Güntay Gəncalp
Qaraxanlılar
Dövləti
Qaraxanlı
ailəsi, türk kralı Əfrasiyab soyundan gəlir. Bilindiyi kimi türklər Türküstanda
bəlli bir yerləri olmayan bir çox qəbilədən meydana gəlmişdir. Bu üzdən
Qaraxanlı ailəsinin mənsubu olduğu qəbiləni sınırlandırmaq çətindir. Bəziləri
Qaraxanlıların, Tiyan Şan dağının güneyini özlərinə yurd edən, daha sonra da
buradan batıya yönələn uyqur türkləri qəbiləsinə mənsub olduqları
görüşündədirlər. Bertold, Qaraxanlıların Türküstanda bilinən bu üç türk
qəbiləsindən birinə mənsub olduğunu söylər: Bunlar isə; (Yoğma), Kaşqarda
yerləşən və uyqur ya da oğuz qəbiləsinə mənsub Yaqma qəbiləsi və ya Ceyhun
çayından Çinə qədər uzanan bölgədə məskun olan Çigil, ya da Tıraz şəhərindən
doğuya doğru uzanan İslam şəhərləri sınırında yaşayan Qarluq boyudur. Bu
qəbilələrə, iki qəbilə daha əlavə edən bir başqa görüş bulunmaqdadır. Bu
qəbilələr də türkmən və tavcu qəbilələridir. Bu görüşün sahibi, bütün
ehtimalların göz önündə bulundurula biləcəyini qəbul etməkdədir. Bu görüşlərin
hamısı doğrudur. Bu üzdən Qaraxanlıların sülaləsi Şaman olan Tavcu ailəsinin
bir bölümü sayılan Qarluq xanidanına bağlanmaqdadır. Qarluq qövmi birliyini
vücuda gətirən üç qövmün iki ən önəmli ünsürünü Çingil və Yaqma qövmləri təşkil
edirdi. Qarluq 744-840 illərində uyqur birliyinə daxil olmuşdur. Eyni zamanda
Qaraxanlılar siyasi ism olaraq bir də türkmən adını daşımışlar. Türk tarixçisi
Zəki Vəlidi[1] də buna
işarət etməkdədir.[2] Qaraxanlı dövləti Orta
Asiyada, Doğu və Batı Türküstan bölgələrində qurulmuşdur. Bu dövlət bəzi tarix
kitablarında ”Dövləti-Ali-Əfrasiyab” və ”Dövləti-Xani Türküstan” adı ilə
tanınır. ”İlkxaniyə” dövləti olaraq ismləndirilər. Qurilər özlərini Zəhhak
soyundan bildikləri kimi İlkxanlılar da özlərini Əfrasiyab soyundan bilirdilər.
Qaraxanlılara ona görə İlkxanlılar deyilirdi ki, bu silsilənin qurucularının
bir neçəsinin adı ilkxan olmuşdur.[3] Qaraxanlı dönəminə çağdaş olan Kaşqarlı
Mahmud isə, ona ”Xaqaniyə” dövləti adını verməkdədir.[4] Qaraxanlı
türkləri uyqurların varisi olaraq Kaşqarın güney batısında və batısında
məskundular. Isıq gölünün çevrəsi onların vətəni idi. Qaraxanlıların islamiyəti
qəbul etmələri ilə o bölgənin durumu çox dəyişdi. İslamlaşma ilə türkləşmə
Qaraxanlılarda eyni anlam daşımaqda idi. Qaraxanlılar X əsrin ortalarından XIII
əsrin əvvəllərinə qədər Kaşqarda iqtidarda olmuşlar. Bartolda görə Qaraxanlılar
oğuzların bir boyu olmuşdur. İslam ədəbiyatında adıkeçən ilk Qaraxanlı sultanı
Buğra Xandır. Kaşqarın şahı olan Buğra, ölkəsində yaşayan xalqını İslam
qurallarına görə yaşamağa çağırmışdı. Daha sonrakı illərdə görürük ki, ”Tarım”* vahələri, ”Çu” və ”Talas” çölləri onun
soyu arasında paylaşılmışdır. Qaraxanlılar müsəlman olsalar da farslara qarşı
əski savaş xatirələrini unutmamışdılar. Bu üzdən də Samanilərlə savaşmaqdan vaz
keçmirdilər. Başkəndi Balasaqun olan Buğra Xan 992-ci ildə Buxaraya
saldırdı. Başkəndi Özkənd olan bir başqa Qaraxanlı padşahı Ərsalan İlk idi.
