افشینین اؤلدورولمه سی

افشینین اؤلدورولمه سی

   

  خلیفه مامونون دؤولت ایداره سینده فارس عونصورونون باسقیسینی آزالتماق ایسته ییردی. بو مقصدله کندیسی نین دایانا بیله جگی بیر قوووت تشکیل ائتمک اوچون تورکلردن اولوشان عسگری بیرلیکلر مئیدانا گتیردی.[1]

  عباسی تاریخینده “سامیره دئوری” (892-836) دئیه بیلینن یاریم عصرلیک بیر دئورده تورکلر یالنیز عسگری ساحه لرده دئییل، سیاسی و ایداری ساحه لرده ده بو دؤولتین قدرینه حاکیم اولموشدولار. بو سفر خلیفه لر، کندیلری نین دایانا بیله جکلری بیر قوووت اولاراق تشکیل ائتدیکلری تورک بیرلیکلری ایله موجادیله یه گیریشدیلر... خلیفه لر ایله تورک کوموتانلاری آراسینداکی سیاسی ایقتیدار موجادیله لری عومومییتله قانلی شکیلده داوام ائدیردی. بیر طرفدن خلیفه لر، دیگر طرفدن تورک کوموتانلاری حیاتلارینی بو قانلی ساواشدا ایتیریردی. سامیره دئوری بویونجا داوام ائدن بو موجادیله لر سونوندا خلیفه لر سیاسی و عسگری قودرتلرینی، تورک بیرلیکلری ده ساییجا اوستونلوکلرینی و بونا باغلی اولاراق قوووت و نوفوذلارینی ایتیرمیشدیلر... عباسی ایمپئراتورلوغوندا تورک نوفوذ و باسقیسی گئتدیکجه آغیرلیغینی آرتیریردی. خوصوصن بابک خوررمدین عوصیانی نین باسدیریلماسیندا تورکلرین گؤستردیکلری باشاری، اونلارین قوووت و قودرتلرینی داها دا آرتیرمیشدی. تورکلرین آرتان بو گوجلری و نوفوذلاری ایله خیلافت قورخماغا باشلامیش و بیر شکیلده تورکلرین اؤنونو کسمک ایسته میشدی... تورکلره قارشی جبهه  آچان قروپ، هدف اولاراق مؤعتصمی سئچدیلر. اؤنجه تورکلره بو قدر حاق و یئتکی وئرن خلیفه نین اورتادان قالدیریلماسی گره کیردی. تثبیت ائدیلن پلان گرگینجه، مامونون اوغلو عباسین طرفدارلاری افشین، آشناس و دیگر کوموتانلارین جیناحینا یئرلشدیریله جک و عباسین وئره جگی بیر ایشارتله حرکته کئچه جکدیلر.... آموریون سفری اسناسیندا افشینین بیر قیسم قوووتله مالاتییا طرفیندن بیزانس اؤلکه سینه گیریشینی فورصت بیلن عوصیانین باشچیسی اولان اوجئیف ایبنی عباسه و دیگرلری، عباسا سفر سیراسیندا مؤعتصمی اؤلدورمگی تکلیف ائتدیلر. آنجاق گنجلیگینی ساواشلاردا کئچیرمیش اولان عباس بو تکلیفی کسینلیکله ردد ائتدی.  آموریونون فتحی نین آرخاسینجا الده ائدیلن غنیمتلرین آسلان پایی نین تورکلره وئریلمه سی، قارشی قروپون قیسقانجلیغینی داها دا قامچیلادی. بیر آن اؤنجه حرکته کئچمک اوچون عباسی سیخیشدیرماغا باشلادیلار. عباس بو تکلیفی ده، دؤنوشده توروس کئچیدلرینده داها قولای اولار دوشونجه سی ایله ردد ائتدی. عباسین پاسسیو توتومو اوزرینه اوجئیف ایبنی عباسه، غنیمتین داغیدیلماسی سیراسیندا قاریشیلیقلارا سبب اولدو. آنجاق خلیفه نین اؤز گیریشیمی ایله بو پلان دا باش توتمادی.[2] آشناس اعتیراضچی قروپون باشچیسیندان شوبهه لنمه یه باشلادی. آراشدیرما نتیجه سینده اونلارین پلانلاری آشکار اولدو. عباس داخیل اولماق اوزره بوتون ترتیباتچیلار توتوقلاندیلار. عباسین اعتیرافی اوزرینه مؤعتصم اونلارین جزالاندیریلمالارینی ایسته دی. عباس افشینه، اوجئیف ایناغا و احمد ایبنی خلیل ده آشناسا تسلیم ائدیلدی. هر اوچو ده قورخونج بیچیمده اؤلدورولدولر.[3]

  مؤعتصمین خیلافتی نین سون ایللرینده باش وئرن اولایلار افشینین برطرف ائدیلمه سی اوچون شرایط یاراتدی. اوشروسانا حؤکمدار عایله سینه منسوب اولان حئیدر ایبنی کاووس، قایناقلاردا، بو بؤلگه نین حؤکمدارلارینا وئریلن “الافشین” عونوانی ایله کئچمکده دیر. عرب اولمادیغی کسین اولان افشینین فارس اولدوغونا دایر تک و ضعیف دلیل آتا آدی نین کاووس اولماسیدیر. آنجاق اونون آتاسی نین، فارس حؤکمدار عایله لرینده سیخ راستلانان بؤیله بیر آدی داشیماسی، فارس کولتورونون تاثیری آلتیندا بولونان بیر بؤلگه ده طبعیی قارشیلانمالیدیر. افشین و آتاسی موسلمان اولمادان اؤنجه مجوسی ایدیلر. بو دئویرده تورکلرین داخیل اولدوقلاری جمعییتین تاثیری آلتیندا قالاراق تورکچه آدلار یئرینه فارسجا و عربجه آدلار قوللاندیقلاری سیخ گؤرولمکده دیر. اوسته لیک افشین، آتاسی نین فارسجا آد داشیماسینا رغمن، کندیسی ده عربجه حئیدر آدینی آلمیشدیر.[4] بؤیوک اولاسیلیقلا حئیدر آدینی موسلمان اولدوقدان سونرا آلمیشدیر. افشینین تورکلوگونو تایید ائدن بیر بلگه یه ده یعقوبیده راستلانماقداییق.[5] داها اؤنجه طاهیریلرین شعوبی جریان اولدوغونو سؤیله میشدیک. 

  افشینین دورومونون سارسیلماسیندا رول اوینایانلارین باشیندا خوراسان والیسی عبدوللاه ایبنی طاهیر گلمکده دیر. مامونون خیلافتینده، آتاسی طاهیرین نوفوذوندان ایستیفاده ائده رک بعضی باشاریلارلا دا دورومونو قوووتلندیرن عبدوللاه ایبنی طاهیر، افشینین قازاندیغی باشاریلار و خوراسانی اله کئچیرمک اوچون گیزلینجه گیریشمیش اولدوغو فعالیتلر سببی ایله اونا قارشی جبهه  آچمیشدی. قایناقلارین بللی ائتدیگینه گؤره بو ایکی شخصییت آراسینداکی رقابت، افشینین بابک عوصیانینی باسدیرماقلا مشغول بولوندوغو زامان اورتایا چیخمیشدی: افشین بابکله ساواشیرکن چئوره بَیلردن گلن هدییه لرله اله کئچیردیگی غنیمتلری خلیفه یه دئییل، اوشروسانایا گؤندریردی. افشینین غنیمتلرینی اوشروسانایا آپارانلار عبدوللاه ایبنی طاهیرین ویلایتی اولان خوراساندان کئچمک زوروندا ایدیلر. بو دورومون تکرار ائتمه سی اوزرینه فورصتی قاچیرماق ایستمه ین عبدوللاه ایبنی طاهیر، وضعییتی خلیفه مؤعتصمه بیلدیردی. خلیفه، ایبنی طاهیردن گؤندریلن پارالارین میقداری نین کندیسینه بیلدیریلمه سینی ایسته دی. بؤیله جه خلیفه نین ده دستگینی قازانان ایبنی طاهیر، افشینین آداملاریندان آپارماقدا اولدوقلاری پارالاری آلاراق سامیره یه گؤندردی. بو حادیثه ، افشین ایله ایبنی طاهیرین آراسیندا ایچدن ایچه داوام ائتمکده اولان رقابت و کینین اورتایا چیخماسینا و بو ایکی کوموتانین آراسیندا آمانسیز بیر موجادیله نین باشلاماسینا سبب اولدو...[6]

  بابک عوصیانی نین باسدیریلماسیندان سونرا ایمپئراتورلوق داخیلینده شؤهرت و اعتیبارینی قوووتلندیرن افشینین، بو نوفوذوندان ایستیفاده ائده رک او زامان عباسی ایمپئراتورلوغونون گرک مالی و گرکسه سیاسی قودرت باخیمیندان ان اؤنملی ویلایتلری آراسیندا یئر آلان خوراسانی اله کئچیرمک اوچون چالیشدیغی، بونو آنلایان ایبنی طاهیرین ده قارشیلیقلی حرکته کئچه رک خلیفه نزدینده افشینین اعتیبارینی سارسماق و بؤیله جه ان بؤیوک رقیبینی برترف ائتمک اوچون کیچیک فورصتلردن بیله ایستیفاده ائتدیگی بو جومله دن اولاراق مازییار ایبنی کاری نین عوصیانیندا افشینین رولو اولدوغونا دایر خلیفه یه وئردیگی معلوماتین دا بو اونلو کوموتانین دوشوشونده اؤنملی رول اوینادیغی قایناقلاردا دیله گتیریلمیشدیر.[7] ایبنی طاهیرین فعالیتلری یانیندا مرکزده ده افشینین علئیهینه بعضی حادیثه لرین جریان ائتدیگی دیقت چکمکده دیر. مرکزده افشین علئیه داری قروبون باشیندا خلیفه مؤعتصم اوزرینده اولدوقجا نوفوذو اولان باش یارقیج احمد ایبنی ابو دوعاد بولونماقدا ایدی. قایناقلارین وئردیگی بیلگییه گؤره احمد ایبنی ابو دوعاد موجادیله سی، ایکی کیشی نین شخصی منفعت و سیاسی چکیشمه نین نتیجه سینده دئییل، مامون زامانیندا باشلایان و مؤعتصمین خلیفه اولماسی ایله کندیسینی حیسس ائتدیرن دؤولت ایداره سینده تورک نوفوذونو قیرماق اوچون عرب پارتییاسی نین گیریشدیگی موقابیل حرکتدن ایره لی گلدیگی آچیقجا گؤرولمکده دیر.[8] افشینین سوقوطونو حاضیرلایان سببلرین بیریسی ده، بابک عوصیانی نین قالدیریلماسیندان سونرا سامیره یه دؤنن افشینین آذربایجاندا وکیل اولاراق بوراخدیغی اقرباسی منگو-چورون عوصیان ائتمه سی و رقیبلری نین بونو خلیفه نزدینده ایستیثمار جهدینه گیریشمه لریدیر.[9] بوتون بونلارا رغمن افشینین برطرف ائدیلمه سی اوردو ایچینده کی کوماندا هئیتینی الده ائتمکله مومکون اولا بیلردی. سانکی باش کوموتانلیق مؤوقئعینده بولونان افشینین هر هانسی بیر شکیلده اورتادان قالدیریلماسی اوردو ایچینده قاریشیقلیغا سبب اولا بیلردی. بو باخیمدان آشناس، بوغا الکبیر و ایناق کیمی تورک کؤکنلی کوماندانلاری افشینه قارشی قالدیرماق گرکیردی. افشینین بؤیوک اعتیبارینی قیسقاندیرماق صورتییله، اونلاری، ایبنی طاهیرین شیکایت و ایفتیرالارینا ایناندیرماق لازیم ایدی. بونا امین اولدوقدان سونرا افشینه قارشی حرکته کئچیلدیگی آنلاشیلماقدادیر.

  قایناقلار افشینین توتوقلانما سببینی بیر سوی قصد تشببوثو اولاراق گؤسترمکده دیرلر.[10] طبری و اوندان نقل ائتدیکلری آنلاشیلان دیگر منبعلر بو خوصوصدا بو بیلگینی وئرمکده دیرلر: سون زامانلاردا مؤعتصمین کندیسینه قارشی توتومونون دَییشدیگینی و علئیهینده بعضی فیتنه لرین دؤندویونو فرق ائدن افشین، خلیفه و اوردو کوموتانلاری نین مشغول اولدوغو بیر سیرادا موصولا و اورادان دا والیسی اولدوغو ائرمنیییه یه و آذربایجان یولویلا خزرلر اؤلکه سینه قاچماغی پلانلادیسا دا، بونو کندی گووَنلیگی باخیمیندان تهلوکه لی بولدوغو اوچون تطبیق ائتمکدن چکیندی. باشقا بیر پلانلا خلیفه و  دیگر دؤولت ارکانینا ساراییندا بیر ضیافت وئرمگی و گلنلری زهرله مک ایسته میشدی. خلیفه گلمه دیگی تقدیرده کوموتانلاری زهرله مگی دوشونموشدو. بو پلان باشاری ایله تطبیق ائدیلسه ایدی، کندیسینی تعقیب ائده جک قوووت قالمادیغی اوچون راحاتجا مملکتی اوشروسانایا قاچا بیله جکدی. آنجاق بو پلانینی دا بیر تورلو تطبیق ائده بیلمه میشدی. نهایت آداملاریندان بیریسی، افشیندن قورخدوغو اوچون دورومدان خلیفه مؤعتصمی خبردار ائتدی. بونون اوزرینه افشین خلیفه سارایینا دعوت ائدیله رک توتوقلاندی.[11]

  افشینین محکمه سینی یورودن هئیتین باشیندا وزیر محمد ایبنی عبدالملیک ال-زییات دوروردو. محکمه ده ایلک شاهیدلیگی سوغدلو ایکی کیشی یاپاراق، بیر بوتخانه نی جامی ائتدیکلری اوچون افشینین اونلاری جزالاندیردیغینی سؤیله دیلر. افشینی بوتپرست اولماقلا ایتتیهام ائتدیلر. افشین اونلارین ایدیعالاری نین دوغرو اولدوغونو قبول ائتدی و سوغدلو ملیکلری ایله یاپدیغی آنلاشما خیلافینا حرکت ائتدیکلری اوچون بو جزانی وئردیگینی آچیقجا بیان ائتدی. بوندان سونرا باش یارقیج ال-زییات، افشینه یانیندا بولونان سوسلو و کافیرلرین دینلریندن بحث ائدن کیتابین نه اولدوغونو سوردو. افشین بحث ائدیلن کیتابین آتالاریندان میراث قالدیغینی ایچینده فارس ادبییاتی و مجوسی دینینه عآید بیلگیلر بولوندوغونو، کندیسینین، یالنیز ادبی قیسمینی اوخودوغونو بیلدیردی و بؤیله بیر کیتابین یانیندا  بولونماسییلا دیندن چیخمیش اولمایاجاغینی دیله گتیردی. سوغدلو ایکی کیشینین شاهیدلیگیندن سونرا موبز آدیندا بیری سؤز آلاراق افشینین بوغولموش حئیوان اتی یئدیگینی کندیسینی ده بو شکیلده تشویق ائتدیگینی دئدی. عربلرین آراسینا گیریب بعضی عادتلری منیمسمه سینه رغمن هله ده اسکی دینینه صادیق قالدیغینی و سوننت اولمادیغینی سؤیله دی. موبزین بو ایدیعالارینا قارشیلیق افشین محکمه هئیتینه موبزین گووه نیلیر بیر آدام اولوب اولمادیغینی سوردو. محکمه هئیتی “یوخ” جاوابینی وئرینجه افشین “او حالدا گووَنمه دیگینیز بیر آدامین شاهیدلیگینی نئجه قبول ائدرسینیز؟” قارشیلیغینی وئردی. بوندان سونرا موبزه دؤنه رک اونو ایتتیهام ائدینجه او دا محکمه دن قاچدی. داها سونرا مرزوبان ایبنی تورکئش محکمه هئیتینین حوضورونا گله رک افشینه “مملکتینین خالقی سنه یازدیقلاری مکتوبلاردا نئجه خیطاب ائدیلر؟” دئیه سوردو. افشین “آتاما و دده مه یازدیقلاری کیمی” جاوابینی وئردی. بونون اوزرینه ایبنی تورکوش “قولو فیلان اوغلو فیلاندان ایلاهلارین ایلاهینا شکلینده یازمازلارمی؟” دئیه سوردو. افشین “دوغرو” جاوابینی وئرینجه ال-زییات موداخیله ائده رک “موسلمانلار کندیلرینه بو شکیلده بیر خیطابدا بولونمازلار” دئدی. بونا موقابیل افشین “اونلار آتاما، دده مه و موسلمان اولمادان اؤنجه منه بو شکیلده خیطاب ائدردیلر. عئینی عنعنه نی داوام ائتدیردیگیم تقدیرده منه ایطاعت ائتمه یه جکلریندن قورخدوغوم اوچون بو شکیلده یازمالارینا اعتیراض ائتمه دیم” جاوابینی وئردی. مرزوبان ایبنی تورکئشدن سونرا مازییار ایبنی کارین سورقویا چکیلدی. افشینه مازییار ایله مکتوبلاشیب مکتوبلاشمادیغی سورولونجا، افشین بؤیله بیر شئیین اولمادیغینی بیان ائتدی. عئینی سورو مازییارا سورولدوغو زامان، افشینین قارداشی نین اونون قارداشینا مکتوب یازدیغینی و مکتوبلاریندا “دینیمیزی مندن، سندن و بابکدن باشقا کیمسه قورتاراماز. بابک عاغیلسیزلیغی نین جزاسینی چکدی. اونو قورتارماق اوچون اوغراشدیمسا دا، باشاریسیزلیغیندان دولایی کؤتو عاقیبته سوروکلندی. سن خلیفه یه قارشی عوصیان ائدرسنسه، مندن باشقا کیمسه یاردیمینا گلمز. خلیفه نین گؤندردیگی قوووتلری قولایلیقلا برطرف ائده بیلریک. بؤیله لیکله دینیمیز قورتولموش اولور” دئیه یازیردی. بونون اوزرینه افشین، “بو آدام قارداشی ایله قارداشیم آراسینداکی بیر مکتوبدان بحث ائدیر. بو خوصوص منی ایلگیلندیرمز. بو مکتوبو من یازمیش اولسایدیم، اؤنجه اونو اؤز طرفیمه چکردیم” جاوابینی وئردی. ایبنی ابو دوعاد افشینه باشقا سورولار سوردو و افشین هامیسینی جاوابلادی. افشینین اوزون مودت حبسده قالدیغی آنلاشیلماقدادیر. “عویون”دا، اونون بیر ایله یاخین زینداندا قالدیغی یازیلماقدادیر. طبرینین مودت بیلدیرمه مکله برابر، وئردیگی بیلگیدن بنزر نتیجه نی چیخارماق مومکوندور. طبری افشینین محکمه سینی 840-جی ایلین سونلاری اولاراق گؤسترمکده دیر. نهایت 841-جی ایلین مای آییندا افشین زینداندا اؤلموشدور. اؤلوموندن سونرا ائوی آراندیغیندا بوتلر و مجوسی دینینه عآید کیتابلارین بولوندوغو، بوندان دولایی موسلمان اولمادیغینا قرار وئریله رک جسدی چارمیخا چکیلمیشدی. داها سونرا یاخیلاراق کوللری دیجله یه آتیلمیشدیر.[12]

  افشینین ائوینین آرانماسی و بوتلرین اورتایا چیخماسی نین دوزمه جه اولدوغو آچیقجا بللی اولور. افشین ساغ ایکن ائوی آرانمامیش، اؤلدوکدن سونرا ائوی آرانمیش! اؤلوموندن سونرا اورتایا چیخان بو بوتلر، اصلینده اونو سوچلو گؤسترمک اوچون دیریلینده لازیم ایدی. معلوم اولور کی، سامیره ده تورک عسگرلرینین اعتیراضینی و یا هر اولاسییلیغا گؤره قییامینی دوردورماق اوچون ائویندن بوت چیخما اؤیکوسو اویدورولموشدور.

  افشینین بو شکیلده اورتادان قالدیریلماسی عرب-فارس عونصورونون اورتاق بیر باشاریسی و تکرار ایقتیداری اله کئچیرمک اوچون قازاندیقلاری بیر اوغور اولاراق گؤرونمه سینه رغمن، اوردو کوماندا هئیتینی اللرینده بولوندوران تورکلرین خلیفه نی تامامن تاثیرلری آلتینا آلدیقلاری دا گؤزدن قاچمامالیدیر. افشینین اؤلوموندن سونرا یئنه تورک کوماندانلاریندان آشناس اونون یئرینه کئچمیشدی.[13] کؤکدن دَییشن بیر شئی اولمامیشدی. آرتیق عباسی ایقتیداریندا سیاسی نوفوذ تورکلرین الینه کئچمیشدی. افشینین اؤلومو بو معنادا بیر شئیی دَییشدیرمه میشدی.

---

[1] Dursun Yıılmaz, İslamiyət və türklər, s. 133.

[2] Təbəri, III, 1258, İbni əl-Əsir, 490, Dursun Yıılmaz, İslamiyət və türklər, s. 133, 134, 135.

[3] Təbəri, III, 1264, Dursun Yıldız, İslamiyət və türkllər, s. 135.

[4] Hakkı Dursun Yılmaz, İslamiyet ve Türkler, İlgi Kültür Sanat yayınları, İstanbul- 2011, 4-cü baskı, s. 139.

[5] Yaqubi, Tarix, II, 583, Hakkı Dursun Yılmaz, İslamiyet ve Türkler, s. 140.

[6] Hakkı Dursun Yılmaz, İslamiyet ve Türkler, s. 141-142.

[7] Təbəri, III, 1269, Hakkı Dursun Yılmaz, İslamiyet ve Türkler, s. 142.

[8] Hakkı Dursun Yılmaz, İslamiyet ve Türkler, s. 142.

[9] Yaqubi, Tarix, III, 583, Hakkı Dursun Yılmaz, İslamiyet ve Türkler, s. 143.

[10] Təbəri, III, 1305, Hakkı Dursun Yılmaz, İslamiyet ve Türkler, s. 143.

[11] Hakkı Dursun Yılmaz, İslamiyet ve Türkler, s. 143.

[12] Təbəri, III, 1318, Dursun Yıldız, İslamiyet ve Türkler, s. 147-148.

[13] Təbəri, III, 1318, Dursun Yıldız, İslamiyet ve Türkler, s. 149.