خارزمشاهلار دؤولتی

گونتای گنجالپ

خارزمشاهلار

دؤولتی

   

  خارزمشاهلار دوققوز شاهلا 138 ايل ايل سلطنت ائتميشلر. خارزمشاهلارين قوروجوسو انوشتکين گورجو اولموشدور.[1] انوشتکين بير کؤله اولاراق گورجوستاندان آلينديغي اوچون اونا  "گورجو انوشته کين"  دئييرديلر.[2] انوشتکين بالقاتکينين و بالقاتکين ده مليکشاهين کؤله سي ايدي. بالقاتکيندن سونرا مليکشاه انوشتکيني اونون يئرينه يوکسلده رک خارزمه امير اولاراق گؤندردي. انوشتکين عؤمرونون سونونا قدر سلجوقلونون خارزمده کي اميري اولدو. اؤلوموندن سونرا اوغلو قوطب الدين محمد، سولطان برکياراق زامانيندا خارزمين وارليسي اولدو. اونو خارزمشاه آدلانديرديلار. 1098-ده والي اولدو و 1127-جي ايلده اؤلدو. اونون اوغلو آدسيز، سولطان سنجره قارشي چيخاراق باغيمسيزليغيني دويوردو. آدسيزين اؤلوموندن سونرا ائولادي آرسلان تاختا چيخدي. خوراسانين بير چوخ اؤلکه لريني دؤولتينه تابئع ائتدي. سلجوقلولارين چؤکوشه دوغرو سوروکلنمه لري اوزوندن او، تام اولاراق باغيمسيز دؤولت اولدو. يئددي ايل سلطنت ائده رک 1163-جو ايلده اؤلدو. اؤلمه دن اؤنجه اوغلو سولطانشاهي واريث تعيين ائتميشدي. آنجاق باشقا اوغلو سولطان تکيش قارداشينا قارشي چيخدي و اون ايل آرالاريندا ساواش داوام ائتدي.[3]

  تکيش يئنيليب قاراختايلي کراليچه سينه سيغيندي. کراليچه اريني بؤيوک بير اوردو ايله سولطانشاهين اوزرينه گؤندردي. سولطانشاهي مغلوب ائديب يئرينه تکيشي اوتورتدولار. 1172-جي ايلده تکيش تاختا چيخدي. تکيش سلطنته وارديقدان سونرا قاراختايلره قارشي چيخاراق اونلارا وئرگي وئرمکدن ايمتيناع ائتدي. بو دفعه  قاراختايلر اونون قارداشي سولطانشاهي حيمايه ائتمه يه باشلاديلار. سولطانشاه دا اؤلدويو آنا قدر خوراساندا شاهليق ائتدي. 1193-جو ايلده اؤلدوکدن سونرا بوتون خوراسان تکيشه قالدي. تکيش خوراساني بوتونويله اؤز يؤنه تيمينه قاتديقدان سونرا ايراقي-عجمه سالديردي. ايراقي-عجمده سون سلجوقلو سولطاني توغرول سلطنت ائتمکده ايدي. 1194-جو ايلين مارت آييندا باشلايان ساواشدا تکيش، توغرولو اؤلدوره رک سلجوقلونون حياتينا سون وئردي. ايراقي-عجم، همدان و رئي ده خارزمشاهلارين اراضيسينه قاتيلدي. علاالدين محمد آتاسي تکيشين اؤلوموندن سونرا تاختدا اوتوردو (1220-1200). اونون سلطنتي زامانيندا خارزمشاهلار داها دا گئنيشله ديلر. بو زامان قوريلر افقانيستاندا گوجلو ايقتيدار صاحيبي ايديلر. قزنه ليلري يئنه رک بوتون افقانيستاني اله کئچيرميشديلر. محمد خارزمشاه، محمد قورييه سالديردي. ايکي محمدين ايلک ساواشي جئيحون کناريندا گئرچکلشدي و خارزمشاه بو ساواشدا يئنيلدي. قوريلر 1204-جو ايلده خارزمه گيريب ياغمالاماغا باشلاديلار. محمد خارزمشاه قاراختايلردن يارديم طلبينده بولوندو. گورخان قاراختاي، تاينقوت تاراز کوموتانليغيندا بؤيوک بير اوردونو خارزمشاهين يارديمينا گؤندردي. آيريجا، قاراختايلره تابئع اولان قاراخانلي عوثمان قاراخاني دا خارزمشاهين يارديمينا گؤندردي. محمد خارزمشاه بو يارديمچي اوردولارين حسابينا قوريلري 1204-جو ايلده "مينات-هئزار اسب" بؤلگه سينده کي ساواشدا مغلوب ائتدي. قاراختاي اوردوسو قوريلري تعقيب ائده رک اونلاري تام اولاراق يوخ ائتديلر. قوريلر سورونو اورتادان قالديريلديقدان سونرا خارزمشاهلارين خوراساندا رقيبي قالمادي. 1206-جي ايلده محمد قوري نين اؤلوموندن سونرا محمد خارزمشاه هئراتي و قورون اؤزونو ده ايشغال ائتدي. 1215-جي ايلده افقانيستانين ايشغالي تاماملاندي و قزنه ده خارزمشاهلارين يؤنه تيمينه کئچدي. محمد خارزمشاه بو ظفري قاراختايلر حسابينا قازانسا دا، داها سونرا اونلارا وئرگي وئرمکدن ايمتيناع ائتدي. 1210-جو ايلده قاراختايلرله خارزمشاهلار آراسيندا ساواش اولدو. انديجانين ياخينليغيندا يئرلشن "ايلاميش"داکي ساواشدا قاراختايلرين اوردوسو تالاس قومسالليغيندا يئنيلدي. بو ساواشدا قاراخانلي عوثمان دا خارزمشاها يارديم ائتميشدي. خارزمشاها تابئعليگيني بيلديرن قاراخانلي داها سونرا موستقيل اولماق ايسترکن محمد خارزمشاه سالديرييا کئچه رک عوثمان قاراخانليني اؤلدوردو. ايکي عصردن آرتيق تورکوستاندا ايقتيداردا اولان قاراخانليلارين سياسي حياتي بؤيله جه 1212-جي ايلده سون بولدو.[4] سولطان محمدين زامانيندا چينگيز خان اوردولاري سالديرماغا باشلاميشدي. سولطان محمدين يئرينه اوغلو سولطان جلاالدين کئچدي. جلاالدين موغوللارا قارشي يئددي ساواشا قاتيلدي. آلتيسيندا قاليب گلدي. يئددينجي ساواشدا چينگيز خان اؤزو بؤيوک اوردولاري ايله ايلقار* ائتدي. يئددينجي ساواشدا يئنيليب هينديستانا قاچدي. چينگيز خانين اوغلو اوقتايين آني سالديريسي سيراسيندا جلاالددينين اوردولاري يئنيلميش و اؤزوندن ده خبر چيخماميشدير. بعضيلرينه گؤره اوردوسوز قالاراق قاچان جلاالدين بير کوردله قارشيلاشميش. کورد اونون اوزرينده اولان قييمتلي اشيالارا گؤره، جلاالديني اؤلدورموشدور.[5] اونون اؤلومويله ده خارزمشاهلار تاريخدن سيلينديلر. جلاالدين خارزمشاهين موغوللارا قارشي قهرمانجا ساواشي "تاريخي-جاهانگوشايي-جووئيني"نين ايکينجي جيلدينده آيرينتيلاري ايله آنلاديلميشدير.

---

[1] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nəşriyatı, Məşhəd-1363 (h.ş), s. 188.

[2] Şücaəddin Şəfa, Min dörd yüz il sonra, II cild, Fərzad yayınları, s. 663.

[3] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nəşriyatı, Məşhəd-1363 (h.ş), s. 188, 189.

[4] Rene Grousset, Bozqır İmperatorluğu, farscaya çevirən: Abdulhüseyn Meykədə, Fərhəng və İrşadi-İslami nazirliyi yayınları, 5-ci yayın, 1387 (h.ş), s. 282, 283, 284.

* İlqar-moğolca ordunun anidən saldırmasıdır.

[5] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nəşriyatı, Məşhəd-1363 (h.ş), s. 193.