قزنويلر
دؤولتی
اون دؤرد پادشاهلا 150 ايل سلطنت ائتديلر. بيرينجيسي
آلپتکينين قولامي اولان سبوکتکين اولموشدور.[1]
قزنويلرين (1187-969) بانيسي آلپتکين ايدي. ساماني اميري ايسماعيل عؤمرونون سونونا دوغرو
تورک کؤکنلي بير قولام اولان آلپتکيني ساتين آلميشدي. بؤيله جه آلپتکين ساماني دؤولتي
نين خيدمتينه گيرميشدي. قيسا سوره سونرا آلپتکين ساماني سارايي نين کونترولونو
الينه آلماغي باشارميش و ايسته ديگي وزيرلري اوزاقلاشديريب يئرينه باشقاسيني گتيره
بيليردي. ساماني اميري عبدوالمليک اونون بو نوفوذوندان قورخاراق سارايدان
اوزاقلاشديرماق ايسته دي. عبداولمليک چوقان اويونوندا
آتدان دوشه رک اؤلدو و ساماني ساراييندا تاخت اوغرونا ساواش باشلادي. ايقتيدار
ساواشي نين سونوندا ابوصالئح منصور ايبني نوح تاختا اوتوردو. آلپتکين اونونلا
آنلاشا بيلديگيندن اؤنجه گوج قوللانيب باشکند بوخاراني اله کئچيرمک ايسته دي. بونون مومکون اولماديغي اوزرينه
ايختيياريندا اولان اوردوسو ايله نيشابوردان قزنه يه چکيليب اورايا يئرلشدي.
ساماني اميري اونو تسليم آلماق اوچون اوچ مينليک اوردوسو اوزرينه اون آلتي مينليک
اوردو گؤندردي. بو ساواشدا آلپتکينين قولاملاريندان بيري اولان سبوکتکين
بؤيوک جسارت گؤستررک ساماني اوردوسونون اؤنونو دار بير دره ده کسه رک، اونلاري
يئندي. آلپتکين اوردوسونو اوچ قيسمه آييردي. مين کيشيک اوردونون باشيندا توقان،
باشقا بير مين کيشيليک اوردونون باشيندا سبوکتکين و اوچونجو مين کيشيلیک اوردونون باشيندا اؤزو
دوروب ساماني اوردوسونا پوسو قوردولار. اونلاري قوشاتيب ساواشا باشلاديلار. 4750
ساماني عسگري اؤلدو و قالانلاري دا قاچماغا مجبور بوراخيلدي. بو ظفردن سونرا آلپتکين
قزنه ده کي دورومونو دا گوجلنديردي. بو يئنيلگه دن سونرا ساماني اميري ابوصالئح منصور آلپتکيني يئنه بيلمه يه جگيني گؤروب اونونلا
آنلاشماق قرارينا گلدي. بير مکتوب يازاراق آلپتکيني باغيشلاديغيني و اله کئچيرديگي
تورپاقلاردا اونون ايقتيداريني تانيديغيني بيلديردي. آلپتکينين حياتي اوزون سورمه
دي. 963-جو ايلده اؤلدو.[2]
آلپتکينين اؤلوموندن سونرا يئرينه اوغلو ابوايسحاق ايبراهيم کئچدي. ابوايسحاق سامانيلرله
ايشبيرليگينه گيره رک قزنه ده کي دورومونو گوجلنديردي. اونون اوغلو اولماديغيندان
اؤلوموندن سونرا يئرينه بيلگه تکين کئچدي، بيلگه تکين 975-جي اؤلدوکدن سونرا
تاختدا بؤرو تکين اوتوردو. آنجاق قابيلييتسيزليگي ندني ايله تورکلر طرفيندن
تاختيندان ائنديريله رک 977-جي ايلده اونون يئرينه آلپتکينين ان چوخ گووَنديگي سيلاحداشي سبوکتکين گتيريلدی. سبوکتکين ظاهيرن
سامانيلرين بير واليسي اولاراق حرکت ائتسه ده، قزنه لي دؤولتي نين تملي اونون
زامانيندا آتيلميشدير. سبوکتکينين ايقتيداري دؤنمينده قزنه ليلر زابوليستاني* دا اله کئچيرديلر. سبوکتکين زابول رئیسي نين قيزي ايله
ائولنميشدي. ماحمود دا بو قاديندان دونيايا گلميشدي. سبوکتکين بوندان سونرا
سامانيلرين ايچ سيياستينده اؤنملي رول اويناماغا باشلادي. سامانيلره قارشي بعضي عوصيانلار سبوکتکين طرفيندن
باسديريلديغيندان دولايي ساماني اميري منصور ساماني اونلارا داها گئنيش ايمکانلار
تانيياراق سبوکتکينين اوغلو ماحمودو خوراسان اوردولاري کوموتانليغينا گتيردي.
997-جي ايلده سبوکتکين اؤلدو. او، کيچيک اوغلو ايسماعيلي وليعهد تعيين
ائتميشدي، آنجاق ماحمود، قارداشي ايسماعيلي اؤلدوره رک سلطنتي اله کئچيردي. ماحمودون
سلطنتي قزنه ليلرين ان پارلاق دؤنه مي اولموشدور. ايقتيدارين ماحمودا دئور ائديلمه
سي ايله سلطنتين آتادان اوغولا کئچمه سي نين ده تمه لي قويولدو. سامانيلر باغداد
خيلافتي ايله ياخشي موناسيبتده دئييلديلر. ماحمود باغدادلا موناسيبتيني داها دا
يوکسک دوزئيه قالديردي. خليفه اونا يمين الدؤوله لقبيني وئردي. 999-جو ايلده
قاراخانليلار ساماني دؤولتيني تاريخدن سيلديلر. بونون اوزرينه قزنه ليلر و
قاراخانليلار سامانيلرين اراضيلريني اؤز آرالاريندا پايلاشديلار. ماحمود ايقتيداريني
مؤحکملنديرديکدن سونرا هينديستانا سالديرميش و بؤيوک قنييمتلر الده ائتميش، قتللر ده
تؤرتميشدير.[3]
"سولطان ماحمود هينديستانا سالديريسيندا 200 ايل عرضينده تيکيلن بير قالاني
يئرله يئکسان ائتدي."[4]
1019-جو ايلده ايراقي-عجمي اله کئچيردي. رئي واليسيني اؤلدورررک اورانين حؤکومتيني اوغلو مسودا
بوراخدي. 1030-جو ايلده قزنه ده 61 ياشيندا اؤلدو.[5]
ايسلامي هله قبول ائتمه ميش اولان فارس قوريلرله ده ماحمودون ساواشلاري اولموشدور.
اونلاري تام اولاراق مغلوب ائديب اؤز يؤنه تيمي آلتينا آلا بيلمه مه ميشدي. ماحمود
قاراخانليلارلا دا ساواشميشدي. "ماحمودون ساراييندا 400 مداح شاعيرين
اولدوغونو يازماقداديرلار. بوتون بو شاعيرلر فارس ديلينده قصيده و مدحييه لر يازاراق ماحمودون
شؤهرتيني اؤلکه لره ياييرديلار. ماحمود اؤزونو شئيرسئور گؤستريردي. آنجاق
اونون فارسجا شئير بيلگيسي نين اولدوغو هاقدا معلومات يوخدور. بو اوزدن شئيرلرين
نئجه ليگي هاقدا فيکريني بيلديرميرميش. اونا لازيم اولان سادجه مدحييه لر ايدي.
هينديستاندان قارت ائتديگي قنييمتلرين کيچيک بير قيسميني مداح شاعيرلري اوچون آييرميشدي."[6]
"ماحمود قزنه لي هينديستانا 17 کره سالديردي. بو اؤلکه نين قوزئي باتيسيني
اؤز اراضيسينه قاتدي. بو سالديريلاري دين آدينا ائدير و بوتپرست هيندليلري قتل
ائديردي. اصلینده ايسه، بو سالديريلارين ايسلاملا هئچ بير علاقه سي يوخ ايدي. هدف هيند خالقي نين عيبادت
يئرلرينده کي قييمتلي اشيالاري ياغمالاماق ايدي. بو سالديريلارين سادجه بيرينده 20
ميليون ديرهم پارا و قييمتلي اشيالار، 57 مين کؤله، 350 فيل گتيردي."[7] ماحمودون دئيله مه سالديريسي سيراسيندا او
اهالي نين رافيضي اولدوغونو بهانه ائده رک بوتون کيتابلاريني يانديرماسيني نيظام المولکون
"سيياستنامه"ده بو شکيلده آنلاتماقدادير: "آللاهين رحمتليسي اولان سبوکتکين
اوغلو ماحمود آللاه طرفيندن بؤيوک اوردوسو ايله رئي شهرينه گلدي. رئيده کي ايشلري
ايله باغلي "فتحنامه" آديندا بير مکتوب يازاراق خليفه يه گؤندردي.
چوخلاريني دار آغاجيندان آسدي. اللي خروار دفتر و کيتاب ياخدي. بونلارين هاميسي رافيضي و باطيني اثرلر ايدي. "[8]
ماحمود اؤلرکن اوغلو محمدي واريث اولاراق وصييت ائتميشدي. آنجاق يئنه
ده باشقا اوغلو "مسعود قارداشي محمدين گؤزلريني چيخاريب زيندانا آتديراراق سلطنتي
اله کئچيردي."[9]
ماحمودون وصييتي اوزرينه خوراسان، ايراقي-عجم و خارزم حؤکومتي مسعودا، هيند و
قزنه هؤکومتي ده بؤيوک اوغلو محمده بوراخيلميشدي. مسعود بؤيوک قارداشي محمددن
خوطبه لرده اونون دا آدي نين اوخونماسيني ريجا ائتدي. محمد بونو قبول ائتمه
ديگيندن مسعود قزنه يه سالديردي. ديگر طرفدن سبوکتکين اوغلو يوسيف قزنه ده محمدي
اسير اولاراق ياخالادي. گؤزلريني کور ائديب زيندانا آتديلار. دوققوز ايل زينداندا
قالدي. مسعود آتاسي نين بوتون اؤلکه لرينه حاکيم اولدو. بو آرادا سلجوقلار
يوکسلمه يه باشلاميشدي. سلجوقلارين سالديريسي قارشيسيندا يئنيلن مسعود قزنه يه
چکيله رک بوتون جواهيراتيني دا گؤتوروب کور قارداشي ايله بير يئرده هينديستانا يولا چيخدي.[10]
مسعودون سلطنتي نين سون دؤنه مي سلجوقلارين يوکسه ليشينه راستلانماقدادير. مسعود،
توغرول بَي سلجوقلا مروده قارشيلاشدي. اوچ گون سورن بير ساواشدان سونرا
آغير يئنيلگييه اوغرادي (1040).[11]
مسعود
سلجوقلولارين قورخوسوندان عاييلهسيني و خزينه سيني توپلاياراق هينديستان'ا دوغرو گئري چکيلدي. آنجاق بو يولچولوقدا کور
ائتديگي قارداشي محمدين طرفدارلاري اونا قارشي عوصيان ائده رک تاختدان
اوازاقلاشديريب يئرينه محمدي گتيرديلر (1041). مسعودو ياخالاييب کور ائتديگي
قارداشي محمدين يانينا گتيرديلر. محمد اونو زيندانا يوللادي. يولدا مسعودو
اؤلدوردولر. محمد ايبني ماحمود ايبني سبوکتکين دوققوز ايل زيندان حياتي ياشادي. مسعودون
قتليندن سونرا بير ايل ايقتيداردا اولدو. 1041-جي ايلده مسعودون اوغلو مودود
عوصيان ائده رک اونو و بوتون نسليني قتل ائديب آتاسي نين اؤجونو آلدي. مودود يئددي
ايل شاه اولدوقدان سونرا 1049-جو ايلده اؤلدو.[12]
داها سونرا قزنويلردن علي ايبني مسعود، عبدالرشيد ايبني ماحمود،
فرروخزاد ايبني مسعود، ايبراهيم ايبني مسعود، مسعود ايبني ايبراهيم ايقتيدارا
گلديلر. مسعود ايبني ايبراهيم سلجوقلو سولطان سنجرين باجيسي ايله ائولندي. 16 ايل ايقتيداردان سونرا اؤلدو.
آرخاسينجا شيرزاد ايبني مسعود شاه اولدو. بير ايل ايقتيداردا اولدو. قارداشي
ارسالان عوصيان ائده رک اونو دئويريب اؤلدوردو. ارسالان شاهلا قارداشي بحرام شاه
آراسيندا ايقتيدار قؤوقاسي باشلادي. بحرامشاه سولطان سنجره سيغينيب اوندان يارديم ديله دي. سلجوقلو سولطان
سنجرين يارديمي اوزرينه ارسالان يئنيلدي. سولطان سنجر، بحرام شاهي تاختا چيخاردي.
يئنه ده ارسالان اؤزونو توپارلاييب سالديرييا کئچدي. بونون اوزرينه بحرام شاه
تکرار سنجردن يارديم ايسته دي. سلجوقلو اوردوسونون يارديمي ايله ارسالان بو
دفعه ده يئنيليب اؤلدورولدو. بحرام شاه 32
ايل شاهليق ائتدي. قوريلردن علاالدين حوسئين ايبني حوسئين بحرام شاها قارشي
عوصيان ائده رک اونو يئندي. بحرام شاه هينديستانا قاچدي. علاالدين سوري آدلي قارداشيني
قزنه ده شاه ائلان ائده رک اؤزو فيروزکوها گئتدي. بحرام شاه توپارلانيب قزنه يه سالديردي.
سوريني ياخالاياراق بير اؤکوزون اوستونده اوتوردوب شهرده دولاشديردي. سونرا دا
اونو اؤلدوره رک باشيني سولطان سنجره گؤندردي. بونون اوزرينه علاالدين بؤيوک اوردو ايله قزنه
يه سالديردي. او، قزنه يه چاتمادان اؤنجه بحرام شاه 1052-جي ايلده اؤلدو و اوغلو
خوسروو شاه ايقتيدارا گلدي. علاالدينين سالديريسي
قارشيسيندا ديرنه بيلمه ييب هينديستانا قاچدي. علاالدين قوري قزنه ني ايشغال
ائديب چوخ قتللر ائتدي. قارداشي اوغلو قيياس الدين ابولفتح محمد ايبني سامي قزنه نين پادشاهي ائلان ائتدي.
قيياس الدين
خوسرووا گووَنليک سؤزو وئررک يانينا دعوت ائتدي. اونو ياخالاييب
زيندانا آتديردي. اون ايل حبسده قالديقدان سونرا اؤلدو و بونونلا دا 1160-جي ايلده
قزنه ليلرين حياتينا سون وئريلدي. قزنه ليلردن سونرا قوريلر قزنه ده ايقتيداري اله
کئچيردي. بئش قوري پادشاهي 64 ايل بؤلگه ني ايداره ائتديلر.[13]
بو دؤنمدن سونرا قزنه ليلرين تاريخدن سيلينديکلري آنا قدر سلجوق تابئعچيليگي باشلاميشدير. قزنه
ليلردن ميللي ديلده دئمک اولار کي، هئچ بير ميراث قالماميشدير. قزنه ليلر
(قزنويلر) دؤنمينده فارس ديلي و ادبيياتي اينکيشاف ائتميش و ايسلام آنلاييشي دا
فارسلارين سليقه سينه گؤره شکيللنميشدير. "تورکلر ايسلامييتي و ايسلام
کولتورونو داها زياده خوراسانداکي موسلمانلاشميش فارس عونصورونون و ماورالنهرده يئرلشميش فارس
مدنييتي نين ائتکيسي و رهبرليگي ايله قبول ائتميشديلر."[14]
[1] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nəşriyatı,
Məşhəd-1363, s.141.
[2] Erkan Göksu, Alptekin köle pazarından Gazne tahtına, Türk
Dünyası Araşdırmaları, sayı 191, Nisan-2011, s. 99, 105, 106, 109, 110, 112,
113.
* Zabul sözü Azərbaycan daha çox muğamlarda keçməkdədir. Zabul
segahında və digər muğamlar da keçər.
[3] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nə.riyatı,
Məşhəd-1363 (h.ş), s. 141, 142, 143.
[4] Will Dutant, Mədəniyət tarixi (tarixe təməddon) farscaya
çevirən: Əmirhüseyn Aryanpur,
Elmi-fərhəngi nəşriyatı, 1-ci cild, s. 527.
[5] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nə.riyatı,
Məşhəd-1363 (h.ş), s. 144.
[6] Abbas İqbal, Tarixi-İran, s. 264-266.
[7] Əski çağdan 18-ci əsrə qədər İran tarixi, Rus tarixçilərinin
ortaq çalışması, farscaya tərcümə edən: Kərim Kəşavərz, s. 200.
[8] Nizam-ul Mülk, Siyasətnamə, hazırlayan Ababs İqbal, s. 77.
[9] Tarixi-beyhəqi, 1-ci cild, Hirmənd nəşriyatı-1376 (h. ş), s. 45.
[10] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nə.riyatı,
Məşhəd-1363 (h.ş), s. 144.
[11] Tarixi-beyhəqi, 2-ci cild, Hirmənd nəşriyatı-1376 (h. ş), s.
921.
[12] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nə.riyatı,
Məşhəd-1363 (h.ş), s. 145.
[13] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nə.riyatı,
Məşhəd-1363 (h.ş), s. 146, 147, 148, 149, 150.
[14] M. Ə. Rəsulzadə, Nizami, Türk Dünyası Araşdırmaları vaqfı,
İstanbul-1991.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder