خیلافت ساراییندا تورکلرله خلیفه لرین ساواشلاری
خلیفه مؤعتصمدن سونرا اوغلو واثیق (847-842) خلیفه اولدو. او، تورکلری عسگری ساحه دن ایداری ساحه یه ده سؤوق ائتدی. تورکلر والیلیکلره و مرکزده بعضی ایداری ساحه لره ده گتیریلدی.
آنجاق واثیق خیلافتی نین سون ایللرینده بعضی شیکایتلر اوزرینه ایناق و آشناسین
کاتیبلری نین ماللارینی موصادیره ائتدیردی. واثیق 12 آوقوست 847-جی ایلده یئرینه
واریث تعیین ائتمه دن اؤلدو. بونون اوزرینه عبباسی تاریخینده ایلک دفعه دؤولت ارکانی یئنی خلیفه سئچمک اوچون خیلافت
ساراییندا بیر توپلانتی یاپدی. باش یارقیج احمد ایبنی ابو دوعاد، ایناق، واصیف، عؤمر ایبنی فرج، وزیر ال-زییات و احمد ایبنی خالید بو
توپلانتیدا حاضیر بولوندولار. موذاکیره نتیجه سینده واثیقین
اوغلو محمدین خلیفه اولماسینا قرار وئریلدی. آنجاق او، چوخ کیچیک یاشدا
اولدوغوندان تورکلر طرفیندن خیلافته اویقون گؤرولمه دی. واصیف اونون یئرینه جعفر
ایبنی مؤعتصمی ایره لی سوره رک اؤز فیکرینده ایصرار ائتدی. جعفری توپلانتییا دعوت
ائده رک “موتوککیل” آدی ایله خلیفه کیمی سالاملانماسینی ایسته دی. بونون اوزرینه
مجلیسده حاضیر بولونان تورک اولمایانلار دا اونا بیعت ائتدی.[1]
بو مؤوضوعنو ائلچیبَی “تولون
اوغوللاری دؤولتی” کیتابیندا بو شکیلده آنلاتمیشدیر: 847-جی ایلده واثیق، اؤلدوکدن
سونرا اوغلو محمده بیعت ائتمک ایسته دیلر. فقط ایتاه و واصیف بونو ردد ائدیب، خلیفه لییه
واثیق'ین قارداشی موتوککیلی ایره لی سوردولر و اونو 847-جی
ایلده تاختا چیخاردیلار. بؤیله جه خلیفه لری تورکلر تعیین ائتمه یه باشلادی. عبباسیلرین
مرکزی حاکیمییتده کی نوفوذو دا آرتیق آزالماغا باشلامیش، ایرثی حوقوقلاری
اللریندن آلینمیشدی. یئنی سئچیلن خلیفه لر تورکلرین ایستکلرینی یئرینه گتیرنلر
اولموشدولار. خلیفه موتوککیل تورکلرین
آغالیغینا سون وئرمک اوچون چالیشدی. بیر گون او، شاراب ایچدیکدن سونرا ایتاها
سینیرلنمیش، ایتاه دا بونون قارشیلیغیندا اونو تهدید ائده رک سارایی ترک
ائتمیشدی. موتوککیل آییلدیقدان سونرا اؤنلملر آلماغا باشلامیشدی.[2]
موتوککیل خلیفه اولونجا مامونون باشلاتدیغی و
مؤعتصمله واثیقین داوام ائتدیردیگی دینی، فیکری و سیاسی ساحه لرده تطبیق ائدیلن
دؤولت پولیتیکاسینا قارشی چیخماغا باشلادی. بیلیندیگی کیمی، مامون دینی
قونولاردا سون درجه خوشگؤرولو داورانمیش، مؤعتزیله گؤروشونو منیمسه میش و مؤعتزیله
اربابینا اعتیبار ائده رک اونلارین دؤولت ایداره سینده سؤز صاحیبی اولمالارینی
ساغلامیشدی. حتّی قوران اوزرینده ده موذاکیره لر ائدیلیر، قورانین مخلوق اولوب
اولمادیغی دارتیشیلیردی. خلیفه موتوککیل ایلک اؤنجه دینی و فیکری پولیتیکانی
دَییشدیردی. وزیر ال-زییات و
باش یارقیج ابو دوعادین برطرف ائدیلمه سی،
علی ائولادینا قارشی اولدوقجا سرت توتومو و قوران اوزرینده بوتون دارتیشمالاری
یاساق ائتمه سی، اونون تعقیب ائده جگی سییاستی آچیقجا گؤسترمیشدی.[3] موتوککیل
مؤعتزیله ایله حسابلاشدیقدان سونرا تورکلرین نوفوذونو اورتادان قالدیرماق ایسته
دی. او، ایلک باشدان تورکلره قارشی، یعنی اونو ایقتیدارا گتیرنلره
قارشی ایچدن-ایچه بیر گووَنسیزلیک دویماقدا ایدی. 5
دئکابر 844-جی ایلده آشناسین اؤلوموندن سونرا ایناق اونون یئرینه کئچمیشدی. خلیفه
اوردولاری نین باش کوموتانلیغی نین یانی سیرا بعضی بؤلگه لرین والیلیگیندن ده
سوروملو ایدی. دیگر بیر دئییمله ایمپئراتورلوقدا خلیفه دن سونرا ایکینجی قودرتلی
شخص ایناق ایدی. بو اوزدن موتوککیلین ایلک هدفی ایناق اولموشدو. خلیفه بیر ایچکی
مجلیسینده ایچکی نین تاثیری ایله ایناغا آغیر سؤزلر سؤیله یه رک ایچینده
کیلری آچیغا چیخاردی. بو حقارته ایناقین تپکیسی چوخ سرت اولدو. آنجاق ائرته سی گون
خلیفه دورومو دوزلتمه یه چالیشدی. بعضی قایناقلاردا بو شخص ایناق دئییل، ایتاه
اولاراق یازیلمیشدیر. ایناغین الینده بولونان گئنیش ایقتیدار ایمکانیندان دولایی
خلیفه نین گؤزلرینه قورخوسوندان یوخو دا گلمیردی. آنجاق ایناغین
شوبهه سینی چکمه مک اوچون اونا یئنی وظیفه لر وئره رک مرکزدن اوزاقلاشدیرما
یوللارینی آراییردی. 849-جو ایلده ایناق حججه گئتمک اوچون خلیفه دن ایزین ایسته
دی. آرادیغی فورصتی اله کئچیرن موتوککیل ایناغا درحال
ایزین وئردی. ایناق حججه گئتمک اوچون سامیره دن آیریلدی. اونون حرکتیندن درحال
سونرا موتوککیل واصیفی اونون یئرینه تعیین ائتدی. ایناق داها حججده ایکن
طاهیریلردن باغداد موحافیظی ایسحاق ایبنی ایبراهیمه بیر مکتوب یازان موتوککیل،
ایناقین سامیره یه دؤنمه سینه مانع اولماسینی و فورصتی اله کئچیریب اونو اؤلدورمه
سینی امر ائتدی. خلیفه نین بو امرینی یئرینه گتیرمک اوچون حاضیرلانان ایسحاق،
باغداد یاخینیندا ایناقی قارشیلادی. و داها اؤنجه حاضیرلادیغی کؤشکونه آپاردی. بیر
حیله ایله آداملارینی اوزاقلاشدیردیقدان سونرا 25 نویابر 849-جو ایلده ایناقی
اؤلدوردو.[4]
ایناقی اؤلدورتدوکدن سونرا دا موتوککیل
تورکلرله موجادیله سینی سوردوردو. تورکلری موحافیظ بیرلیکلریندن اوزاقلاشدیرماغا باشلادی.
تورکلرین تهدیدینی اورتادان قالدیریماق اوچون غئیری-تورکلردن عسگری بیرلیکلر اولوشدورماغا باشلامیشدی. موتوککیل خیلافتی نین ایلک
ایللرینده ولیعهدلیک مقامینا اوغلو مونتَسیری تعیین ائتمیشدی. خیلافتی نین سون
ایللرینده وزیرلری نین ده ائتکیسی ایله دیگر اوغلو اولان موعتزی ولیعهد تعیین
ائتدی. موتوککیل اوزرینه تورکلرین باسقیسی نین گئتدیکجه آرتدیغینی اونون سامیره نی
ترک ائتمه قراریندان آنلایا بیلیریک. 8 مارت 858-جی ایلده دمیشقه گئتمک اوچون
سامیره دن آیریلمیشدی. بیر سوره سامیره ده قالدیقدان سونرا سامیره نین
یاخینلیغیندا المَهوزا گئری دؤنمک زوروندا قالمیشدی. دؤولت ایشلرینی
اورایا داشییاراق بو یئرین آدینی دا الجعفرییه قویدو.[5] تورکلر
خلیفه نی اؤلدورمه یه قرار وئردیلر. فقط بؤیوک بوغا بونا انگل اولدو. بونون
اوزرینه خلیفه ایله بؤیوک بوغانین آراسینی وورماق ایسته دیلر. خلیفه نین چادیرینا
آتدیقلاری بیر مکتوبدا بوغانین خلیفه نی اؤلدورمک ایسته دیگینی یازدیلار. بونون
اوزرینه موتوککیل عیراغا دؤنمه یه تلسدی. بوغانی دا بیزانسا سفر یاپماغا
مأمور ائتدی. بو یوللا دا خلیفه اونا صادیق اولان بیر کوموتانین حیمایه
سیندن محروم قالدی. موتوککیلین سامیره نی ترک ائدیب دمیشقده قیسا سوره قالیب
یئنیدن سامیره یه دؤنوشو تامامن تورکلر ایله اولان موناسیبتلری نین پوزولماسیندان
ایره لی گلمیشدی. خلیفه اؤزونه گووَنه جگی یئر آرارکن دمیشقی
سئچمه سی سون درجه دوغرو بیر قرار ایمیش. اموی خیلافتی نین مرکزی اولان بو شهر
عئینی زاماندا عرب میللییتچیلیگی نین ده مرکزی ایدی. امویلرین ایزله دیگی عربچیلیک
سییاستی نین حسرتینی چکنلر، البتته یابانجی بیر عونصوره قارشی
موتوککیلی دستکله یه جکدیلر.[6]
دمیشقدن گئری
دؤندوکدن سونرا خلیفه و تورکلر آراسینداکی ایختیلاف داها دا درینلشدی. بو دفعه
صحنه ده موتوککیلین اوغوللاریندان ولیعهدلیگی الیندن
آلینمیش اولان مونتَسیر ده وار. خلیفه 849-جو ایلده اوغوللارینی بو شکیلده ولیعهد
تعیین ائتمیشدی: مونتَسیر، موعتز و موییید. آنجاق
داها سونرا موعتزین ولیعهدلیگینی اؤنه چکمیشدی. موعتزین اطرافیندا تورکلره قارشی
بیر بیرلیک ده تشکیل ائدیلمیشدی. آتاسی نین بو داورانیشی قارشیسیندا مونتَسیر ده
تورکلرله ایشبیرلیگی یولونو سئچمیشدی. کیچیک بوغا، واصیف و اوتامیش کیمی تورک
کوماندانلاری، مونتَسیرین بو حرکتینی کندی منفعتلرینه اویقون بولدولار و اونو
دستکله مه یه قرار وئردیلر.[7] موتوککیل
861-جی ایلده تورک کوماندانی واصیفین ایصفاهان و الجیبال بؤلگه لرینده کی مال و
مولکلری نین موصادیره ائدیلمه سینه امر وئردی. مونتَسیره قارشی دا حئیثییت
قیریجی داورانیشدا بولونماسی ندنی ایله دوروم جیدیلشدی.[8] سیاسی
حادیثه لرین کندیسی اوچون تهلوکه لی بیر شکیلده گلیشدیگینی فرق ائدن مونتَسیر،
کیچیک بوغا ایله گؤروشه رک موشترک بیر پلان حاضیرلاماغا باشلادیلار. 10 دئکابر
861-جی ایلده خلیفه سارایی نین اطرافیندا گرکلی ترتیبلر آلیندی. بوتون قاپیلار
کونترول آلتیندا توتولاراق کندیلریندن اولمایان شخصلرین ایچری گیرمه لری اؤنلندی.
بو سیرادا تورک کوموتانلار واصیف و بوغا آداملارینی سارایا سوخموشدولار. عئینی
گونون آخشامی کومپلودان خبرسیز اولان خلیفه وزیری فتح ایبنی خاقان و دیگر دؤولت
یئتکیلیلری ایله بیر یئرده ایچکی ایچیردیلر. گئجه یاریسینا دوغرو، بوغا خلیفه نین
یانیندا بولونانلاری، فتح و بیر نئچه کیشی خاریج دیشاری چیخاردی. صاباحا یاخین،
آرالاریندا کیچیک بوغا، موسا ایبنی بؤیوک بوغا، هارون ایبنی سووارتکین، باقیر
التورکی و باقلوم التورکی نین بولوندوغو بیر قروپ خلیفه نین اولدوغو سالونا
گیردیلر. تهلوکه نی فرق ائدن فتح ایبنی خاقان باغیرماغا باشلادیسا دا، چوخ گئج
قالمیشدی. درحال خلیفه نین اوزرینه سالدیردیلار. اونلارا مانع
اولماغا چالیشان فتح ایله بیر یئرده موتوککیلی اؤلدوردولر.[9] تورک
کوموتانلار بؤیوک بیر تهلوکه نین دوغدوغونو حیسس ائده رک،
موتوککیلی سوسدورماق اوچون فعالیته
باشلادیلار. تورکلر موتوککیلی اؤلدورمگی قرارلاشدیردیقدان سونرا 861-جی ایلده
خلیفه نی اؤلدوردولر.[10]
موتوککیلین قتلی، ایسلام تاریخینده اؤزل
بیرلیکلر طرفیندن بیر خلیفه یه قارشی ایشلنن جینایتدیر. بو حادیثه تورکلرین عبباسی
ایمپئراتورلوغوندا تامامن ایقتیداری اللرینه کئچیردیکلرینی و قارشیلاریندا هئچ بیر
قوووتین بولونمادیغینی گؤسترمکده دیر. جینایتده ایشتیراک ائدنلر، بیلینمه لرینه
رغمن هر هانسی بیر جزایا معروض قالمادیلار. موتوککیلین قتلی ایله خلیفه لرین سیاسی
نوفوذلاری ایله بیر یئرده معنوی نوفوذلاری دا ضعیفله میش اولدو.[11] آرتیق عبباسیلر
سولاله سیندن هئچ کیمسه خلیفه لیگی ایرثی و یا قانونی
یوللا طلب ائده بیلمیردی. تورکلر کیمی ایسته سه ایدیلر اونو سئچیر، ایستمه
دیکلری خلیفه نی ده اؤلدوروردولر. عبباسیلری سییاست مئیدانیندان اوزاقلاشدیران
تورک کوموتانلار کندی آرالاریندا ساواشماغا
باشلایاجاقدیلار.[12]
موتوککیلین اؤلدورولدویو گئجه نین صاباحی یئنی
خلیفه نین سئچیمی اوچون الجعفرییه ده کوماندانلار، کاتیبلر و دؤولتین دیگر ایره لی
گلنلری توپلاندیلار. احمد ایبنی هاسیب موتوککیلین فتح ایبنی خاقان طرفیندن
اؤلدورولدویونو، قاتیلین ده درحال جزالاندیریلدیغینی
بیلدیردی. بوندان سونرا موتوککیله قارشی ایشلنن جینایتده سوچلو
اولان مونتَسیره بیعته قرار وئریلدی.[13]
مونتَسیرین خلیفه اعلان ائدیلمه سی اوزرینه
بعضی قاریشیلیقلار ظوهور ائتدی. مونتَسیرین خلیفه اولماسینی ایستمه ین و هر ائحتیمالا
گؤره موتوککیلین تورکلره قارشی مئیدانا گتیردیگی بیرلیکلردن اورتایا چیخان اوردو
منسوبلارینا خالق دا قاتیلینجا، قاریشیقلیق بؤیومه یه باشلادی. مئیدانا گلن چاتیشمالاردا بیر نئچه آدام
اؤلدو. بونون اوزرینه تورک کوماندانلار موداخیله ائده رک قاریشیقلیغی باسدیردیلار.
مونتَسیر تورکلرین یاردیمی ایله ایقتیدارا گلسه ده داها اؤنجه باش وئرن و آتاسی
نین اؤلدورولمه سی ایله سونوجلانان اولای اوزوندن تورکلره گووَنمیردی.
آنجاق اوردو ایچینده ایستیناد ائده جگی قوووت اولمادیغیندان تورکلره قارشی دا گله
بیلمیردی. خلیفه اولدوقدان سونرا ایبنی خاقانین یئرینه تعیین ائتدیگی احمد ایبنی
هاسیب، مونتَسیری تورکلره قارشی اؤنلم آلماغا زورلاییردی. تورک کوموتان جاسیفین برطرف ائدیلمه سینی ایسته ییردی. واصیفین مرکزدن
اوزاقلاشدیریلماسینی تکلیف ائدیردی. مونتَسیر بو تلقینلر اوزرینه واصیفی بیزانسا
قارشی سفره مأمور ائده رک دؤرد ایل سینیردا قالماسینا امر وئردی. مؤعتزین
امرینده عربلردن اولوشان اوردو اولدوغو اوچون تورکلر اونون ولیعهد اولماسینی
ایستمیردیلر. خلیفه یه تورکلر طرفیندن ائدیلن باسقی اوزوندن مونتَسیر مؤعتز و
مویییدی ولیعهدلیکدن محروم ائتدی. 7 اییول 862-جی ایلده مونتَسیرین اؤلومو اوزرینه
دوروم دَییشدی. مونتَسیرین سیرلی اؤلومو، دؤولتین ارکانینی یئنه
خلیفه سئچمک اوچون توپلانتییا سؤوق ائتدی. آرتیق خیلافته کئچمکده ولیعهدلیک موسسیسه سی
اؤنمینی ایتیرمیش، اونون یئرینی باشدا اوردو کوموتانلاری اولماق اوزره دؤولت
آداملاری نین سئچیمی آلمیشدی. گؤروشمه لر اسناسیندا موتوککیلین
اوغوللاریندان بیری نین خلیفه اولماسینی ایستمیردیلر، چونکو اونلاردان اینتیقام
آلماسیندان قورخوردولار. تورکلر موتوککیل سویونون دیشیندا مؤعتصم سویوندان بیری
نین خلیفه اولماسینی دستکله ییردیلر. احمد ایبنی محمد ایبنی مؤعتصمین خلیفه
اولماسی قرارا باغلاناراق ائرته سی گون اونا “موصتاین” لقبی وئریلدی. بیعت مراسیمی
اولاجاغی سیرادا سامیره ده قاریشیقلیق چیخدی. مؤعتزی ایسته ییردیلر. موصتاینین
خلیفه لیگینی قبول ائتمه دیکلرینی بیلدیردیلر. اؤنجه عسگری
بیرلیکلر آراسیندا باشلایان قاریشیقلیق خالقا دا سیرایت ائتدی. ساییلاری اولدوقجا
چوخالان موخالیفلر، خیلافت سارایینا هوجوم ائده رک یاغماجیلیغا باشلادیلار. اولایلار
سورعتله گلیشه رک سیلاحلی چارپیشما حالینا گلدی. بؤیوک بوغا دوروما موداخیله ائتمک
زوروندا قالدی. قیسا آنجاق قانلی چارپیشمالار جریان ائتدی. ایکی طرفده ایتکی
وئردیکدن سونرا بوغانین موداخیله سی ایله قاریشیقلیق باسدیریلدی. بو حادیثه ایله ایلک دفعه اولاراق خالق تورکلره قارشی
حرکته کئچمیشدی. آنلاشیلان، تورکلرین خلیفه لری اؤلدورمه سی خالقدا تورکلره قارشی
تپکی باش قالدیرماسینا سبب اولموشدو. 862-جی ایلین سونلارینا دوغرو، تورکلر ایله
احمد ایبنی هاسیبین آراسی آچیلدی. نتیجه ده احمد وزیرلیکدن اوزاقلاشدیریلاراق یئرینه
اوتامیش گتیریلدی. اوتامیش و اونون کاتیبی شوجاع ایبنی قاسیم،
خلیفه اوزرینده موطلق بیر حاکیمییت قورموشدولار. ایشلرین یؤنه تیمی
تامامن اونلارین الینده ایدی.[14]
خالقین تورکلره قارشی چیخماسی داوام ائدیردی.
863-جو ایل مارت و آپرئل آیلاریندا باغداد اهالیسی سینیرلارداکی بعضی یئنیلگیلری
بهانه ائده رک خلیفه یه قارشی عوصیان ائتدی. بو عوصیانین اساس سببی تورکلرین خلیفه
یه قارشی توتوملاری ایدی. باشلانقیجدا خالقین اؤنجول اولدوغو بو حرکته الشاکیرییه
و بعضی عسگری بیرلیکلر ده قاتیلدیلار. زیندانلارین قاپیلاری قیریلاراق محبوسلار
سربست بوراخیلدی. عئینی ایلین مای آییندا سامیره ده ده
باغدادداکی کیمی خالقین دا قاتیلدیغی و تورکلری هدف آلان بیر عوصیان باش وئردی.
عاصیلر، تورکلردن اله کئچیردیکلرینی
درحال اؤلدوروردولر. وضعییتین علئیه لرینی گلیشدیگینی
آنلایان بؤیوک بوغا، واصیف و اوتامیش، قارشی حرکته کئچه رک عوصیانچیلاری
داغیتدیلار.[15]
تورکلر آراسیندا ایلک زامانلار بیر امکداشلیغین
مؤوجود اولدوغو، آنجاق زامانلا ایقتیدار ائحتیراصی
بو امکداشلیغی ییپرادا بیلمیشدی. موشترک دوشمنه قارشی بیرلیکده حرکت
ائتمه لرینه رغمن، تهلوکه اورتادان قالخینجا آرالاریندا آنلاشمازلیق اورتایا
چیخیردی. بو کیمی حاللاردا خلیفه،
دوروما موداخیله ائتمیر و یا موداخیله گوجونو اؤزونده گؤرموردو. هانسی
طرف قالیب گلسه ایدی، خلیفه اونو دستکله ییردی. تورکلر آراسیندا ایلک جیدی
آنلاشمازلیق داها چوخ مالی و سیاسی نوفوذ سببی ایله 7 اییول 863-جو ایلده اورتایا
چیخدی. وزیر اوتامیش و اونون کاتیبی
شوجاع ایبنی قاسیما قارشی دیگر تورک کوماندانلاری
بیرلشدیلر. هر ایکیسینی ده قتل ائده رک ائولرینی یاغمالادیلار. خلیفه ایسه بو
اولایی سوسقونلوقلا قارشیلادی.[16]
تورکلر آراسیندا باش قالدیران ایکینجی
حادیثه 865-جی ایلده اورتایا چیخدی.
موتوککیلین قتلینده باش رولو اوینایانلاردان، حتّی بیر باشا خلیفه نی اؤلدورن
باقیر التورکی، بو حادیثه دن سونرا اوردو ایچینده نوفوذ و قودرت صاحیبی اولموش؛
کوفه بؤلگه سینده گئنیش اراضیلر آلمیشدی. باقیرین تاثیری آلتیندا قالان موصتاین،
اونو باش کوموتانلیغا تعیین ائتمه یه قرار وئردی. اونون یوکسلمه سینی قبول ائده
بیلمه ین واصیف و کیچیک بوغا، خلیفه نین بو قراری اوزرینه چوخ اندیشلنمه یه
باشلادیلار. رقیبلری نین بوش دورمایاجاغینی و خلیفه یه تاثیر ائده بیله
جکلرینی دوشونن باقیر، یاخین آداملارینی توپلایاراق خلیفه ده داخیل اولماق اوزره
واصیف و بوغانین اؤلدورولمه سی خوصوصوندا اونلاری راضی ائتدی.
باقیرین بو قرارینی اؤیرنن موصتاین، واصیف و کیچیک بوغا ایله آنلاشاراق باقیری
حیله ایله سارایا چاغیریب توتوقلاتدی. آنجاق حادیثه دویولونجا باقیره باغلی اولان بیرلیکلر درحال
حرکته کئچه رک سارایا سالدیردیلار. خلیفه نین آتلارینی یاغمالاییب الجاوساق
سارایینی قوشاتدیلار. بونون اوزرینه واصیف ایله بوغا، باقیر التورکینی اؤلدوردولر.
باقیرین اؤلدورولمه سی حادیثه لری یاتیشدیرماق یئرینه داها دا گرگینلشدیردی. عوصیانچیلار
بولوندوقلاری یئری ترک ائتمه یه رک باقیرین قاتیللرینی
ایسته ییردیلر. اوردوداکی طرفدارلارینی ایتیردیگینی آنلایان خلیفه و ایکی تورک
کوماندانی، بو حادیثه دن قورتولما یوللارینی آراشدیرماغا باشلادیلار. واصیف بیر
قروپو سیلاحلاندیراراق عوصیانچی تورکلرین اوزرینه گؤندردی. تورکلره خبر گؤندریله
رک موحاصیره نی بیتیرمه لری ایستنسه ده، نایل اولونمادی. بو سیرادا چارپیشمانین
دورماسیندان ایستیفاده ائدن موصتاین و دیگر ایکی تورک کوماندان، گیزلیجه سامیره نی
ترک ائده رک قاییقلار ایله باغدادا طرف حرکت ائتدیلر.[17]
6 فئورال 865-جی
ایلده باغدادا واران موصتاین، طاهیریلردن بو شهرین موحافیظی اولان
محمد ایبنی عبدوللاه، ایبنی طاهیر طرفیندن قارشیلاندی و اونون سارایینا ائندی.
باغداد خالقی خلیفه نی چوخ یاخشی قارشیلادی. خلیفه و ایکی تورک کوماندانین باغدادا
گئتمه سی اوزرینه بعضی کوماندانلار، دؤولت مأمورلاری و عبباسی عایله سی منسوبلاری
سامیره نی ترک ائتمه یه باشلادیلار. سانکی مرکز یئنیدن باغدادا داشینماقدا ایدی.
وضعیتین علئیه لرینه گلیشدیگینی گؤرن سامیره ده کی
عسگری بیرلیکلر، باغدادا بیر ائلچی هئیتی گؤندره رک موصتاینین سامیره یه دؤنمه سینی ایسته
دیلر. بو هئیت خلیفه دن عوذور دیله یه رک آرتیق اونا صادیق
قالاجاقلارینی و امریندن چیخمایاجاقلارینی سؤیله دیلر. آنجاق ایستکلری خلیفه
طرفیندن قبول ائدیلمه دی.[18] بو خبر
سامیره ده هیجانلا قارشیلاندی. کندیلری اوچون قورولموش اولان سامیره نین ترک ائدیلیشی، البتته تورکلرین سیاسی و ایقتیصادی گوجلری نین ضعیفله مه سینه
سبب اولاجاقدی. بو اوزدن سامیره ده کی تورکلر، موصتاینه قارشی باشقا بیریسینی
خلیفه سئچمک قراری وئردیلر و زینداندا اولان مؤعتزی چیخاراراق اونا بیعت ائتدیلر.
ویلایتلره موصتاینین خیلافتدن اوزاقلاشدیریلدیغینی
و یئرینه مؤعتزین کئچدیگینی بیلدیردیلر. آیریجا، سامیره ده کی بئیت المال
و دیگر دؤولت دایره لری اله کئچیریلدی.[19] عبباسی
ایمپئراتورلوغوندا بیری باغداددا دیگری سامیره ده ایکی خلیفه نین اورتایا چیخیشی و
هر ایکی طرفین ده اوزالاشمایا یاناشماماسی ایچ
ساواشین باشلاماسی دئمک ایدی. هر ایکی طرف
ده حاضیرلیقلارا باشلادی. مؤعتز دؤولت ارکانیندا دَییشیکلیکلر ائده رک اؤز
آداملارینی ایش باشینا گتیردی. مؤعتز خالقین باغدادا گئتمه سینه مانع اولماق اوچون
اؤنلملر آلیرکن، باغداددا یؤنه تیمی فعیلن الینده
بولوندوران محمد ایبنی عبدوللاه دا، شهرین اطرافیندا خندکلر قازدیراراق
مودافیعه تدبیرلری آلدی. هر ایکی طرف
والیلره مکتوبلار گؤندره رک خراجین و وئرگی نین اونا گؤندریلمه سینی ایسته ییردی.
بو آرادا مؤعتز، محمده بیر مکتوب گؤندره رک کندیسینه بیعت ائتمه سینی بیلدیردیسه ده، موثبت بیر نتیجه آلا بیلمه دی.[20]
آلینان تدبیرلر نتیجه سینده قوووت دنگه سی،
مؤعتزین لئهینه دَییشمه یه باشلادی. اؤزللیکله بؤیوک بوغا اوغلو موسانین مؤعتز
طرفینه کئچمه سی موصتاینه جیدی ضربه اولدو. یئتری درجه ده گوجلندیگینی آنلایان
مؤعتز، خلیفه لیگی زورلا اله کئچیرمه یه قرار وئره رک، قارداشی ابو احمد ایداره
سینده قالابالیق بیر اوردونو 24 فئورال 865-ده باغداد اوزرینه گؤندردی. موصتاین و
مؤعتز آراسیندا بیر ایله یاخین داوام ائدن موجادیله ده تورکلر هر ایکی طرفده ده
بولونماقدا ایدی. واصیف و بوغا کیمی کوماندانلار موصتاینین، عسگرلر و
ایکینجی صینیف کوماندانلار مؤعتزین طرفینده یئر آلمیشدیلار.
بورادا موصتاینین اساس قوووتلری نین، باغداد خالقیندان و محمد
ایبنی عبدوللاهین بیرلیکلریندن مئیدانا گلدیگینی اونوتماماق گره کیر. ساواش و
موحاصیره نین اوزاماسی موصتاینین علئیهینه اولوردو.
یوللارین کسیلمه سی باغداد خالقی آراسیندا ارزاق
قیتلیغی اولوشدورموشدو. شهرین اعتیراض سسینی موصتاینین بیرلیکلری
یئنسه ده بو دوروم موصتاین آچیسیندان ایسته نیلمه ین گلیشمه ایدی. داها اؤنجه
باغدادا گلمیش اولان عبباسی عایله سی ده یاواش-یاواش مؤعتزین
طرفینه کئچمه یه باشلامیشدی. چارپیشما داوام ائدرکن باغداد خالقی شهردن سوروملو
اولان فارس طاهیر اوغلونو مؤعتزله آنلاشماغا زورلادی. خالق شهرین
قاپیسینی تورکلره آچاجاقلارینی سؤیله ییردی. نهایت طاهیراوغلو محمد ایبنی
عبدوللاه، ابو احمد ایله موذاکیره ائتمک مجبورییتینده قالدی. 14 دئکابردا ابو
احمدین قرارگاهیندا باشلایان موذاکیره سونوندا، مؤعتزه بیعت ائدیلمه سینه، موصتاینین
خیلافتدن چکیلمه سینه قرار وئریلدی. 25 یانوار 866-جی ایلده موصتاین ظاهیرن کندی
ایستگی ایله خیلافتدن چکیلدی و مؤعتز ایقتیداردا قالدی. مؤعتز تورکلره قارشی ایدی.
حتّی آتاسیندان سونرا خلیفه لیگی بو اوزدن ایتیرمیشدی. آیریجا، تورکلر آتاسی نین
قاتیلی ایدیلر. بونا رغمن یئنه اونلارین یاردیمی ایله خلیفه اولدو. موصتاینین
اوزاقلاشدیریلماسیندان سونرا تک باشینا ایقتیداردا قالماسینا رغمن تورکلردن
چکینمکده ایدی. موتوککیل ایله تورکلره قارشی باشلایان حرکت یاواش-یاواش گوجلنمکده
ایدی. بیر طرفدن اوردو ایچینده دیگر عونصورلردن بعضی بیرلیکلرین قورولماسی، دیگر
طرفدن خالقین یاواش-یاواش موجادیله یه گیرمه سی تورک نوفوذو اوچون تهلوکه ایشارتی
ایدی. اؤزللیکله باغداد موحاصیره سینده خالقین گؤستردیگی موقاویمت ایقتیدار
موجادیله سینده تورکلر اوچون تهلوکه نین یاخینلاشدیغی آنلامدا ایدی. موصتاینین
خیلافتدن اوزاقلاشدیریلماسی مؤعتز اوچون گووَنلیک تامین
ائتمه دی. اساس تهلوکه نی تشکیل ائدن واثیق و بوغانین حیاتدا اولماسی ایدی. اونلار
یئتری درجه ده عسگری گوجه ده صاحیب ایدیلر. مؤعتز، یوخوسونو قاچیران
بو ایکی آمانسیز دوشمنی برطرف ائتمه دیکجه
راحات اولمایاجاقدی. باغدادا محمد ایبنی عبدوللاه ایبنی طاهیره یازدیغی مکتوبدا
واصیف، بوغا و اونلارین طرفدارلارینی دیوانلاردان چیخارماسینی، یعنی
دؤولت ایشلریندن اوزاقلاشدیریب ماعاشلاری نین وئریلمه مه
سینی امر ائتمیشدی. حتّی گیزلی یازدیغی مکتوبدا هر ایکیسی نین ده اؤلدورولمه سینی
ایسته ییردی.[21]
سامیره ده واصیف و بوغا علئیهینه گیریشیلن
تشببوثلر آداملاری واسیطه سی ایله اونلارا بیلدیریلدی. محمد ایبنی عبدوللاه ایبنی
طاهیره قارشی دیققتلی اولماغا باشلادیلار. بونون اوزرینه بو ایکی کوموتان طاهیراوغلونا
گئدیب اونونلا اولدوقجا سرت قونوشاراق تهدید ائتدیلر. واصیف
و بوغا اطرافلاریندا یئتری قوووتلری اولمادیغیندان حوضورسوز ایدیلر. بیر آن اؤنجه
سامیره یه دؤنه رک بیرلیکلرینین باشینا کئچمک ایسته ییردیلر.
بو دا خلیفه نین ایذنینه باغلی ایدی. اؤنجه موییید و ابو احمد آراجیلیغی ایله
خلیفه دن دؤنوش ایذنی ایستمگی دئنه دیلر. بونا سامیره ده کی تورک عسگری بیرلیکلری
نین ایستکلری ده اکله نینجه مؤعتز اونلارا ایذن وئرمک مجبورییتینده قالدی. خلیفه
نین ایذن مکتوبونو آلان تورک کوماندانلاریندان باییق بگ 300 آدامی ایله باغدادا
گئتدی. خلیفه، محمد ایبنی عبدوللاه ایبنی طاهیره یازدیغی ایکینجی
مکتوبوندا دا اونلارین سامیره یه دؤنمه لرینه مانع اولماسینی ایسته میشدی. آنجاق
طاهیراوغلونون آلدیغی اؤنلملر فایدا وئرمه دی. واصیف
و بوغا سامیره یه دؤنمه یه مووففق اولدوقلاری کیمی، خلیفه اونلارین اسکی وظیفه
لرینه دؤنمه لری اوچون تورکلرین ایستگینه بویون اَیمک مجبورییتینده قالدی. حتّی هر
ایکیسینه ده خلت گئییندیردی.[22] خلیفه
مؤعتز کیچیک بوغانین قورخوسوندان سورکلی سیلاحلی گزیر، حتّی گئجه یاتارکن ده
سیلاحینی چیخارمیردی.[23]
تورکلرین موییید و ابو احمده تمایولوندن
راحاتسیز اولان خلیفه، بو ایکی شخصی الجاوساقدا حبس ائتدیردی. قیسا سوره سونرا دا
مویییدی ولیعهدلیکدن محروم ائتدی. آنجاق تورکلرین بونلارین حبسدن چیخارماق ایسته
دیکلرینی اؤیرندی. موییید 9 آوقوست 866-جی ایلده قالدیغی زینداندا اؤلدورولدو.[24]
866-جی ایل اییول آیی نین سونلاریندا ایلک دفعه تورکلرله مَقاریبه
آراسیندا قانلی ساواش اولدو. موتوککیل طرفیندن تورکلره قارشی بیر اؤنلم عونصورو
اولاراق نظرده توتولان مقاریبه، زامانلا و اولایلارین گلیشمه سی ایله قوووت
قازانمیشدی. اؤزللیکله موصتاین ایله مؤعتز
آراسینداکی موجادیله ده بیر باسقی قروپو حالینا گلمیشدی. ولیعهدلیک
دئورینده اونا وئریلن مقاریبه، ایندی مؤعتزین دایانا بیله جگی یئگانه قوووت
دوروموندا ایدی. مالی سببلر اوزوندن تورکلرین عیسا ایبنی
فرروخانشاها قارشی حرکتلری و اونو ازیشدیرمه لری اوزرینه مقاریبه حرکته
کئچدی. داها اؤنجه جریان ائدن حادیثه لر ایکی قروپ آراسینداکی رقابتی سون نؤقطه یه
گتیرمیش اولدوغوندان کیچیک بیر حادیثه
چارپیشمالارین باشلاماسینا یئترلی اولموشدو. باشلاریندا محمد ایبنی رشید
و نصر ایبنی سید آدلی ایکی شخص بولونان مقاریبه تورکلره سالدیردی. تورکلری مغلوب ائده رک الجاوساقدان چیخاردیلار. بونون اوزرینه
تورکلر شهرین دیگر سمتینده اوتوران سویداشلارینی یاردیما چاغیردیلار. خالق و
شاکیرییه ده مقاریبه طرفینی توتدوغوندان تورکلر ضعیف دورومدا ایدیلر. آنجاق مقاریبه
قطعی سالدیرییا کئچمکده ترددودلو ایدی. آرادا ظاهیری بیر سسسیزلیک حاصیل
اولدو. ایکی طرف ده گیزلیندن گیزلینه گوجلرینی داها حاضیر دوروما گتیرمکده ایدی.
تورکلرین باشیندا بولونان باییق بگ حوضورسوزلوغا سبب اولانلارین محمد ایبنی رشید و
نصر ایبنی سید اولدوغونو ایره لی سوره رک اونلارین
جزالاندیریلمالارینی ایسته دی. محمد و نصر تهلوکه دن
جانلارینی قورتارماق اوچون گیزلندیلر. آنجاق باییق بگین آداملاری طرفیندن
یاخالاناراق درحال اعدام ائدیلدیلر. مقاریبه، چارپیشمالارین باشینداکی
آوانتاژلی دوروموندان ایستیفاده ائده بیلمه یینجه یئنه ده
ایکینجی پلاندا قالماغا محکوم
ائدیلدی. خلیفه ماموندان اعتیبارن فارس طاهیریلر عبباسی خلیفه
لری نین ان قوووتلی دستگی اولموشدولار. خوراساندا آیری موستقیل بیر دورومدا
اولمالارینا رغمن بو خانیدانا منسوب شخصلر عبباسیلرین ده ان اؤنملی مؤوقئعلرینده
چالیشیردیلار. افشین و ایناقین برطرف ائدیلمه لرینده طاهیریلرین
بؤیوک رولو اولموشدو. مؤعتز زامانیندا دا طاهیری فارسلار دؤولتین ایداری گؤرَولرینده
ائتکینلیکلرینی سوردوروردولر. خلیفه مؤعتز طاهیریلردن خوراسان حاکیمی طاهیر ایبنی
محمده گیزلیجه دورومو بیلدیرمیش و اوندان یاردیم ایسته میشدی. طاهیر، عمیسی
سولئیمان ایبنی عبدوللاهی خوراسان بیرلیکلریندن عیبارت بؤیوک بیر اوردونون باشینا
کئچیره رک باغدادا گؤندردی. سولئیمان داها سونرا سامیره یه گئتدی. تورکلر
سولئیمانین باغدادا دؤنمه سی خوصوصوندا باسقی یاپدیقلاریندان خلیفه تورکلرین بو
ایستگینی یئرینه گتیرمک مجبورییتینده بوراخیلدی. تورکلر اساسن اؤنجه دن گرکلی
ترتیباتی آلاراق سولئیمانا حرکت ایمکانی بوراخمامیشدیلار. بو سببدن سولئیمان 14
آپرئل 868-جی ایلده باغدادا دؤنمک زوروندا قالدی.[25]
خلیفه نین ایقتیدارسیزلیغی آشاغیلارا دا
یانسیماقدا ایدی. تورک کوماندانلاری اسکیدن اولدوغو کیمی بیرلیکلرینه حاکیم اولا
بیلمیردیلر. 867-جی ایلین سونلارینا دوغرو، باشدا تورکلر اولماق اوزره فرقانه و
اوشروسانا منشالی عسگرلر دؤرد آیلیق ماعاشلارینی بیردن ایسته دیلر. ایسته دیکلری
نین ردد ائدیلمه سی اوزرینه بازاردا یاغماچیلیغا باشلادیلار. واصیف و بوغا اونلاری
یاتیشدیرماق ایستسه لر ده، باشارمادیلار. دورومو گؤروشمک اوچون بوغا خلیفه نزدینه
گئتدی. واصیفین قوووتلرینین ضعیف دوروما دوشمه سیندن
ایستیفاده ائدن عاصیلر 30 اوکتیابر 867-جی ایلده واصیفی قتل ائتدیلر.[26] واصیفین
قتلی ایله مؤعتز تهلوکه لی ایکی دوشمنیندن بیری نین تهدیدیندن قورتولموش اولدو.
سیرا بوغایا گلمیشدی. تورکلرین موداخیله سی اولمادان خلیفه نین اونو اؤلدورمه سی
آغیر نتیجه لر دوغورا بیلردی. مؤعتز تورک کوموتانلار باییق بگ و واصیف اوغلو
صالئحی اؤدوللندیره رک اونلاری
بوغادان آییرماغا چالیشدی. باییق بگ بوغایا قارشی خلیفه ایله
بیر یئرده حرکت ائتمه یه باشلادی. بونو فرق ائدن بوغا اوردوسو ایله بیر یئرده
قاچماغی دوشوندو. تورک عسگرلری نین اونون طرفینده توپلاناجاغینی سانمیشدی. بو سانیسیندا یانیلدیغینی گؤرن بوغا سامیره ده گیزلندی. چوخ کئچمه دن یاخالاندی و خلیفه نین امری اوزرینه قتل ائدیله رک باشینی سامیره و باغداددا
دولاشدیردیلار.[27]
واصیف و بوغانین اؤلومو مؤعتزین اوزرینده کی
تورک باسقیسینی آزالتمادی. بو دفعه ده
خلیفه نین باشی نین اوستونده صالئح ایبنی واصیف
دورموشدو. 19 مای 869-جو ایلده صالئح سارای مأمورلاریندان احمد ایبنی ایسرائیل،
حسن ایبنی مهلد و ابو نوح ایبنی ایبراهیمی
حبس ائده رک ماللارینی موصادیره ائتدی. واصیف و بوغانین
اؤلدورولمه سیندن خوشلانمامیش اولان تورکلر ده خلیفه یه قارشی توتوم
تاخینمیشدیلار.[28]
صالئح ایبنی واصیف، باییق بگ و ابو نصر محمد ایبنی بؤیوک بوغانین
یؤنتیمینده کی تورک عسگرلری، ماعاشلاری نین وئریلمه مه سی بهانه سی ایله عوصیان ائدیب خلیفه سارایینی موحاصیره آلتینا آلاراق
کندیسی ایله گؤروشمک ایسته دیکلرینی بیلدیردیلر. مؤعتز قورخدوغو اوچون خسته لیگینی
بهانه ائده رک دیشاری چیخمادی و بئیت المالدا پارا
بولونمادیغیندان ماعاشلارینی وئره بیلمه یه جگینی
بیلدیردی. تورکلرین تهلوکه لی
ایصرارلاری اوزرینه خلیفه بؤیوک ثروته صاحیب اولان آناسی
کابیهادان پارا ایسته دی. بو ایستگی نین آناسی طرفیندن ردد ائدیلمه سی اوزرینه چاره
سیز قالدی. عاصیلر زورلا سارایا گیره رک اونو دیشاری چیخاردیلار. چئشیتلی
ازییتلردن سونرا حبس ائده رک خیلافتدن ایستئعفا وئرمه سینی
ایسته دیلر. مؤعتز بیر نئچه گون حبسده قالدیقدان سونرا اؤلدو.[29]
مؤعتز زینداندا
ایکن کوماندانلار محمد ایبنی واثیقه بیعت ائتدیلر. آتاسی نین اؤلوموندن سونرا محمد
خلیفه ائدیلمک ایستنمیشدی، آنجاق یاشی آز اولدوغوندان مومکون اولمامیش و موتوککیل
خلیفه اعلان ائدیلمیشدی. محمد بو زامان ظرفینده سیاسی حادیثه لره قاتیلمایاراق
سسسیز بیر حیات سورموشدو. کوماندانلار طرفیندن خلیفه سئچیلینجه اؤنجه قبول ائتمه
دی. آنجاق مؤعتزین خیلافتدن چکیله جگینی دویونجا 3 اییول 869-جو ایلده موهتدی آدی
خلیفه اولدو.[30]
موهتدین خلیفه اولدوغونو بیلدیرن مکتوب باغدادا گلدیگی زامان بعضی قاریشیقلیقلار
اورتایا چیخدی. مؤعتز طرفیندن موصتاین اوزرینه گؤندریلن ابو احمد ایبنی موتوککیل
هله ده باغداددا ایدی. باغداد خالقی و اورادا بولونان عسگری بیرلیکلر موهتدین
خلیفه لیگینی قبول ائتمه یه رک سولئیمان ایبنی عبدوللاهین ائوینه سالدیردیلار.
سونوندا موهتدین خلیفه لیگینی قبول ائتمک مجبورییتینده قالدیلار. موهتد تورک
کوماندانلار صالئح و باییق بگین ائتکیسی آلتیندا ایدی. ایمپئراتورلوغون اوجقار بؤلگه سینده اوردوسو
ایله بولونان موسا ایبنی بوغا بیرلیکلری ایله سامیره یه دعوت ائدیلدی. موسا خلیفه
ایله بیرلشه رک صالئحی اورتادان قالدیرماق ایسته دیلر. 30 یانوار 870-جی ایلده
صالئح یاخالاناراق اؤلدورولدو.[31] صالئحین
قتلیندن سونرا خلیفه اوچون تهلوکه اولاجاق ایکی کوماندان قالمیشدی. بونلار باییق
بگ ایله موسا ایبنی بوغا ایدی. موهتدی اونلاری مرکزدن اوزاقلاشدیما یوللارینی
آراییردی. سونوندا هر ایکیسی ده
موصولدا باش قالدیران قییامی یاتیرماق اوچون اورایا گؤندریلدیلر. موهتدی یئنه ده
تورکلره قارشی توزاقلار حاضیرلارکن تورکلر یئنه ده ماعاشلاری نین وئریلمه ییشی
اوزوندن سامیره ده قاریشیقلیق چیخاردیلار. خلیفه، ماعاشلاری نین موسا و ابو نصر
محمد ایبنی بوغایا وئریلدیگینی بیلدیره رک، عسگرلری اؤز کوموتانلارینا قارشی
چئویردی. خلیفه نین بو جاوابی اوزرینه ابو نصر،
بؤیوک قارداشی موسانین یانینا گئتمک اوچون حرکت ائتدی. موهتدی اونا آداملار گؤندره
رک عفو ائتدیگینی و گئری دؤنمه سینی بیلدیردی. ابو نصر خلیفه نین
سؤزونه ایناناراق گئری دؤنونجه آرخاداشلاری ایله بیر یئرده توتوقلاندی. خلیفه
موهتدی هم ده موسایا بیر مکتوب یازاراق بیرلیکلرینی باییق بگین امرینه وئره رک
سامیره یه دؤنمه سینی، باییق بگه ده مکتوب یازاراق موسانی اؤلدورمه سینی و بوتون
بیرلیکلری کومانداسی آلتینا آلماسینی بیلدیرمیشدی. علئیه لرینه بیر کومپلونون
حاضیرلاندیغینی فرق ائدن باییق بگ، موسانین یانینا گئده رک خلیفه نین مکتوبونو
گؤندردی. آرالاریندا واریلان قرار گرگینجه باییق بگ سامیره یه دؤندو.[32]
سامیره یه گلن باییق بگ، دوغروجا خیلافت
سارایینا گئده رک وضعییتی گؤروشمک ایسته دی. خلیفه موهتدی اونو قبول ائتمه دی.
