، بوتانیک، ژئولوژی. سونرا بونلارا آسترونومی ده قاتیلمیشدیر. آتاتورک بو تئریملرین ایشلنمه سییله یاخیندان ایلگیلنمیش، حتی بونلاردان بیرچوغونو کندی اؤنرمیشدیر. عسگرلیک تئریملریندن ار، سوبای، قورمای، آلبای، یاربای وب. کندی بولوشلاری اولدوغو کیمی، ماتماتیک تئریملریندن چوغو دا اونون طرفیندن اؤنریلمیشدیر. اؤرنکلری آشاغیدا وئریله جکدیر.
آتاتورک سون، یعنی 1938 ییلی بویوک میللت مجلیسینی آچیش سؤیله وینده، تئریم قونوسو حاققیندا شؤیله دئمیشدیر:
«بو ایل، اوخوللاریمیزدا تدریساتین تورکچه تئریملرله یازیلمیش کیتابلارلا باشلامیش اولماسینی، کولتور، حیاتیمیز ایچین مهم بیر حادیثه اولاراق قید ائتمک ایستئریم.»
بو، اؤلوموندن 12 گون اؤنجه آتاتورک’ون میللتینه وئردیگی سون موژده لردن بیریدیر.
آتاتورک سیخ سیخ بیر آتیلآ حیکایه سی آنلاتیردی. هون- روما گؤروشمه لری یاپیلیرکن روما تمثیلجیلری هونلارا سورموشلار: «روما ایمپئراتورو سویلو بیر عآیله دندیر. ایمپئراتورونوز آتیلآ کیمدیر، سویلو مودور؟» آتیلآ رومالیلارا شو جاوابی گؤندرمیش: «من سویلو اولمایابیلیریم، آما بویوک و سویلو بیر اولوسون باش بوغویوم.» آتاتورک بو سؤزو دایما خاطیرلار و اولوسونا یؤنلتدیگی بوتون سؤیله ولرینه «بؤیوک تورک میللتی!» دییه باشلاردی. تورکلرین اسکی، بؤیوک و سویلو بیر توپلولوق اولدوقلارینی بیلییور و بونو هرکسه بیلدیرمک ایستییوردو.
تورک اولوسونون اسکیلیگینی دوغرولایان و آتاتورک’ون اوزَرینه درین بیر ائتکی بوراخان ایلک کیتابلاردان بیری نجیپ عآصیم’ین «تورک تاریخی»ندن (1900)، مشروطییت ایللرینده «تورک یوردو»ندا یاییملانان بعضی مقاله لردن، B. Carra de Vaux’nun1911’ده کی «ائتروسک دیلی»ندن، روشن اشرف’ین 1930’دا آتاتورک’ون بویروغویLéon Cahun’den چئویردیگی «فرانسا’دا آری دیللره تقدم ائدن لهچه نین تورانی منشایی» و صدری مقصودی’ نین 1931’ده کی «تورک دیلی ایچین» آدلی اثریندن سونرا - اینگیلیز آرکئولوقلاریندان Leonard Woolley’nin اینگیلیزجه اصلی 1927’ده، فرانسیزجایا چئوریسی ده 1930 هازیرانیندا چیخان «سومرلیلر» آدلی اثریدیر. بونون بیر یئرینده (س. 14-15) گئچن «سومرلیلر، ائتیمولوژی باخیمیندان اولماسا بیله، هرحالدا یاپی باخیمیندان تورانلی اسکی تورکچه یه بنزه یَن، بیتیشکن تیپده بیر دیل قونوشورلاردی» جومله سی، آتاتورکه بیر ایپ اوجو وئرمیش، بو آلاندا ائتیمولوژی ده یاپیلمیش و مثلا «تانری، گؤک» آنلامینا گلن سومرجه دینگیر ایله تورکچه ده کی تنگری، تانری کلمه لری قارشیلاشدیریلمیشدیر. بو آرادا، تورانی و آری دیللرین قارشیلیقلی باغینتیلاری ایله اسکیلیکلریندن سؤز آچان بیرچوخ اثرلره ده آتاتورک’ون دیققتی چکیلمیشدیر. مثلا، F. lenormant: «کلده نین ایلکل دیلی و تورانلی لهچه لر» (1875)، H. Winkler: «اورال-آلتای دیللری و قروپلامالاری» (1885)، A. H. Sayce: «هیتیتلر ویا اونودولموش بیر توپلولوغون حیکایه سی» (1888)، A. C. Haddon: «اولوسلارین گؤچو» (1911)، A. V. Edlinger: «تورک دیللری نین هیندت-آوروپا دیللرییله اولان اسکی باغینتیلاری» (1912)، F. Hommel: «200 سومر- تورک کلمه سی نین قارشیلاشدیریلماسی» (1915) وب. یئنیلردن ده بو قانیشا (قناعته) قاتیلانلار اولموش، آمریقالی تاریخ فیلوسوفو ویلل دورانت، 1935’ته چیخاردیغی «اویقارلیغین تاریخی» آدلی اثرینده، اویقارلیغین بئشیگی اولاراق اورتا آسیا’یی گؤسترمیشدیر. سومرلیلرین پک اسکی چاغلاردا اورتا آسیا’دان هیند و عممان دنیزینه و بصره کؤرفزینه دوغرو اندیکلری، سیند حوضه سینده یاپیلان موهئنجه - دارو و هاراپپا قازیلاری راپورلاریندان (1931) بللی اولموشدو؛ سومر و سیند حوضه سینده کی قالینتیلار اورتاق نیته لیکلر گؤسترمکده ایدیلر.
بو آرادا آتاتورکه بیر چوخ یئنیلیکلر ده گؤستریلمکده ایدی. 1933 باهاریندا، روس یافئتیدولوژی اوخولونون قوروجوسو پروف. نیقولای ی. مارر، آنکارا’یا گلرک، کلمه داشیللاری اوزَرینه قورولو اولان پالئولینقویستیک متودونو، آتاتورک’ون حوضوروندا وئردیگی بیر کونفرانسدا آچیقلامیش؛ فرانسیز دیلجیلریندن هیلایره دئ بارنتون، سومرجه نی آنادیل اولاراق گؤسترن «دیللرین منشایی» آدلی اثرینی 1932-1933 ایللرینده اورتایا قویموش (سومرجه ده موحافیظه ائدیلمیش، دیللرین ایلکل کؤکلری؛ ایکینجی جیلدین باشلیغی:دیللر، بونلارین سومرجه دن توره ییشی)؛ آمریکالی امکلی آلبای James Churchward م.اؤ. 12000 ایلینده پاسیفیک’ده باتمیش ساندیغی و Mu دئیه آدلاندیردیغی بیر قارانی و بوندان تورکیستان’ا و آمریکا’یا سیغینان خالق توپلولوقلارینداکی اورتاق اؤگه لری آچیقلایان «باتان Mu قیطعه سی» آدلی اثرینی 1934-1935 ایللرینده یاییملامیش؛ مکسیکا’داکی işgüderimiz، 1935 باهاریندا آتاتورک’ون دیققتینی مایا دیلی اوزرینه چکمیشدیر. بونلاردان آلبای Chruchward’a گؤره (The Lost Contient of Mu = باتان مو قیطعه سی، 1931 و داوامی اولاراق داها 4 جیلد، 1932-1935)، تاریخدن اؤنجه کی چاغلاردا پاسیفیک’ده، مو دئنیلن و یوکسک بیر کولتورو اولان آنا بیر قیطعه واردی. آوروپا ایله آمریکا آراسیندا بولونان آتلانتیس قیطعه سی نین باتماسیندان 5000 ایل سونرا، م.اؤ. 12000 تاریخلرینده بیر کاتاکلیزم اوزوندن بو قیطعه ده باتدی. بیر یاندان آسیا’داکی مایالار، مولارین، بو قیطعه لره سیغینمیش اولان تورونلاریدیر. Churchward، مو’نون اسکی کولتورونو، دینینی، میتولوژیسینی و کوسموقونیسینی، بیر یاندان اویقورلارین قوبی چؤلونده کی مرکزلری اولان قاراهوتو’دا، اؤبور یاندان دا مایالارین مکسیکا’دا یوجاتان یاریماداسیندا بوراخدیقلاری قالینتیلاری اینجه له میش و بونلاری اسکی میصیر، سومر، هیتیت، هیند و چین میتولوژیسی و دینی ایله قارشیلاشدیرماق یولویلا یوروملامیشدیر. 1937’ده آتاتورک بیر فیکیر ائدینمک اوزره بو 5 جیلدی 8 گون ایچینده تورکچه یه چئویرتمیش (یاییملانمامیش تورکچه متن دیل قورومو کیتابلیغیندادیر)، فقط اثری اوخودوقدان سونرا بو قونو ایله آرتیق ایلگیلنمه میشدیر.
سون اولاراق دا، 1935 باهاریندا، آووستوریالی دیلجیلردن H. F. Kvergie، تورکچه یی، . Freud’un پسیکانالیز گؤروشونه گؤره آچیقلایان، سس سمبولیزمینه دایانان و « تورک دیللرینده کی بعضی اؤگه لرین پسیکولوژیسی» آدینی داشییان 41 صحیفه لیک یازیسینی آتاتورکه گؤندرمیشدیر. بونلارین ائتکیسییله ده 1935 گوز (پاییز) آیلاریندا «گونش- دیل تئوریسی» اورتایا چیخمیشدیر.
بو، بیر دیل فلسفه سی اولوپ دیلجیلیک دونیاسی ایچین بکلنمه دیک و یئپیئنی بیر گؤروش دئییلدی. 1922’ده آلمانلاردان ائرنست بؤکلن ده بیر «آی- دیل تئوریسی» اورتایا قویموشدور. بو تئورییه گؤره دیل بوندان 100.000 ایل اؤنجه، آنلاشما آراجی اولاراق دئییل، دینی بیر ائدیم (acte) اولاراق مئیدانا گلمیشدیر.
