قاراختايلر دؤولتی

قاراختايلر دؤولتی

   

  قاراختايلار دوققوز پادشاهلا 86 ايل سلطنت ائتديلر.[1]  دوغو تورکوستاندا گئرچکلشن اولايلاري آنلاماق اوچون قوزئي چينده کي  حاديثه لره ده گؤز آتماق گره کي ر. 936-جي ايلدن باشلاياراق 1122-جي ايله قدر پئکئنده موغول سويلو قاراختايلر سلطنت ائديردی. 1122-1116 ايللري آراسيندا قاراختايلري تونقوزلار سويوندان اولان جورچاتلار اوزاقلاشديراراق قوزئي چينده ايقتيدارا گلديلر. ختايلردن بير قيسمي قربه، "تاريم"آ دوغرو حرکتلنديلر. ختاي موهاجيرلردن بير قيسمي اؤز شاهزاده لري نين رهبرليگينده قوزئي باتيدا يئرلشه رک "تارباقاتاي" بؤلگه سينده اينديکي چوقوچاک يانيندا اولان "ايميل" شهريني تاسيس ائتديلر. ايسيقگؤلون باتيسيندا يئرلشن بالاساقوندا قاراخانلي دؤولتي سلطنت ائتمکده ايدي. قاراخانلي پادشاهي ايکي قارلوق تورکلري طرفيندن باسقي آلتيندا ايدي. اوزاقگؤرنليگي اولمايان قاراخانلي شاهي قاراختايلردن يارديم ايسته دي. قاراختاي خاني دا اؤنجه يارديم ائديب سونراسيندا اونو تاختدان ائنديريب يئرينه کئچدي. بؤيله جه بالاساقون قاراختايلرين باشکندي اولدو. تورک ديلينده دونيا پادشاهي آنلامينا گلن "گورهان" لقبي ايله بالاساقونون صاحيبي اولدو. داها سونرا گلن قاراختايليلار دا بو لقبدن يارارلانديلار.  يئني گورخان آز سونرا کاشقاردا سلطنت ائدن قاراخانليلاري دا اؤزونه تابئع ائتدي. يئني تاسيس ائديلن بو ايمپئراتورلوق ايسلام تاريخينده قاراختايلر اولاراق بيليندي. قاراختايلر سويجا موغول اولسالار دا، ايکي عصر چيني يؤنتديکلري اوچون چينليلرين خاصييتينه صاحيب اولموشدولار. اونلار موسلمان تورکلر آراسيندا ياشاسالار دا، ايسلامييته ايلگي گؤسترميرديلر. داها چوخ چين مدنييتي نين ائتکيسي آلتيندايديلار. بارتولدا گؤره بؤيوک اولاسيليقلا گورخانلارين دؤولت دوزه نينده قوللانديقلاري ديل ده چينجه اولموشدور. قاراختايلر و يا گورخانليلاردا خريستيناليق دا بوديزمله بير يئرده مؤوجود ايدي. قاراختايلي دؤولتي نين تاسيسي، سانکي قاراخانليلارين ايسلاملاشديرما پوليتيکالارينا تپکي اولاراق اورتايا چيخميشدي. قاراختايلر دؤولتي بؤيويه رک يوخاري يئنيسئيدن جئيحونا قدر گئنيش اراضيني احتيوا ائتدي. يه ليو تاش آدلي ايلک قاراختايلي گورخان (1142-1130) دوغو قاراخانليني يئنديکدن سونرا ماوراوننهرده وارليقلاريني سوردورن باتي قاراخانليلارا سالديردي. داها سونرا دا اورادان سلجوقلو تورپاقلارينا گيردي. 1137-جي ايلده سمرقنده قاراخانلي پادشاهي روکن الدين ماحمودو يئندي. سلجوقلويا تابئع اولان قاراخانلي نين يارديمينا قوشان سولطان سنجر ده سمرقندين قوزئيينده "قتوان"دا يئنيلدي. بوخارا و سمرقند سلجوقلولارين يؤنتيميندن چيخاراق گورخانليلارين يؤنه تيمينه کئچدي. قاراختاي پادشاهي، تامقاج آديندا باشقا بير قاراخانليني سمرقندين اميري اولاراق تعيين ائتدي. بؤيله جه باتي قاراخانليسي سلجوقلو تابئعليگيندن چيخاراق قاراختايلره تابئع اولدو. قاراختايلر ايره ليله يه رک خارزم قاراخانليسيني دا ايشغال ائتديلر. 1141-جي ايلده خارزم قاراخانليسي آدسيز اؤزونو قاراختاي خراجگوزاري اولاراق ائلان ائتدي. آدسيزين جانيشيني آرسلان، سلجوقلو اؤلکه سينه صاحيب چيخماق آرزوسوندا اولسا دا، سونونا قدر قاراختاي تابئعچيليگيندن چيخا بيلمه دي. تورک-موسلمان اؤلکه لرينده بودديست قاراختايلرين سلطنتي باشلاميشدي. 1142-جي ايلده ايلک گورخانين اؤلوموندن سونرا اونون ائشي دول کراليچه 1150-جی ايله قدر سلطنت ائتدي. داها سونرا اونون اوغلو تاختا چيخدي (1163-1150). اونون اؤلوموندن سونرا باجيسي بير سوره ليگينه تاختا چيخدي. بو زامان قاراختايلي بير اوردو خوراسانا گيره رک بلخي ياغمالادي. بو قادينين اوغلو (1211-1178) سلطنت ائتدي. بو زامان قاراختايلر و خارزم شاهلار آراسيندا بؤيوک ايختيلاف چيخدي. آنجاق چينگيز خان يوکسله رک هر ايکيسيني ده تاريخدن سيلدي.[2]

---

[1] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nəşriyatı, Məşhəd-1363 (h.ş), s. 219.

[2] Rene Grousset, Bozqır İmperatorluğu, farscaya çevirən: Abdulhüseyn Meykədə, Fərhəng və İrşadi-İslami nazirliyi yayınları, 5-ci yayın, 1387 (h.ş), s. 275, 276, 277, 278, 279.