1013-cü ildə ölən Ərsalan İlk də bu kimi saldırılarda bulunmuşdu. O, 999-cu
ildə bir fateh kimi Buxaraya girdi. Samanilərin son padşahı Abdulməlik Sanini
əsir yaxalayaraq, Samani ərazilərini öz ölkəsinə qatdı. Ərsalan İlk öz qızını
Sultan mahmud Qəznəliyə ərə versə də, aralarındakı anlaşma uzun sürmədi. Möhkəm
dövlət qurmuş olan Qaraxablılar Kaşqar ölkəsindən əlavə əski ”Tukyu”, ”İli” və
”Çu” ülkələrini də öz yönətimləri altına aldılar. Qaraxanlılar Qəznəlilərə
üstdən aşağı baxır və onları özlərinin əski kölələri kimi görürdülər. Mahmud
Qəznəli də öz yönətiminə Əfqanistanı, Xorasanı və Pəncabı əkləmişdi. Hindistanı
da yağmaladığı üçün dövlət budcəsi dolu idi. 1006-cı ildə Mahmud Hindistanda
ikən Ərsalan İlk, Qəznəli ölkəsinə saldırıb Xorasanı işğal edərək Bəlx və
Nişaburu aldı. Sultan Mahmud geri dönüb 1008-ci ildə Ərsalan İlklə savaşa
başladı. Onu yenərək ölkəsindən uzaqlaşdırdı. Tamqaç adı ilə ünlü olan
Qaraxanlı Börütəkin 1041-1068 illəri arasında Buxarada səltənət etdi. Ancaq
1040-cı ildə başqa böyük hadisə baş verdi. Qəznəlilər ”Dandanaqan” adlı bir
yerdə Səlcuqlar tərəfindən yenildilər. Xorasanı fəth edən Səlcuqlar Qəznəliləri
Əfqanistana və Hindistana çəkilməyə zorladılar. Səlcuq sultanı Toğrul Bəy bütün
İraqi-Əcəmi işğal edərək 1055-ci ildə Bağdada girdi və Bağdad xilafəti
tərəfindən Şərqin və Qərbin sultanı olaraq duyuruldu. Səlcuqların Qəznəliləri
yenmələri Qaraxanlıların əlini gücləndirmişdi.[5]
Qaraxanlı
dövləti ilk türk-İslam dövlətidir. Türklərin İslamı necə qəbul etdikləri haqda
günümüzdə təməl olaraq iki fərqli görüş vardır: 1- Xalqın iradəsi tamamən bir
kənara buraxılaraq, özəlliklə oğuzlar və Səlcuqlular devrində yönətici sinfin
tamamən siyasi səbəblərlə verdiyi bir qərar olmuşdur. 2- Türklərlə İslamiyətin
bir-birlərindən ayrılmaz ünsürlər olduğunu iddia edən görüş var. Bu görüşə görə
sanki türklər doğuşdan müsəlman olmaq üçün yaradılmışlar. Bu görüşü savunanlar əllərindən
gəlsə, müsəlmanlıq daha yer üzünə gəlmədən öncə türkləri müsəlman olaraq
göstərmək istərlər.[6] Obyektiv bir baxış açısı
ilə, o devirlərdə yaşanan tarixi, sosiolojik və teolojik sürəcin içində nələr
olduğu bir bütün olaraq dəyərləndirilmədiyi sürəcə bu məsələ aydınlatılamaz.
Türklərin necə müsəlman olduğu sorusuna aranan cavabın əslində iki ayrı yönü
bulunmaqdadır. Birincisi yönəticilər açısından, digəri isə, yönətilən xalqın
tərcihləri baxımından.[7] Yalnız bunu unutmamaq
gərəkir ki, türklük fikrən sünni məzhəbləri içində öz kimliklərini qoruya
bilmiş, ancaq ələvi, bəktaşi, qızılbaş, şiə türklər hissən və fikrən fars
milliyətçiliyinin dərin etkisi altında qalmışlar. Özəlliklə qızılbaşlıq tam
olaraq şüubi zehniyətin türklər tərəfindən yaşadılması anlamında olmuş və fars
Səfəvi-şüubi dövləti sasaniliyin dirilişi olaraq farslara yarar sağlamışdır.
”Qaraxanlı”
sözü, ”Qara Xan” və ”Qara xaqan” kəlmələrindən gəlməkdədir. ”Qara” sözü
türkçədə ”ulu”, ”uca” anlamına gəlirkən ”xan” kəlməsi isə, ”hökmdar, məlik”
anlamına gəlməkdədir. Buna görə Qaraxanlı ləfzi ”böyük hökmdar” anlamına
gəlməkdədir.
Qaraxanlı
dönəmində türk dili və ədəbiyatı çox inkişaf etmişdir. Kaşqarlı Mahmudun
”Divani-Lüğati-Türk” və Yusif Xas Hacibin ”Qutatqu bilik” kimi böyük əsərləri
Qaraxanlılar dönəmində qələmə alınmışdır. Ayrıca, bir çox kitab da tarixdə
qalmamışdır. Özət olaraq Qutatqu bilik üzərinə bilgi verəlim. Çünkü tarixin
anlamı əslində bu mətnlərdir. Qaraxanlılar və Bayındırlılar qədər digər türk
dövlətləri türkçə önəm verəsydilər günümüzdə böyük bir türk ölkəsi mövcud
olacaqdı. Çünkü milləti güclü qılan onun dilidir və başqa şey deyildir. İnancın və bilginin də
evi dildir.
Qutatqu bilik
dörd ana karakter arasında keçən dialoqdan oluşmaqdadır. Əsərdəki bu dörd ana
karakterin hər birinin bəlli sosial rolu vardır. Hər biri bəlli bir dəyəri
təmsil edər. Gündoğdu hökmdardır və hüququ təmsil edər. Aydoldu vəzirdir və
səadəti təmsil edər. Ögdülmüş də vəzirdir və ağılı təmsil edər. Odqurmuş isə
zahiddir və aqibəti təmsil edər. Əsərin xülasəsi böylədir: Aydoldu dövlət
xidmətinə girməyi çox istəməkdədir. Bir yaxını aracılığı ilə o dönəmin xas
hacibi ilə tanış olur və hacib onu hökmdarın hüzuruna çıxarır. Hökmdar,
Aydoldudan xoşlanır və onu özünə vəzir təyin edər. Bir sürə sonra Aydoldu ölər
və geriyə tək oğlu Ögdülmüş qalır. Hökmdar Ögdülmüşün yetişməsi və eyitilməsini
öz üzərinə götürər. Ağıllı və bilgili olan Ögdülmüş, hökmdarın gözünə girərək
bir sürə sonra vəzir olar. Ögdülmüşü çox sevən və onu itirməkdən qorxan
hökmdar, ona yardım edə biləcək və gərəkirsə onun yerini alacaq ağıllı və
bilgili bir kişi daha arar. Bu zaman Ögdülmüş öz əqrəbası olan Odqurmuşu
hökmdara tövsiyə edər. Hökmdar bu kişini öz xidmətinə almaq istəsə də, başarılı
olamaz. Odqurmuş insanlardan uzaq bir yerdə ibadətə davam etmək istər. Daha
sonra Ögdülmüş də dövlət xidmətindən çəkilib kəndini tamamən ibadətə vermək
istər. Ancaq Odqurmuş buna qarşı çıxar. Hər kəsin yerində qalıb çalışmasını və
topluma ən yaxşı xidmətin bu şəkildə verilə biləcəyini söylər. Bir sürə sonra
Odqurmuş ölər və geridə onun müridi Qamaru qalar. Vəzirləri və Odqurmuşun
öyütləri sayəsində hökmdar, yaxşı qanunlar yazaraq məmləkəti düzənə soxar. Ölkə
rifaha qovuşaraq xalq mutlu bir yaşam sürər. Qutatqu bilikdə Yusif Xas Hacib
bizə türk-İslam dövlətinin təməl fəlsəfəsini anlatmaqdadır. Bu fəlsəfə
demokratik, laik və sosial bir hüququ dövlətidir. 10-11-ci əsrin şərtlərinə
görə Qutatqu bilik çox irəli bir demokratik görüşü savunmuşdur. Demokrasi
dediyimizdə dövləti yönətənlərin gücünün sınırlandırılıması anlaşılmaqdadır.
Qutatqu bilikdə hökmdarın gücü törə ilə sınırlanır. Başarılı olmayan hökmdarın
törə tərəfindən istənmədiyi düşünülür. Qutatqu bilikdə hökmdar Gündoğdu qanunu,
yəni törəni təmsil etməsi rastlantı deyildir. Törə toplumun başıdır və hökmdar
yüzillər boyunca xalqının oluşdurduğu dəyərlərə, gələnək və görənəklərə,
yasalara uymaq məcburiyətindədir. Yönəticilər toplumsal dəyərlərin yansıması
olan törəyə qarşı gəlməzlər, yetkiləri isə, törə ilə sınırlıdır. Törənin türk
toplumunda ilahi mənşəli qəbul edilməsi, bu sınırlamanın gücünə güc
qatmaqdadır. Bu inanışa görə törəyə uymayan hökmdar sadəcə bu dünyada deyil,
öldükdən sonra da ərinc (hüzur) bulmayacaqdır. Böyləcə hökmdar törəni
uyqulamalı və yaxşı qanunlar qoymalıdır. Bu da kəndiliyindən hüquq dövləti
anlayışını doğurmaqdadır. Qutatqu bilikdə hökmdarın gücünü sınırlayan önəmli
digər demokratik düşüncə isə, işin əhlinə verilməsidir. Qutatqu bilikdə yaxşı
yönəticiləri bulma və dövlət xidmətinə gətirmə çox özənlə açıqlanmışdır.
Hökmdarın Aydoldu və Ögdülmüşü vəzirliyə qəbul edərək yanında tutmasının, bu
şəxslərlə hökmdar arasında keçən digər dövlət görəvlilərinin sahib olması gərəkən
nitəliklər haqqındakı dialoqların və Odqurmuşu saraya bağlama çabasının
arxasında “işin əhlinə verilməsi” məntiqi yatmaqdadır. “İşi iş bilən kimsələrə
ver” düşüncəsi Qutatqu biliyin cövhəridir. Qutatqu bilikdə yönətən-yönətilən
arasındakı qarşılıqlı təməl haq və yükümlülüklər sıralanmışdır. Ögdülmüş
hökmdara deyir: “Xalq üzərində sənin üç haqqın var. Birincisi xalq sənin əmrinə
hörmət etməlidi. İkincisi xəzinə haqqını gözətməli, bunu vaxtında ödəməlidir.
Üçüncüsü sənin dostuna dost, düşməninə düşmən olmalıdır.” Yönətilənlərin də
haqqı ilə bağlı Ögdülmüş hökdara söylər: “Xalqın sənin üzərində üç haqqı
vardır. Bunları ödə və xalqını çətin durumda buraxma. Bunlardan biri
məmləkətində gümüş təmiz qalsın, onun əyarını qoru. İkincisi xalqı adil
qanunlarla yönət. Birinin digərinə üstünlüyü olmasın. Üçüncüsü bütün yolları
əmin tut və yolçular güvəndə olsunlar. Yolkəsici və quldurları ortadan qaldır.”
Qutatqu bilikdə ideal dövlətin bir nitəliyi də laiklikdir. Dövlət ilə din
işlərinin bir-birindən ayrı olması. Qutatqu biliyin ana fikri insan yaşamında
ən önəmli iki qurum olan din və dövlətin bir-birini kontrol altına almaması
gərəkdiyidir. Əsərin böyük bir qismi bu qonuya həsr edilmişdir. 6645 beytdən
oluşan Qutatqu biliyin 3132-ci beytindən başlayaraq son beytinə qədər din və
dövlət ilişkisi tək qonu olaraq qarşımıza çıxar.[8]
Qaraxanlılar dönəmində türk dilində çox önəm verilomişdir. Öylə ki, “6500
beytdən artıq olan Qutatqu bilikdə yüz civarında ərəbcə, farsca kökənli sözcük
var.”[9]
Yusif Xas Hacibə görə insanhəyatının anlam qazanmasında iki şeyin önəmli yeri
vardır: Ağıl və bilgi. Ağıl olmayınca bilgi əldə etmək mümkün olmadığına görə
ağıl hər şeydən öncə gələr. Hər türlü bilginin, yaxşılığın və ərdəmin qaynağı
ağıldır.[10] Qutatqu
bilik balasaqunlu Yusif Xas Hacib tərəfindən yazılaraq 1069-cu ildə Buğra Xan
Haruna sunulmuşdur.[11]
[1] Zeki Velidi Togan, Umumi Türk
Tariihine Giriş, İstanbul 1981, s. 58.
[3] Şocaəddin Şəfa, Min dörd yüz
ildən sonra (Bə´d əz hezaro çəharsəd sal), 2-ci cild, s. 646.
[4] Divani-Lüğatit-Türk,
İstanbul, 1333, I, 28.
* Güney Azərbaycanın Zəngan
şəhrinə bağlı Tarım adında şəhər mövcuddur. Yuxarı və Aşağı Tarım olaraq ikiyə
ayrılmış.
[5] Rene Grousset, Bozqır
İmperatorluğu, farscaya çevirən: Abdulhüseyn Meykədə, Fərhəng və İrşadi-İslami
nazirliyi yayınları, 5-ci yayın, 1387 (h.ş), s. 250, 251.
[6] Ergun Candan, Türkler´in
Kültür Kökenleri, Sınır ötesi yayınları, İstanbul-2002, s. 297.
[7] Eyni qaynaq, s. 297-299.
[8] Nejat Dogan, Kutatgu Bilig´in
devlet felsefesi, Sisyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, sayı 12, yıl: 2002, s.
128, 129, 130, 131, 132, 136, 41.
[9] Süer Eker, Kutatku Bilig´de
Türkçe İslami Terimlerin Kaynakları üzerine, Ahmet Yesevi Universitesi, Bilig
dergisi, 2006-cı il, sayı 38, s. 105.
[10] Mehmet Akgün, Türklük
Dünyasının 11. Asrdaki Abide eseri Kutatgu Bilig´de Akıl ve bilgi, Felsefe
Dünyası Dergisi, qış-1996, sayı 19, s. 83.
[11] Rene Grousset, Bozqır
İmperatorluğu, farscaya çevirən: Abdulhüseyn Meykədə, Fərhəng və İrşadi-İslami
nazirliyi yayınları, 5-ci yayın, 1387 (h.ş), s. 255.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder