ائلدگیزلر دؤولتی

گونتای گنجالپ

ائلدگیزلر دؤولتی

   

  12-جی عصرده اعلانی-ایستیقلال ائدن شمس الدین ائلدگیز، ائلدگیزلر سولاله سینی قورموش و 80 ایل داوام ائتدی.[1] سلجوقلو برکیاراقین اؤلوموندن سونرا یئرینه قارداشی سولطان محمد (1118-1105) کئچدی. بو دؤنم ایصفاهان سلجوقلوسو ایله باغداد خیلافتی نین موناسیبتلری یاخشی دئییلدی. خیلافت اؤزونو سلجوقلولارین سیاسی باسقیسیندان آزاد ائتمک ایسته ییردی. 12- جی یوزایلین ایکینجی یاریسیندا بونو باشاردیلار. بؤیله کی، چوخ گئنیش اراضی اولماسا دا، ایراقی-عربی اؤز کونتروللاری آلتینا آلا بیلدیلر. سلجوقلولار ضعیفله مه یه باشلامیشدیدی. آزربایجان، موسول، فارس ایالتلری ده تورک آتابَیلر طرفیندن یؤنه تیلمه یه باشلامیشدی. آزربایجان آتابَیلری او قدر گوجلندیلر کی، سلجوقلو دؤولتی نین سون سولطانلاری نین دؤنمینده سلجوقلولارین وکیلی دورومونا یوکسلدیلر. بورادا اؤزت اولاراق آزربایجان آتابَیلری اوزرینه بیلگی وئرمک گرکه جک.

آزربایجان آتابَیلری نین باشچیسی ائلدگیز 1175-جی ایلده وفات ائتدی. سولطان آرسلان شاه سلجوقلونون یانیندا اونون چوخ بؤیوک اعتیباری وار ایدی. ائلدگیزین اوغلو جاهان پهلیوان دا اوچونجو توغرول سلجوقلونون یانیندا اعتیبارلی ایدی. اوچونجو توغرول، آتابَی قیزیلآرسلانین بویوندوروغوندان قورتولماق ایسته دی. قارداشی جاهان پهلیوانین واریثی اولان آتابَی قیزیلآرسلان 1190-جی ایلده اونو یاخالاییب زیندانا آتدی. 1191-جی ایلده قیزیلآرسلان اؤلدوکدن سونرا اوچونجو توغرول اؤز ایستیقلالینی الده ائده رک ایراقی-عجمده سلطنت تاختینا اوتوردو. آنجاق آرتیق سلجوقلولارین سونو یاخینلاشماقدا ایدی. 1194-جو ایلدن سونرا اوچونجو توغرول، خارزم تورکلری نین سالدیریلاری ایله قارشیلاشدی. خارزمشاهلار سونوندا سلجوقلولارین اورتا دوغوداکی واریثلری کیمی تاریخ صحنه سینه گیرمه یه باشلایاجاقدیلار.[2] ائلدگیزلر و یا آزربایجان آتابَیلری زامانیندا تورک دیلی و ادبییاتی چوخ گلیشمیش، تورک دیلینده اؤنملی اثرلر یازیلمیشدیر. بو اثرلردن بیری ده "مرزباننامه" اولموشدور. مرزباننامه تورک دیلینده یازیلسا دا، اونون تورکچه اوریژینالی عرب دیلینه ترجومه ائدیلدیکدن سونرا یوخ اولموشدور. مرزباننامه اوزرینه آراشدیرما آپاران بیر چوخ تدقیقاتچی، اثرین تورک دیلینده یازیلدیغی فیکرینه دقیق اولاراق وارمیشلار. مرزباننامه اوزرینه آراشدیرماچی اولان عللامه قزوینی یازیر: "مرزباننامه تورک دیلینده یازیلمیش و 834-جو (1431) ایلده وفات ائدن شهاب الدین عربشاه طرفیندن عرب دیلینه ترجومه ائدیلمیشدیر. بو ترجومه دن بیر نوسخه 1277-جی (1860) ایلده قاهیره ده نشر ائدیلمیشدیر. مرزباننامه نی سعدالدین وراینی 12-جی عصرده آزربایجان آتابَیلری نین پادشاهی ائلدگیز زامانیندا تورکجه یازمیشدیر."[3] بؤیوک اولاسیلیقلا مرزباننامه نین تورکچه واریانتی قورانین تورکچه ترجومه سی، کیتابی دده قورقودون بعضی نوسخه لری و دیگر تورکچه کیتابلارلا بیر یئرده شاه ایسماعیلین تبریزده سوننی کیتابلاری یاندیردیغی زامان یوخ ائدیلمیشدیر.

  آزربایجان آتابَیلری حاققیندا بیر آز داها آیرینتیلی بیلگینی "لوبب-اولتواریخ"دن اولدوغو کیمی نقل ائده لیم: آتابَیلرین بیرینجی سولطانی آتابَی ائلدگیزدیر. او، سولطان مسعود سلجوقی نین کؤله سی اولموشدور. قابیلییتی اوزوندن امیرلیک سوییه سینه یوکسلمیشدیر. مسعود اؤلموش قارداشی نین خانیمینی ائلدگیزله ائولندیردی.[4] "مؤمینه خاتون آزربایجان آتابَیلر سولاله سی نین ریسی ائلدگیزین قاریسی و جاهان پهلیوانین آناسیدیر."[5] بو قادین سولطان آرسلانین آناسی ایدی. سولطان آرسلانین آناسی ائلدگیز اوچون ایکی اوغلان دوغوردو. بونلاردان بیری جاهان پهلیوان، دیگری ده قیزیل آرسلاندیر. ائلدگیزین ایقتیداری گون کئچدیکجه آرتیردی. ائلدگیز 13 ایل امیر اولدو. 1172-جی ایلده قادینی، بیر سونرا دا ائلدگیز اؤزو وفات ائتدی. ائلدگیزین اؤلوموندن سونرا اوغلو جاهان پهلیوان تاختدا اوتوردو. جاهان پهلیوان باغداد خلیفه سی نین آدینی خوطبه لردن سیلدی. خلیفه بولجا هدییه لر گؤندره رک بیر ایل سونرا آدینی خوطبه لره یئرلشدیره بیلدی. جاهان پهلیوان تام اون ایل سلطنتدن سونرا 1186-جی ایلده وفات ائتدی. جاهان پهلیوانین آتابَی ابوبکیر، قوتلوق اینانج، میران پهلیوان و اؤزبَی ابوبکیر آدلی دؤرد اوغلو وار ایدی. ائلدگیز اوغلو قیزیلارسلان قارداشی نین اؤلوموندن سونرا تبریزدن ایراقا گله رک جاهان پهلیوانین خانیمی ایله، یعنی دؤرد اوغول آناسی ایله ائولنه رک سلطنتین واریثی اولدو. قیزیلارسلان سلطنتینی دویوردوغو گئجه اللی بیچاق ضربه سی ایله اؤلدورولدو. ایسماعیلی فداییلرین اونو اؤلدوردویونو دویوردولار. اونون قتلیندن سونرا جاهان پهلیوانین اوغلو آتابی ابوبکیر تاختا چیخدی. قوتلوق اینانج، قارداشی آتابی ابوبکیرله آزربایجان قونوسوندا ساواشا گیردی. بیر آیین ایچینده دؤرد کره ساواشدیلار. هر کره سینده ده آتابَی ابوبکیر قازاندی. بؤیله جه ابوبکیر آزربایجاندا 20 ایل شاهلیق ائتدی. اونون یئرینه قوتلوق اینانج کئچدی. اوچونجو توغرول سلجوق اونون آناسی قتیبه خاتونلا ائولنمک ایسته دی. اوغول و آنا اوچونجو توغرولو زهرله ییب اؤلدورمک ایسته دیلر. بوندان خبر توتان توغرول اؤنجه قتیبه خاتونون یئمک یئمه سینی ایسته دی. خاتون یئمه یی یئجک درحال اؤلدو. بونون اوزرینه توغرول قوتلوق اینانجی توتوقلادیب زیندانا آتدیردی. توغرولون اؤلوموندن سونرا قوتلوق اینانج زینداندان بوراخیلدی. 1198-جی ایلده خارزمشاهین رئی والیسی مییاجیق طرفیندن اؤلدورولدو. باشینی کسیب خارزم شاه تکیشه گؤندردیلر. جاهان پهلیوانین اوغلو اؤزبَی قارداشی نین یئرینه کئچدی. اون بئش ایل آزربایجاندا شاهلیق ائتدی. خارزمشاهلار اونو مغلوب ائده رک آزربایجانی ایشغال ائتدیلر و بونونلا دا 1225-جی ایلده ائلدگیزلر دؤولتی نین حیاتینا سون وئریلدی.[6] 1146-جی ایلده ایستیقلالینی ائلان ائدن آتابی سولاله سی بیر قیپچاق سولاله سی ایدی. 81 ایللیک آتابَیلر ایقتیداریندا بیر چوخ تورک بویلاری آزربایجاندا ایسکانلاشمیشدیر. 13-جو عصرین اوللرینده ائلدگیزلر سولاله سینی دَییشدیرن خارزمشاهلار دا آزربایجان ایله قافقازییه ده یئنی تورک قؤوملری یئرلشدیرمیشلر.[7]

---

[1] M. Ə. Rəsulzadə, Azərbaycan Cümhuriyəti.

[2] Rene Grousset, Bozqır İmperatorluğu, farscaya çevirən: Abdulhüseyn Meykədə, Fərhəng və İrşadi-İslami nazirliyi yayınları, 5-ci yayın, 1387 (h.ş), s. 270.

[3] “Mərzbannamə” hazırlayan Dr. Xətib Rəhbər, Mərvi nəşri, ikinci nəşr-1366 (h.ş), Səfiəlişah yayınları, s. ص ی

[4] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nəşriyatı, Məşhəd-1363 (h.ş), s. 202.

[5] M. Ə. Rəsulzadə, Nizami, Türk Dünyası Araşdırmaları Vakfı yayınları, 1991.

[6] Yəhya ibni Abdullətif, Lobb-ul təvarix, Müqəddəm nəşriyatı, Məşhəd-1363 (h.ş), s. 202, 203, 204, 205.

[7] M. Ə, Rəsulzadə, Kafkaz Türkleri, T. D. A. V yayınları.