باشلانقیچدا دیل، آی کولتونون آنلاتیم آراجی اولدوغو ایچین، میتولوژیک بیر نیته لیک داشیمیشدیر. ایلک اینسانلار آیی، دگیشن صحیفه لری ایله بیر آغیزا بنزتمیشلر، اونون قونوشدوغونو سانمیشلار، کندیلری ده دیللرینی اویناتاراق آیین تورلو صحیفه لرینی تقلید ائتمیشلردیر. یئنه بو تئورییه گؤره، بو حرکتلردن چیخان ایلک سسلر، آی صحیفه لری نین ساییسی (28) قدردی، کی بوندان دا 28 حرفلی بیر الیفبا مئیدانا گلمیشدیر. ایلک کلمه لر اوزون، آنلاملاری قارانلیق، سسلر ده قاریشیقدی. سونرا دیل دونیه ویله شمیش، کلمه لر قیسالاراق آنلاملاری بلیرمیش، سسلر ده دورولاراق onson + vokal + konson تیپینده، آیین اوچ باشلیجا صحیفه سینی (ایلک چئیرَک، دولونای، سون چئیرک) تمثیل ائدن اوچ سسلی و تک هئجالی کؤکلر توره میش، آنا کلمه ده اوم قوتسال هئجا سی اولموشدور. اؤنجه «آی» آنلامی هر شئیی آنلاتان «توم آنلاملیلیق» قایناغی ایکن، زامانلا «چوخ آنلاملیلیق» درجه سینه سینیرلانمیش، داها سونرا دا دار آنلاملار و «تک آنلاملیلیق» اساسی مئیدانا چیخمیشدیر. بو تئورینی 1936 ایلی سونوندا اله شدیرمه لی اولاراق اؤزتله دیمسه ده آتاتورکه سونمادیم. یازی شیمدی تورک دیل قورومو کیتابلیغیندادیر.
گونش- دیل تئوریسی نین اورتایا قونماسیندا رول اوینایان اؤنملی اثرلردن بیری، شوبهه سیز وییانا اونیوئرسیته سینده دوغو فیلولوژیسی دوکتوراسی یاپمیش اولان Hermann F. Kvergié’in (دوغ. 1895)، 1935 ایلی اوجاق آییندا وییانا’دا حاضیرلاییپ آتاتورک’ئ گؤندرمیش اولدوغو «تورک دیللرینده کی بعضی اؤگه لرین پسیکولوژیسی» آدلی یازیسیدیر. آتاتورک، 1935 ایلی نین شوبات-آغوستوس آیلاریندا بو یازی ایله یاخیندان ایلگیلنمیش و اونو اینجه له میشدیر. حتی ژئسویت پاپازی سومرولوق Hilaire de Barenton’la بیرلیکده Dr. Kvergié’in 1936 تورک دیل قورولتایینا چاغیرمیش، اونلارا بیرر تئز اوخوتموش، آیریجا Dr. Kvergié’in بیر سوره آنکارا’دا قالماسینی ساغلامیشدیر. دیلجیلیک آلانیندا وییانا اوخولو، Friedrich Müller’den بری (1876)، گئنیش داورانان، کلاسیک دیسیپلی نین دیشینا چیخان و دیلجیلیگه آنتروپولوژی و سوسیولوژی اؤگه لری ده قاتان بیر اوخول اولاراق تانینمیشدیر. بو گله نک او زاماندان بری دگیشمه میش، Friedrich Müller ده Prof. W. Czermak’ın اؤیرنجیسی اولاراق بو گله نه یه گؤره یئتیشمیش، دیلبیلیمه سیگموند فرئود’ون پسیخانالیزینی ده قاتمیش و دیل چؤزومله مه سی ایچین یئنی بیر یؤنتم بولدوغونو سانمیشدیر.
Dr. Kvergié’in 41 یازی ماکیناسی صحیفه سی توتان یازیسی 55 بؤلومه آیریلمیشدیر. اثرین هیچ بیر یئرینده گونشدن سؤز ائدیلمه میشسه ده گونش- دیل تئوریسی نین بعضی تمل قاوراملارینا بورادا راستلانابیلیر. زاتن بو تئوریسی نین اساسلارینی آنلاتان ائتیمولوژی، مورفولوژی و فونئتیک باخیمیندان تورک دیلی (انکارا، 1935) آدلی اثرده (ص.7)، Dr. Kvergié’in یازیسی حاققیندا شؤیله دئنمکده دیر:
«بو سیرادا Dr. Phil. Orient. H. F. Kvergié’in باسیلمامیش قییمتلی اثرینی اوخودوق. تورک دیلینده کی سوفیکسلرین گؤستریجی معنالارینی بولماق ایچین Kvergié’in بو نظرییه سینی تورک دیل قورومونون اکلر حاققینداکی گئنیش و چوخ میثاللی چالیشمالاری سایه سینده آنلایابیلدیک و ایستیفاده ائتدیک.»
Kvergié’in بو اثری باسیلمادی. کندیسی بونون بیر صورتینی منه وئرمیش اولدوغو ایچین، بونو بیرکاچ سطیرله اؤزتله مک و آتاتورک’ون «ایستیفاده ائتدیک» دئدیگی بعضی نؤقطه لری بورادا قیساجا آنلاتماق ایستییوروم.
گونش- دیل تئوریسی (ص.8-11)، ایلک اینسانین ایچ بنلیگینی (ائگو) و دیش دونیایی بیربیریندن کسین اولاراق آیری گؤسترییور. بونا گؤره، ایلک اینسان «خاریجی دونیادان گلن لؤوحه لر» و «خاریجی دونیانی تمثیل ائدن گؤستریجی ایشارتلرله» قارشی قارشییا بولونموشدور. یینه تئورییه گؤره، «اینسان منلیگینی، کندینی ساران خاریجی عآلمده کی نسنه لر ی تثپیت فیکرینه اریشدیگی زامان آنلاشیلمیشدیر.» Kvergié’in اثرینده ده عینی قونو حاققیندا شو دوشونجه لر گئچییور (ص.2 -4): «بشری بیر دیلی قونوشماق، بیزه، دیشیمیزدا بولوندوغونو ساندیغیمیز روحی حیاتلا اصیل ایچ منلیگیمیزده گئچن اولایلار آراسیندا بیر آلیشوئریش کیمی گلیر. دیش دونیایی گؤرور و اونو فیزیک گوجوموز و یا دوشونجه و پسیشیک دیلیمیزله حاکیم اولوروز... معنوی حیاتیمیزین، خاریجی دونیادان گلن لؤوحه لر ویا ایچ منلیگیمیزده گئچن روحی جریانلار شکلینده بلیرَن ان اینجه آیرینتیلارینی آنجاق دیل واسیطه سیله تثپیت ائده بیلیریز.»
گونش- دیل تئوریسی، Kvergié’in بو سون دوشونجه سینی شو کلمه لرله آنلاتمیشدیر:
«فیکری حیاتین ان اینجه تفرروعاتی، خاریجی دونیادان گلن لؤوحه لر ویا ایچیمیزده دوغان روحی جریانلار شکلینده تظاهور ائدر. اینسان بونلاری دیل واسیطه سییله تثپیت ائتمه یه مووففق اولور.» دیل فلسفه سی آلانیندا، گونش- دیل تئوریسی ایله Kvergié’in گؤروشلری داها باشقا نؤقطه لرده ده بیرله شییور. بونلاردان بیری، تئوری نین شو پاراقرافیندادیر (ص.8): «دیلین فونکسییونو، آچلیغی بیلدیرمک، قوووتی گؤسترمک، ذئوق حیسلرینی ایفاده ائتمک و بوتون فنا حیسلردن و حیات تهلوکه سیندن نفسی قوروماقدیر.»
Kvergié عینی فیکری شؤیله آنلاتمیشدیر (ص.4): «دیلین اؤدَوی آچلیغی بیلدیرمک، گوچ گؤسترمه، ذئوق حیسلرینه صاحیپ اولما، خوشا گئتمه ین حیسلردن و حیات تهلوکه سیندن قاچینما ایستکلرینی بلیرتمکدیر.» یئنه، باشقا بیر ایلکه اولاراق تئوری شؤیله دییور (ص.11): «ایلک اینسانلار، آرالاریندا تورلو ژئستلر یاپاراق آنلاشماق دئوریندن، بسیط و محدود بیرکاچ معنالی سؤزه ژئستلرینی قاتاراق آنلاشما دئورینه گئچمیش اولویورلار. دیللرین بوگونکو تکآمولونده بیله اینسانلار، تام فیکیر و مقصدلرینی آنلاتابیلمک ایچین سؤزلرینه ژئستلر قاتماقدادیرلار.»
Kvergié’ه گؤره ده اینسانین ایلک دیلی، گؤسترمه اساسینا دایانان ایشارت دیلی اولموش، «لفظی دیل»لر ده بو «گؤسترمه اساسی»نی داوام ائتدیرمیشلر؛ یالنیز، «ال ایشارتی» یئرینه «سؤزلو ایشارت» قوللانمیشلاردیر. بونا گؤره، ایلک اینسان کیمی، گلیشمیش اینسان دا قونوشورکن کندیسینی مرکز (ائگو) اولاراق قبول ائتمیش، دیش دونیایی کندیسیندن بللی شکیللرده و بللی اؤلچولرده اوزاقلاشان ایشینلار، آلانلار شکلینده قاورامیشدیر.
بو اساسی تورکچه یه اویقولایان ، Kvergié ائکلریمیزی، قونوشانین دیش دونیاسینی مئیدانا گتیرن و بونون اینجه بؤلونتولرینی گؤسترن آلانلار، مسافه لر شکلینده گؤسترمه یه چالیشمیشدیر. بؤیله اولونجا، طبیعی اولاراق هر سس (حرف) بیر یؤن، مسافه، حرکت آلانی، دولاییسییلا دا قاورام و آنلام دَیَری قازانییور، گؤسترمه، چئوره ، یییه لیک حرکت، سورو، اولومسوزلوق وب. کیمی. بو سس اؤگه لری بیربیرلرییله بیرلشدیگی زامان اؤزل آنلاملار چیخابیلیر، بونلار بعضن بیربیرینه قارشیت دورومدا دا اولابیلیر. مثلا، Kvergié گؤره م، اؤزو، منلیگی گؤسترن بیر سسدیر، من (بن)، ال-ی-یم، بن-ی-یم سؤزلرینده اولدوغو کیمی، ن سسی ایسه، اؤزون یاخینینی، «موخاطب»ی گؤستریر، سئ-ن، گؤز-او-ن کیمی. ز’ نین آلانی داها گئنیشدیر، بی-ز، سی-ز؛ س بونون بیر دگیشیگیدیر، گلییور-س-و-ن-و-ز اؤرنه یینده اولدوغو کیمی. گونش- دیل تئوریسینی آچیقلایان کیتابین باشیندا رنکلی ایکی لؤوحه واردیر. بونلاردان بیرینجیسینده، 6 اؤزَکداش دایره گؤستریلمیش و اورتاداکی دایره ایچینی «ایلک اینسانین بولوندوغو مینتیکا؛ بورادان کندیسینی ساران خاریجی عالمده کی نسنه لری تماشا و تدقیق ئدییور»، اؤبور دایره لر ایچینده «خاریجی عآلمی تشکیل ائدن نسنه لر» دئنمیشدیر. ایکینجی لؤخه ایسه، «اینسان خاریجی عآلمده کی اوبژه لرین فرقلرینی و هر بیری نین بولوندوغو ساحه نی، بو ساحه لرین بیربیرلرییله و کندی ایله اولان موناسبتلرینی گؤستره بیله جک غییرتی نتیجه سینده تورلو ووکاللاری و کونسونلاری ایجات ائدییور» شکلینده آچیقلانمیشدیر. یینه تئورینی آچیقلایان کیتاب، «ائکلرین روللاری» بؤلومونده، «اوبژه لر و یا دوشونجه لر، سوژه یه نظرَن، یاخین، اوزاق باشقا باشقا ساحه لاردا بولونابیلیرلر " دئدیکدن سونرا، بو ساحه لاری بیربیریندن شؤیله آییرییور (س.33-35): م، ان یاخین ساحه یی، مولکییتی و بلیرمه ساحه سینی گؤستریر، پ-ب، و-ف، غ-ی ده بو ساحه دادیر؛ ن، کندینه بیتیشیک اولان محدود ساحه یی گؤستریر، ز، اولدوکچا گئنیش بیر ساحه دیر، س ایله ش ده بو ساحه نین ایچینده دیر؛ چ، ج، ژ، اساس اولاراق ز ساحه سینده ش، س کیمیدیر، فقط سوژئ و اوبژه یی گؤسترن کونسونلار یئرینه ده گئچه بیلیر؛ ل، ان اوزاق منطقه لره قدر، هر ساحه ده کی اوبژه لری و حرکتلری اوزاغی، بؤیوگو، بللی اولمایانی، انگینلیگی، گئنیشلیگی گؤستریر؛ ت/د، چوخ قوووتلی یاپیجی و یاپتیریجی، حاکیم بیر عونصوردور؛ ک، هر تورلو اوبژه و دوشونجخ یی تاماملار، معنایی تعیین ائدر؛ ر، یاخین، بلیرلی بیر ساحه یی و او ساحه داکی حرکتی گؤستریر، ایستنیلن شئیین اولدوغونو ایفاده ائدر. ووکاللاردان آ، اه، ای، ای یاخین خطلره، او، اؤ، او، اوایسه اوزاق خطلره ایشارت ائدر.
بونلار تئوری نین قوللاندیغی کلمه لرله آنلاتیلان سؤزلردیر. در. Kvergié بن، سن، شو، اول ضمیرلرینه و ایشارت اداتلارینا دایاناراق، «ب، یاخینی، س/ش اوزاغی، ل (§ 21) داها اوزاغی گؤستریر» دئدیکدن سونرا، ر، س، د/ت’ نین «ساحه و اوزاقلیق درجه سی»نی بلیرتمه یه یارادیغینی، ل’ نین گئنلی، اوزاغی، گئنیشی، قاتمرلیگی و سینیرسیزی «گؤستردیغینی، ت’ نین» یاپیجی و یاپتیریجی (§ 44) اولدوغونو، ر’ نین (§ 50) «بیتمیشی، اریشیلمیشی، تاماملانمیشی، ایستنیلن شئیین یاپیلمیش اولدوغونو» آنلاتدیغینی، ک’ نین «باغ قورما و بلیرتمه» اؤگه سی اولدوغونو، ووکاللاردان (§ 28، 29)، آ، اه، ای’ نین «یاخین اولانا»، او، او، اؤ، او’نون ده «اوزاقدا بولونانا» ایشارت ائتدیگینی بیرر بیرر آچیقلامیشدیر.
گونش-دیل تئوریسی نین مئیدانا گلیشینده Kvergié ین اوینادیغی رول بوندان عیبارتدیر.
آتاتورک، تورک دیلی حاققینداکی اولوملو گؤروشلرینه داها چوخ آنتروپولوژی یولویلا وارمیشدیر. بو قونو حاققیندا، Jacques de Morgan’ın «تاریخ-اؤنجه سینده اینسانلیق» (1921) آدلی اثرینی اوخوموش، ایسویچره لی آنتروپولوق Eugène Pittard’la تورکییه’ده بیرکاچ کز گؤروشموش، اونون «عیرقلر و تاریخ» (1924) آدلی اثرینی و گئنل اولاراق بو پروفئسؤرون گؤروشلرینی به یه نمیشدی. آتاتورک’ون، تورکلرین تاریخ باشلانقیجی حاققینداکی گؤروشو شؤیله اؤزَتله نه بیلیر:
تاریخ اؤنجه سی چاغیندا یئراوزونده بیر چوخ عیرقلر یاشاماقدا ایدیلر. بونلار آراسیندا تورکلرله دوغرودان دوغرویا بیر ایلگیسی اولمایانلار دا واردی. بونلار کندیلرینه گؤره بیرر اویقارلیغا صاحیبدیرلر. تورلو یئرلرده یاپیلان قازیلار، بیزه بو عیرق و اویقارلیق طبقه لرینی تانیتمیشدیر. چوخ کره اویقارلیقلا عیرق آراسیندا سیخی بیر باغ بولونویور، عیرقی دا بوراخدیغی ایسکلتلردن و اؤزللیکله قافاتاسلاریندان تانییابیلییوروز. مثلا آغدنیز چئوره سینده یاپیلان بیر قازی، آلت طبقه ده اوزونقافالی بیر عیرقین بولوندوغونو، بونون دا آنجاق «چامور و بالچیق اویقارلیغی» ایچینده یاشانیش اولدوغونو گؤسترییور. اوست طبقه یه چیخیلدیغیندا، معدن اویقارلیغی نین ایزلرینه راسلانییور؛ عینی طبقه ده کی قافاتاسلاری اینجه لندیگی زامان دا بونلارین یووارلاق قافالی اولدوغو اورتایا چیخییور. دئمک اولویور کی، اوستون اویقارلیغی، یووارلاق قافالی بیر عیرق گتیرمیشدیر. یووارلاق قافالی، یعنی داغلی آلپین عیرقین آنایوردو دا اورتا آسیا اولدوغو ایچین، اوستون نیته لیکده اولان معدن اویقارلیغی نین، تورکلرین آنایوردو اولان اورتا آسیا’دان آغدنیز’ه و باشقا یئرلره داغیلمیش اولدوغو کندیلیگیندن اورتایا چیخییور. بو تاریخ گؤروشونه اکلی اولان دیل گؤروشونه گؤره ده اورتا آسیالی عیرقین تورلو قوللاری جیلالیداش چاغیندا آنایورتدان داغیلدیقلاریندا، اوستون اویقارلیقدا قوللانیلان اشیا و قاورام آدلارینی دا بیرلیکده گؤتورموشلر، بونلار او یئرلرده قونوشولان دیللره آلینتی اولاراق گیرمیشدیر. بو قونولاردا آتاتورک’ون گؤروشو قیساجا بو اولموشدور. او، «بوتون عیرقلر تورک عیرقیندن، بوتون دیللر ده تورکچه دن چیخمیشدیر» دییه بیر یارقیدا بولونمامیشدیر. آتاتورک، اسکی تورک کولتور کلمه لریندن بیری نین یال- کؤکو اولدوغونا اینانییوردو. بو قانیشینی 1936 تورک دیل قورولتایینا گلن یابانجی دیلجیلره قورولتایدان اؤنجه دولماباهچه ساراییندا وئردیگی بیر چای توپلانتیسی سیراسیندا آچیقلادی و ساووندو. یال-ییل- (مثلا، اویقور تورکچه سینده یالتیریق=ایشیق، قاراخانلی تورکچه سینده یالدوروق= پارلاق، آیریجا یالدیز، ییلدیز، ییلدیریم وب.) تورکچه ده ایشیغی، پارلاقلیغی آنلاتان بیر کؤکدو؛ ماجارجادا ویل- «ایشیق» دئمکدی؛ هیند-آوروپا دیللرینده ده، électriquen’in کؤکو اولان اوله ک (سانسکریتچه اولکا=پارلاق جیسیم، یونانجا êlêktôr پارلاق جیسیم، گونش، ائلئکترون=آلتون و گوموش قاریشیمی، آلتون پارلاقلیغی) «پارلاقلیق» آنلامینی وئرییوردو؛ هیند-آوروپا عآیله سینده بو کؤکدن آنجاق، دؤرت بئش کلمه تورَمیشدی، اویسا کی تورکچه ده یال-/ییل- کؤکوندن اولما یوزه یاخین کلمه واردی. آتاتورک عینی یالتیریق کلمه سینی قورولتایدا اوخوتدوغو تئزده ده (اوچونجو تورک دیل قورولتایی 1936. تئزلر، موذاکیره توتاناقلاری، ایستانبول 1937، ص.219-220) اله آلمیش و تئورییه گؤره آچیقلاماسینی یاپمیشدیر. «گونش-دیل تئوریسی’ نین آنالیز مئتودو تطبیقاتی» باشلیغینی داشییان بو تئز تامامییلا آتاتورک طرفیندن یازیلمیش، 27 آغوستوس 1936 پرشنبه گونو قورولتایدا، آد وئریلمه دن، ایسماعیل موشداق مایاخون طرفیندن اوخونموشدور.
1937 ائیلولونده ایکینجی تاریخ قورولتایی بو هاوا ایچینده توپلاندی. بیر چوخ یابانجی بیلگینلرین ده قاتیلدیغی بو قورولتایدا اوخونان تئزلردن پک چوغو تاریخ تئزیمیزی اله آلمیش و یا اونون چئوره سینده دولاشمیشدیر. قورولتایا قاتیلان ایسوئچلی آرکئولوگ T.J. Arne,، یوردونا دؤندوکدن سونرا، 25 ائکیم 1937 ده، « Sveske Dagbladet»، «آتاتورک’ون دیل و تاریخ تئوریسی» باشلیقلی بیر یازی یاییملایاراق، آتاتورک’ون گؤروشلرینی چوروتمه یه چالیشدی. بو یازی تورکچه یه چئوریلرک آتاتورکه سونولدو، ائرته سی آخشام چانقایا’یا چاغریلدیق. آتاتورک یازییی اوخوموشدو؛ بیز ده اؤیله. بیرآز گؤروشولدوکدن سونرا، «یعنی دئمک ایستییور کی»، دئدی آتاتورک، «اورتا آسیا’نین آلتی بومبوشدور.» یومروغونو ماسایا ائندیردیکدن سونرا شؤیله داوام ائتدی: «فقط امین اولونوز کی، آرخاداشلار، گونون بیرینده، بونون تام عکسینی اورتایا چیخاران دلیلی بیزه یینه اونلار (یانی آوروپالیلار) وئره جکدیر.»
ایسوئچلی پروفئسؤرون یازیسیندا آتاتورک’ون هوشونا گئدن شو جومله ده واردی: «تورکمن بوزقیرلاریندا میلاددان اؤنجه 1500 ایللرینه دوغرو، اویقارلیغین آشیری درجه ده گئریله دیگی تثپیت ائدیله بیلمیشدیر؛ سببی بیلینمه یَن بو گئریله مه، یوخاریدا آنیلان تورک گؤچوندن سونرا مئیدانا گلمیشدیر.» بو جومله نی اوخودوقدان سونرا آتاتورک شؤیله دئدی: «ایشته ایلک اعتیراف بورادا. بو بوزقیرلاردا اویقار تورکلر اوتورویوردو. اونلار گؤچه چیخینجا، اویقارلیق طبیعی گئریلر.»
ائرته سی ایل آتاتورک’و ایتیردیک، آز سونرا ساواش باشلادی، یابانجی درگیلرین چوغو پییاسادان چکیلدی. فقط 23 آرالیق 1940’دا الیمه گئچن بیر آنتروپولوژی درگیسینده شو خبری اوخودوم: 1939 ایلی نین تمموز آییندا، گنچ روس آرکئولوقلاریندان Dr. Aleksey P. Okladnikov و ائشی، اورتا آسیا’نین تام گؤبه گینده، داشکند یاخینیندا بولونان تشیک-داش آدلی ماغارادان، Homo neanderthalensis دئنیلن تاریخ اؤنجه سی بیر اینسان عیرقیندن اولان سکیز یاشینداکی بیر ائرکک چوجوغونون قافاتاسینی اورتایا چیخارمیشلار. او سیرادا روسیا’دا چالیشماقدا اولان تانینمیش آمریکالی آنتروپولوق Hrdliˇcka، بو قافاتاسینی و ماغارایی اینجه له دیکدن سونرا، بو بولوشون آنتروپولوژی و اورتا آسیا’نین تاریخ اؤنجه سی باخیمیندان «سون درجه اؤنملی» اولدوغونو سؤیله میشدیر. قافاتاسی، یونتماداش چاغی نین موستر طبقه سینه عآید اولدوغو ایچین، 150.000 ایللیک بیر اسکیلیگی واردی. چوجوق قافاتاسی نین یعنی باشیندا، موستر اویقارلیغی تیپینده، چاخماق داشیندان آلتلر، او چاغا عآید حیوان کمیکلری و قول قالینتیلاری گؤرونویوردو.
بو خبری اوخورکن، آتاتورک’ون ماسا باشینداکی سئویملی یوزو، ایندیردیگی یومروق و «گونون بیرینده بونون تام عکسینی اورتایا چیخاران دلیلی بیزه یینه اونلار وئره جکدیر» شکلینده کی سئزگیسی بوتون پارلاقلیغی ایله گؤزومده بلیردی. آرتیق اورتا آسیا’نین آلت طبقه سی «بومبوش» ساییلمایاجاقدی. اورادا، عشقاباد دولایینداکی اسکی آناو کولتوروندن (م.اؤ. دوقوزونجو مین ایل)، حتی جیلالیداش چاغیندان چوخ اؤنجه، یونتماداش چاغی نین آلت طبقه لرینده، اورتا آسیا خالقی نین آتالارینا عآید، گؤزله گؤرولور، الله توتولور و 150.000 ایللیک بیر اسکیلیگی اولان قافاتاسلاری، آتش قالینتیلاری و اویقارلیق آلتلری واردی. آتاتورک، اؤلوموندن سونرا دا بیر یئنگی قازانمیشدی.
تورکچه نین اسکی بیر کولتور دیلی اولدوغونا اینانان آتاتورک، بو دیلین بیر چوخ ندنلردن دولایی مین ایلدن بری ایشلنمه میش اولدوغونو دا بیلییوردو. بو آچیغی قاپاتماق، تورک دیلینی یئنه ایشلنمیش و ایشله ک بیر کولتور دیلی دورومونا گتیرمک ایچین ده تورک دیل قورومونو قورموش، تورک دیلی نین یاپی قوراللارینا اویقون اولاراق تورکچه کؤکلردن یینه تورک ائکلرییله یئنی کلمه لر تورتمیش و دیلیمیزین چئشنیسینی بؤیوک اؤلچوده اؤزله شدیرمیشدیر. بو آرادا ماتئماتیک تئریملری اوزرینده ده اؤنمله دورموش، حتی 1936 -1937 قیش آیلاریندا دولماباهچه سارایینا چکیلرک، گئومتری اؤیردَنلره و بو قونودا کیتاب یازاجاقلارا قیلاووز اولماق اوزَره کیچیک بیر گئومتری کیتابی یازمیشدیر. یازدیغی اثر ده یازار آدی گؤستریلمه دن، 1937’ده ایستانبول دئولت باسیم ائوینده میللی ائگیتیم باخانلیغینجا باسدیریلمیشدیر. بو اثری یازارکن گؤز اؤنونده بولوندورماق ایسته دیگی فرانسیزجا کیتابلاری اؤزل قلم مودورو ثریا آندریمان’لا بیرلیکده بئی اوغلو’نداکی کیتاب ائولریندن سئچه رک آلدیق و سارایا گؤتوردوک. آتاتورک اوخوللاردا قوللانیلماقدا اولان گئومتری کیتابلارینی دا اینجه له میش و بو آرادا حسن فهمی هوجانین بیر کیتابیندا دیک پارالئل یوز شکلینده اؤرنک اولاراق آینالی دولابین وئریلدیگینی گؤرونجه هوجایی سارایا چاغیرمیش و تورکییه’ده کاچ کؤی چوجوغونون آینالی دولابی بیلدیگینی بیر ائگیتیم سورونو اولاراق گولر یوزله سورموشدور. هوجا ایله دادلی بیر سؤیله شیدن سونرا، «آینالی دولاپ» سیلینمیش یئرینه «کیبریت قوتوسو» قونموشدور.
آتاتورک’ون «گئومتری» آدینی داشییان 48 صحیفه لیک کیتابیندا بوتون تئریملر آتاتورک طرفیندن بولوناراق قونموشدور؛ بویوت، اوزای، یوزئی، دوزئی، چاپ، یاریچاپ، کسک، یای، کیریش، چمبر،آچی، تابان، اگیک، یاتای، دوشئی، دیکئی، اوچگن، دؤرتگن، کؤشگن، ائشکنار، ایکیزکنار، پارالئلکنار، یاموق، ائشیت، چارپی، بؤلو، اوران، اورانتی، آلان، وارسایی، آرتی، اکسی، کسیت، تورَو، قونوم، گرکچه ، یؤندئش وب.
بونلاردان، مثلا آچی’یا بیز اسکیدن «زاوییه» دردیک؛ آچی اورتای’ا «موناسسیف»، گئنیش آچی’یا (زاویه مونفریجه»، آچی اوزاقلیغی’نا «بعد موزووا»، ایچ ترس آچیلار’ا دا «زاویة متقابلة داخیلتان.»ائگیتیم ایلکه لرینه گؤره، بیر قاورامی آنلایابیلمک ایچین چوجوقدا ذیهنین آچیق بولونماسی گرکیر. یوخاریدا آنیلان یابانجی اصیللی و یابانجی قوراللی کلمه لر تام ترسینه اولاراق، چوجوغون ذئهنینی تیکییوردو. ایشته آتاتورک’ون اؤندرلیگغ ایله اولوسال دیل قایناغیندان تورَتیلمیش بو یئنی تئریملر، ذئهنی تیخایان مینلرجه یابانجی اصیللی تئریملری سیلمیش سوپورموش، ذئهینلری آچمیشدیر.
آتاتورک’ون ده آماجی زاتن بو ایدی: اولوسال دیلین منلیگینی اورتایا چیخارماق، اونونلا اؤوونمک، اونو ایشله مک، آنلامایی و آنلاشمایی قولایلاشدیرماق.
آتاتورک و تورک دیلی، ت د ک یایینلاری، 1963، س. 41-52
حاضیرلایان: گ. گ