اونو توتوقلادیب باشینی کسدیردی. بونون اوزرینه سامیره ده بولونان تورک بیرلیکلر
قییام ائتدی. خلیفه یه یاردیما گلن قوووتلر ایله تورکلر آراسیندا قانلی چارپیشما
باشلادی. ایلک گونده تورکلردن مینه یاخین عسگر اؤلدو. ائرته سی گون خلیفه نین
طرفینده بولونان تورکلر قارشی طرفه، یعنی اؤز سویلاری
طرفینه کئچدیلر. بؤیله جه قوووت دنگه سی تورکلرین لئهینه دَییشدی. خلیفه نی دستکله
ین مقاریبه، خالق و دیگر قروپلار آغیر ایتکی وئره
رک داغیلدیلار. موهتدی اوچون قاچماقدان باشقا چاره قالمامیشدی. شهرین
آنا جادده سینده خالقی یاردیما چاغیرماسینا رغمن بیر نتیجه آلا بیلمه دی. خلیفه نی
تعقیب ائدن احمد ایبنی خاقان اونو یاخالایاراق ائوینه آپاردی. بو حادیثه لردن
سونرا کوماندانلارین وئردیگی قرار گرگینجه 17 اییوندا موهتدی خیلافتدن
اوزالاشدیریلاراق توتوقلاندی و بیر نئچه گون سونرا اعدام ائدیلدی .[33]
***
تورکلرین عبباسی خیلافتینده ساواشچیلار اولاراق
سینیرلاردا دا بؤیوک قلبه لری اولموشدور. بو دؤنملرده عبباسی سینیرلاری تورکلر
طرفیندن قورونموشدور. بو قونویا هئچ گیرمک فیکریم یوخدور. یالنیز بو بلگه لر بیر
شئیی گؤسترمکده دیر کی، تورکلر سادجه ساواشچیلاردان عیبارت اولموش و بؤلگه ده خلقی
دایاناقدان محروم اولموشلار. بو محرومییت تورکلرین ان جیدی عکسیکلیگی اولموشدور.
آرخالاناجاقلاری خالق کوتله سی اولمامیشدیر. بؤیوک سلجوقلو ایمپئراتورلوغو
قورولونا و یئنی تورک آخینلاری نین باشلاماسینا قدر بو سیخینتیلار داوام ائتمیشدی.
آیریجا، عبباسی دؤولتی اورتاق عرب-فارس دؤولتی اولموشدور. امویلر بیزانسی تقلید
ائتمیشدیلرسه، عبباسیلر ده ساسانی دؤولت گلنگینی تقلید ائتمیشدیلر. خیلافتده
تورکلره قارشی اورتاق عرب-فارس ایراده سی سرگیلنمیشدی. بو مؤوضوعنو بورادا بوراخیب
ایسلام تاریخینده شعوبی فعالیتلری اینجله مه یه باشلایاجاغیق.
[1] Yaqubi, Tarix, II, 591; Təbəri, III,
1368; Dursun Yıldız, İslamiyet ve türkler, s. 150-151.
[2] Ebülfez Elçibey, Tolunoğulları
devleti, Ötüken neşriyatı, 1997, s. 43.
[3] Yaqubi, Tarix, II, 591, Dursin Yıldız,
İslamiyet ve türkler, s. 152.
[5] Yaqubi, Tarix, II, 601; Dursun Yıldız,
İslamiyet ve türkler, s. 154.
[6] Dursun Yıldız, İslamiyet ve türkler,
s. 156.
[7] Məsudi, Muruc, VII, 273; Dursun
Yıldız, İslamiyet ve türkler, s. 156-157.
[8] Təbəri, III, 1452; Dursun Yıldız,
İslamiyet ve türkler, s. 157.
[9] Yaqubi, Tarix, II, 601; Dursun Yıldız,
İslamiyet ve türkler, s. 157-158.
[10] Ebülfez Elçibey, ”Tolunoğulları
devleti”, Ötüken Neşriyatı- 1997, s. 45.
[11] Dursun Yıldız, İslamiyet ve türkler,
s. 158.
[13] Yaqubi, Tarix, II, 601; Dursun Yıldız,
İslamiyet ve türkler, s. 159.
[14] Dursun Yıldız, İslamiyet ve türkler,
s. 162.
[15] Təbəri, III, 1510; Dursun Yıldız,
İslamiyet ve türkler, s. 162.
[16] Yaqubi, Tarix, II, 606; Dursun Yıldız,
İslamiyet ve türkler, s.163.
[17] Təbəri, III, 1539; Məsudi, Muruc,
VIII, 325; İbni əl-Əsir, VII, 139; Dursun Yıldız, İslamiyet ve Türkler, s.164.
[18] Təbəri, III, 1542; Məsudi, Muruc, VII,
364; Dursun Yıldız, İslamiyet ve Türkler, s. 164-165.
[19] Təbəri, III, 1544, Məsudi; Muruc, VII,
365; İbni əl-Əsir, VII, 141; Dursun Yıldız, İslamiyet ve Türkler, s. 165.
[20] Təbəri, III, 1550; İbni əl-Əsir, VIII,
143; Dursun Yıldız, İslamiyet ve Türkler, s. 165.
[21] Dursun Yıldız, İslamiyet ve Türkler,
s. 168.
[22] Təbəri, III, 1658; Dursun Yıldız,
İslamiyet ve Türkler, s. 169.
[23] Ebülfez Elçibey, ”Tolunoğulları
devleti”, Ötüken Neşriyatı- 1997, s. 46.
[24] Təbəri, III, 1668; Dursun Yıldız,
İslamiyet ve Türkler, s. 169.
[25] Yaqubi, Tarix, II, 613; Dursun Yıldız,
İslamiyet ve Türkler, s. 172.
[26] Yaqubi, Tarix, 614; Təbəri, III, 1687;
Dursun Yıldız, İslamiyet ve Türkler, s. 172.
[27] Təbəri, III, 1694; Məsudi, VII, 396;
İbni əl-Əsir, VII, 186; Dursun Yıldız,
İslamiyet ve Türkler, s. 172-173.
[28] Məsudi, Tənbih, 468; Dursun Yıldız,
İslamiyet ve Türkler, s. 173.
[29] Yaqubi, Tarix, 616; Təbəri, III, 1709;
İbni əl-Əsir, VII, 195; Dursun Yıldız, İslamiyet ve Türkler, s. 174.
[30] Yaqubi, Tarix, II, 617; Dursun Yıldız,
İslamiyet ve Türkler, s. 175.
[31] Yaquti, Tarix, II, 616; Dursun Yıldız,
İslamiyet ve Türkler, s. 177.
[32] Dursun Yıldız, İslamiyet ve Türkler,
s. 178.
[33] Yaqubi, Tarix, II, 618; Təbəri, III,
1813; Məsudi, Muruc, VIII, 9; İbni əl-Əsir, VII, 228; Uyun, IV, 3; Dursun
Yıldız, İslamiyet ve Türkler, s. 178.
